II SA/Go 864/16

Dnia 2 stycznia 2017 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Wieczorek po rozpoznaniu w dniu 2 stycznia 2017 roku na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu W Spółki z o.o. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 14 grudnia 2016 r. w sprawie ze skargi W Spółki z o.o. na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej za urządzanie gier poza kasynem gry p o s t a n a w i a : utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego. W Spółka z o.o. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia [...] sierpnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej za urządzanie gier poza kasynem gry. Wraz ze skargą Spółka złożyła na urzędowym formularzu PPPr wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 14 grudnia 2016 r. referendarz sądowy odmówił przyznania Spółce prawa pomocy z uwagi na niewykazanie ustawowych przesłanek uzasadniających zwolnienie skarżącej Spółki od kosztów sądowych. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia wskazano m.in., iż ciężar dowodu co do wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na podmiocie występującym z takim żądaniem, przy czym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. W rozpatrywanej sprawie skarżąca Spółka nie uzupełniła zgodnie z wcześniejszym wezwaniem złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie przestawiła bowiem zestawienia wartości przychodów i kosztów ich uzyskania z prowadzonej działalności gospodarczej za ostatnie trzy miesiące. W takiej sytuacji niemożliwe było wszechstronne zbadanie sytuacji majątkowej Spółki. Przedsiębiorstwo, które nie wykazało, iż utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego. O możliwościach płatniczych skarżącej Spółki świadczy fakt, że nie wszczęła ona postępowania upadłościowego czy naprawczego i w dalszym ciągu prowadzi działalność gospodarczą. Nakładom na działalność gospodarczą nie można zaś przypisać pierwszeństwa przed kosztami sądowymi. W konsekwencji nie uzasadnia to zwolnienia od kosztów sądowych. Przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Za okoliczność uzasadniającą uwzględnienie wniosku referendarz nie uznał ponadto zgłoszonej przez Spółkę straty wskazując, iż strata jest jedynie nadwyżką sumy kosztów uzyskania przychodów nad osiągniętymi przychodami, nie oznacza natomiast braku środków finansowych, zatem sama ta okoliczność nie warunkuje potrzeby udzielenia pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. W rozpatrywanej sprawie wpis od skargi wynosi 400 zł. Natomiast wysokość środków trwałych Spółki wynosi 405.593.50 zł. W 2015 r. wykazany przez stronę przychód wyniósł 3.573.717,25 zł, zaś w pierwszym kwartale 2016 r. wartość wykazanej dostawy towarów i świadczenia usług wyniosła 192.947 zł. Przytoczona w uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczność, iż Spółka boryka się z licznymi postępowaniami egzekucyjnymi, nie może stanowić decydującego argumentu uzasadniającego przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z uwagi na przedmiot działalności gospodarczej strona powinna liczyć się z możliwością interwencji organów administracji oraz niekorzystnymi dla siebie decyzjami i w tym celu powinna zabezpieczyć środki na pokrycie ewentualnych kosztów postępowań sądowych. Osoba prawna oraz jednostka organizacyjna nie posiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, iż aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne działania, aby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków. Tymczasem Spółka nie wykazała podjęcia jakichkolwiek czynności w celu uzyskania środków na pokrycie kosztów sądowych. Pismem z dnia [...] grudnia 2016 r. W Spółka z o.o. wniosła od powyższego postanowienia sprzeciw wnioskując o ponowne rozpoznanie sprawy oraz przyznanie prawa pomocy we wskazanym zakresie. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu referendarza sądowego zarzuciła naruszenie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez przyjęcie, iż w przedmiotowej sprawie stan finansowy skarżącego nie uzasadnia przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu sprzeciwu Spółka wywiodła m.in., iż przeciwko niej prowadzone są liczne postępowania w przedmiocie wymierzenia kar pieniężnych za urządzanie gier poza kasynem gry (obecnie około 60 postępowań). Doprowadziło to do zajęcia prawie całego majątku strony skarżącej. Dlatego na chwile obecną nie jest ona w stanie nawet w części pokryć opłaty od wnoszonej skargi. Załączone do wniosku o przyznanie prawa pomocy dokumenty jednoznacznie wskazują na wyjątkowo trudną sytuację majątkową strony. W szczególności należy zwrócić uwagę na poniesione w poprzednich latach bilansowych straty, które umożliwiają przyjęcie, iż w obecnym stanie ponoszenie przez skarżącą Spółkę jakichkolwiek kosztów, w tym kosztów sądowych, jest niemożliwe. Posiadane przez Spółkę składniki majątkowe zostały w dużej mierze zajęte w trakcie prowadzonych postępowań mających na celu egzekucję kar pieniężnych. Nie jest więc zasadne stanowisko, iż strona skarżąca nie uwzględnia w swoich wydatkach kosztów sądowych wywołanych procesami sądowymi. Opisanej wyżej sytuacji strona nie mogła bowiem przewidzieć. Dodatkowo wymierzanie kar pieniężnych w okolicznościach przywołanych w zaskarżonej decyzji nie jest zasadne, co wielokrotnie potwierdziły przywołane w skardze wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych. Strona powinna więc mieć możliwość dochodzenia swoich praw poprzez kontrolę legalności wydanej decyzji, jednakże liczba postępowań prowadzonych w tego typu sprawach oraz związane z tym koszty uniemożliwiają każdorazowe uiszczenie opłat sądowych od wnoszonych skarg. Kosztów tych skarżąca Spółka nie jest w stanie ponieść. Nietrafne jest uznanie, iż strona preferencyjnie traktuje inne zobowiązania. W obecnej sytuacji nie jest bowiem w stanie spełniać jakichkolwiek zobowiązań finansowych. Dopóki zasadność nałożonych kar pieniężnych nie zostanie potwierdzona, poprawa sytuacji finansowej Spółki nie wydaje się możliwa. Aby jednak móc przeprowadzić kontrolę legalności wydawanych wobec siebie decyzji, Spółka musi mieć możliwość dochodzenia swoich praw na drodze sądowej, z czym wiąże się wnioskowane prawo pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Sprzeciw nie zasługiwał na uwzględnienie. W myśl art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 czerwca 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm., dalej zwanej p.p.s.a.), w brzmieniu znajdującym zastosowanie do spraw, w których skargi wniesiono po dniu 14 sierpnia 2015 r., w związku z art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Dz. U. z 2015 r. poz. 658, rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W rozpoznawanej sprawie skarżąca Spółka wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, tj. w zakresie częściowym. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osoba prawna może domagać się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Określenie "gdy osoba prawna wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Zatem rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez wnioskodawcę. To na wnioskodawcy spoczywa obowiązek udowodnienia zaistnienia przesłanek uzasadniających przyznanie jemu prawa pomocy w określonym zakresie. W sytuacji, gdy wnioskodawca jest osobą prawną, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, musi ona wykazać nie tylko, iż nie ma środków na poniesienie kosztów postępowania, lecz także że nie ma ich, mimo wykorzystania wszelkich możliwości, aby zdobyć fundusze na ich pokrycie. W orzecznictwie sądowym podkreśla się, iż udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów także sądowych (postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 61/04, GZ 64/04 orzeczenia.nsa.gov.pl). Zgodnie bowiem z art. 84 Konstytucji RP każdy ma obowiązek świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych. Zwolnienie od tego rodzaju danin stanowi więc odstępstwo od konstytucyjnej zasady ich powszechnego i równego ponoszenia. Dlatego winno być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (postanowienie NSA z 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04). Podstawową zasadą, jaką kierują się sądy przy orzekaniu w przedmiocie prawa pomocy, jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie, tzn. wyjątkowe traktowanie (por. postanowienia NSA: z 8 stycznia 2015 r., II OZ 1361/14; z 13 stycznia 2015 r., II OZ 1387/14; z 14 stycznia 2015 r., II OZ 1402/14; z 16 stycznia 2015 r., I OZ 4/15 i II OZ 1152/14; z 20 stycznia 2015 r., II OZ 11/15; z 22 stycznia 2015 r., I OZ 21/15; orzeczenia.nsa.gov.pl). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z 22 stycznia 2015 r., II GZ 935/14, CBOSA). Przechodząc do oceny prawidłowości zaskarżonego postanowienia referendarza sądowego, a także argumentacji podniesionej w sprzeciwie należy stwierdzić, iż w rozpatrywanej sprawie referendarz prawidłowo zbadał przesłanki przyznania Spółce prawa pomocy uznając, że strona skarżąca nie wykazała w sposób należyty, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Ze złożonego przez stronę skarżącą wniosku na urzędowym formularzu PPPr oraz załączonych dokumentów wynika, że wysokość kapitału zakładowego Spółki wynosi 5.000 zł, natomiast wartość środków trwałych wynosi 405.593,50 zł. W 2015 r. Spółka uzyskała przychód w kwocie 3.573.717,25 zł, zaś w pierwszym kwartale 2016 r. wartość wykazanej dostawy towarów i świadczenia usług wyniosła 192.947 zł. Spółka wykazała również, iż za okres od [...] października 2014 r. do [...] grudnia 2015 r. odnotowała stratę w wysokości 136.525,17 zł, jak również iż toczy się wobec niej szereg postępowań egzekucyjnych, przy czym w części z nich organy egzekucyjne dokonały zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego bądź innych wierzytelności. Jednakże analiza całokształtu sytuacji skarżącej Spółki prowadzi do wniosku, iż nieuprawnione byłoby przyjęcie spełnienia przez nią przyznania prawa pomocy. Spółka nie wykazała bowiem, że zmaga się z groźbą niewypłacalności, nie wszczęła postępowania upadłościowego czy naprawczego. Jak podnosi się w orzecznictwie, przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego (postanowienie NSA z 1 kwietnia 2008 r., I OZ 208/08). Ponadto osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo że podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (postanowienie NSA z 29 marca 2011 r., I OZ 191/11). Jeśli chodzi o wykazaną przez Spółkę stratę, to przyjmuje się że w obrocie gospodarczym strata powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie świadczy w sposób niewątpliwy o braku środków finansowych (postanowienie NSA z 1 sierpnia 2013 r., sygn. akt I FZ 327/13). Z kolei w postanowieniach z 22 marca 2011 r., sygn. akt II GZ 112/11 i z 19 listopada 2004 r., sygn. akt I FZ 436/04 NSA stwierdził, że jeżeli osoba prawna, ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy, wykazuje w swojej działalności stratę, to nie stanowi to wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy. Przy wysokich przychodach strata może być efektem wydatków inwestycyjnych, zmierzających do rozwoju przedsiębiorstwa, może też wynikać z rozmaitych działań w zakresie tzw. optymalizacji podatkowej, czyli dążenia do zmniejszania obciążeń podatkowych. Analiza załączonego do wniosku o przyznanie prawa pomocy rachunku zysków i strat za okres od [...] października 2014 r. do [...] grudnia 2015 r. wskazuje, iż strata w kwocie 136.525,17 zł, na którą powołuje się Spółka, nie jest efektem nakładanych na Spółkę kar pieniężnych za urządzanie gier na automatach poza kasynem gry i egzekucji tych kar, ale przede wszystkim zakupu tzw. "usług obcych" (spośród kosztów działalności operacyjnej wynoszących 3.710.242,42 zł zakup tych usług pochłonął kwotę 3.388.723,51 zł) co wynika przede wszystkim z przyjętej przez Spółkę określonej koncepcji prowadzenia działalności gospodarczej. Przedłożona przez Spółkę dokumentacja wskazuje na prowadzenie działalności w sposób ciągły i uzyskiwane w związku z tym przychody. Dodatkowo, jak słusznie zauważył referendarz w zaskarżonym postanowieniu, mimo złej kondycji finansowej, na jaką powołuje się Spółka we wniosku oraz w sprzeciwie, w stosunku do niej nie toczy się postępowanie restrukturyzacyjne ani upadłościowe. Niezależnie od powyższego, biorąc pod uwagę wynikający z rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego przedmiot działalności Spółki poza działalnością związaną z grami losowymi i zakładami wzajemnymi (m.in. sprzedaż detaliczna prowadzona w niewyspecjalizowanych sklepach z przewagą żywności, napojów i wyrobów tytoniowych, sprzedaż detaliczna napojów alkoholowych i bezalkoholowych prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach, sprzedaż hurtowa napojów alkoholowych i bezalkoholowych, sprzedaż hurtowa wyrobów tytoniowych czy działalność związana z organizacja targów, wystaw i kongresów) trudno też uznać, iż Spółka nie ma możliwości prowadzenia takiej działalności gospodarczej, która pozwoliłaby na pokrycie wszystkich kosztów związanych z całokształtem funkcjonowania przedsiębiorstwa. Wskazane powyżej okoliczności, w zestawieniu z kosztami, jakie Spółka zobowiązana jest ponieść lub ewentualnie będzie zobowiązana ponieść w niniejszej sprawie (należy wpis sądowy wynosi 400 zł) nie uzasadniają zdaniem Sądu zwolnienia jej z obowiązku ponoszenia kosztów. W świetle powyższych okoliczności zaskarżone orzeczenie referendarza sądowego należy uznać za prawidłowe i zgodne z prawem, w związku z czym na podstawie art. 245 § 3, art. 246 § 2 pkt 2 w związku z art. 260 p.p.s.a. orzeczono jak na wstępie.