I SA/Ke 151/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Adamiec po rozpoznaniu w dniu 19 września 2014 r. na posiedzeniu niejawnym, wniosku T. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi T. K. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić wniosek. Wyrokiem z dnia 28 maja 2014 r. sygn. akt I SA/Ke 151/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach oddalił skargę T. K. ("skarżący") na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Kielcach z dnia z dnia [...][...] w przedmiocie podatku akcyzowego. W dniu 21 lipca 2014 r. skarżący złożył, sporządzony na urzędowym formularzu PPF, wniosek o zwolnienie go od kosztów sądowych i o ustanowienie radcy prawnego. Uzasadniając wniosek wskazał, że jest osobą ubogą, nie prowadzi działalności gospodarczej, nie jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę ani umowy cywilnoprawnej. Nie osiąga żadnych dochodów oraz nie pobiera zasiłku dla bezrobotnych. Stan ten trwa od około trzech lat. Skarżący oświadczył, że nie posiada żadnego majątku ruchomego ani nieruchomego, nie posiada też oszczędności pieniężnych. Poza tym wskazał, że jest przewlekle chory, po kilku operacjach (jaskra obu oczu o bardzo ciężkim przebiegu), co znacznie utrudnia mu znalezienie zatrudnienia. Na potwierdzenie tych okoliczności skarżący dołączył do wniosku kserokopię orzeczenia o lekkim stopniu niepełnosprawności z 19 grudnia 2013 r. i odpis postanowienia z 9 stycznia 2014 r. o sprostowaniu ww. orzeczenia. Z oświadczenia zawartego we wniosku wynika nadto, że skarżący pozostaje w gospodarstwie domowym wraz z siostrą i samotnie wychowywanym przez nią siostrzeńcem (17 lat). Siostra jest właścicielką domu z 1970 r. o pow. ok. 100 m² wraz z działką (0,15 ha). Źródłem utrzymania skarżącego oraz osób pozostających z nim w gospodarstwie domowym jest dochód uzyskiwany przez siostrę skarżącego z tytułu wynagrodzenia za pracę w kwocie 2288 zł netto miesięcznie. Niezbędne środki do życia zapewnia skarżącemu siostra ponosząc opłaty za media i dostarczając wyżywienia. Natomiast siostrzeniec uczy się i nie zarabia. We wniosku skarżący na podstawie art. 244 § 3 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j. t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej jako "ustawa p.p.s.a."), wskazał również radcę prawnego w osobie W.. D. (nr wpisu WR-2748) do ustanowienia go w przedmiotowej sprawie radcą prawnym z urzędu. Stosownie do art. 255 ustawy p.p.s.a. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1) przedłożenie odpisu rocznego zeznania podatkowego M. K. (żony skarżącego) za 2012 i 2013 rok; 2) wykazanie, z jakich źródeł oraz w jakiej wysokości uzyskała dochody M. K. w okresie od 1 stycznia 2014 r. do 31 lipca 2014 r.; 3) w przypadku prowadzenia przez M. K. działalności gospodarczej – przedłożenie dokumentów wskazujących datę rozpoczęcia (ewentualnie zakończenia) prowadzenia działalności gospodarczej oraz jej zakres; 4) przedłożenie wyciągu lub wykazu z posiadanych przez M. K. rachunków bankowych, obejmujących operacje z ostatnich trzech miesięcy; 5) przedłożenie aktualnego zaświadczenia z Wydziału Ewidencji Pojazdów i Kierowców o samochodach zarejestrowanych w okresie od 1 stycznia 2012 r. do 31 lipca 2014 r. na nazwisko M. K.; 6) wykazanie nieruchomości należących do M. K.; 7) w przypadku posiadania przez M. K. zobowiązań kredytowych – przedłożenie dokumentów potwierdzających zaciągnięcie oraz spłatę kredytu wraz ze wskazaniem wysokości miesięcznych rat. W piśmie z dnia 11 sierpnia 2014 r. skarżący wyjaśnił, że M. K. kilkukrotnie odmówiła mu udostępnienia żądanych przez Sąd informacji w zakresie jej sytuacji majątkowej, argumentując, że z racji istniejącej między nimi faktycznej separacji i całkowitego zerwania więzi (prowadzenie osobnych gospodarstw domowych) oraz z uwagi na zniesioną ustawową wspólność majątkową nie będzie udostępniać żadnych dokumentów dotyczących jej osoby ani wspierać jakichkolwiek zobowiązań skarżącego. Skarżący podkreślił też, że nie ma żadnych uprawnień do wyegzekwowania nałożonego przez Sąd obowiązku. Wnioskodawca wskazał ponadto, że według jego wiedzy M. K. poza nieruchomością położoną w B., ul. M. 69 nie posiada innych nieruchomości. Dodał, że jakakolwiek informacja o sytuacji majątkowej żony nie mogłaby w żaden sposób wpłynąć na ocenę jego sytuacji majątkowej, gdyż ze względu na postawę małżonki nie może oczekiwać z jej strony wsparcia finansowego. W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z dnia 20 sierpnia 2014 r. oddalającego złożony w niniejsze sprawie wniosek, T K... stwierdził, że pozostaje z żoną w faktycznej separacji (brak wspólnego gospodarstwa domowego oraz zerwanie wszelkich pozaprawnych więzi) i z tego powodu nie może od niej oczekiwać pomocy finansowej. Tym samym, ocena jej sytuacji materialnej z punktu widzenia przyznania mu prawa pomocy jest niezasadna, a niezasadności tej skarżący nie upatruje w łączącej go z żoną rozdzielczości majątkowej, lecz w faktycznej relacji, w której brak elementu więzi gospodarczej. W tym kontekście, skarżący zwrócił uwagę, że wzór formularza PPF w zakresie sytuacji rodzinnej wnioskodawcy odnosi się jedynie do członków rodziny pozostających z wnioskodawcą we wspólnocie domowej. Ocena sytuacji materialnej członków rodziny wnioskodawcy w ramach postępowania w zakresie prawa pomocy zasadna jest zatem tak długo, jak długo łączy ich efektywna więź gospodarcza. Skarżący zwrócił też uwagę na problem oddalenia jego wniosku wskutek niewykonania obowiązku niemożliwego do wykonania z uwagi na brak wpływu skarżącego na to czy jego żona zechce przekazać mu informacje dotyczące jej sytuacji materialnej. Dodał też, że jego zdaniem nie można mu postawić zarzutu niewywiązania się z obowiązków nałożonych wezwaniem Sądu, gdyż w pozostałym zakresie (niezwiązanym z sytuacją materialną żony) rzetelnie się z nich wywiązywał. Obiektywna przeszkoda w wywiązaniu się z części obowiązków winna zatem skutkować oceną jego sytuacji materialnej na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego. Ponadto skarżący poinformował, że wszelkie dokumenty, które złożył uprzednio w przedmiotowej sprawie są nadal aktualne, a jego sytuacja materialna nie uległa poprawie. Dodał, że mimo jaskry nieustannie poszukuje pracy, także przez urząd pracy, gdzie figuruje jako osoba bezrobotna. Zauważył, że zarówno w niniejszej sprawie jak i w pozostałych sprawach prowadzonych w stosunku jego osoby w WSA w Kielcach, przedstawił wszelkie wymagane przez Sąd dokumenty. Wyjaśnił też, że kwota, która pozostaje siostrze do dyspozycji po opłaceniu wydatków życia codziennego jest znikoma i musi wystarczyć na utrzymanie syna oraz ewentualne remonty domu. Z powyższych przyczyn nieudzielanie mu prawa pomocy jest co najmniej niesprawiedliwe, zwłaszcza że wcześniej Sąd nie miał wątpliwości odnośnie jego ciężkiej sytuacji materialnej. Potwierdzeniem są liczne postanowienia stanowiące o przyznaniu mu prawa pomocy w pełnym zakresie m.in. w sprawach I SA/Ke 419/13, I SA/Ke 701/13, I SA/Ke 427/13, I GZ 70/14. Od dnia ich wydania jego sytuacja nie uległa poprawie, co uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy na takiej samej zasadzie jak wcześniej. Skarżący zawrócił uwagę, że jego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego podyktowany jest przymusem adwokackim w zakresie wniesienia skargi kasacyjnej, a prawomocna odmowa ustanowienia pełnomocnika spowoduje naruszenie - w kontekście jego trudnej sytuacji materialnej - zarówno prawa do sądu, jak i zasady dwuinstancyjności postępowania sądowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy p.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Skutkiem prawidłowo złożonego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego z mocy samej ustawy i przejście sprawy będącej jej przedmiotem do właściwości Sądu (por. postanowienie NSA z dnia 23 grudnia 2004 r. sygn. akt FZ 375/04 – FZ 377/04). Po wniesieniu sprzeciwu sąd nie ocenia poprawności rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza sądowego, lecz rozstrzyga wniosek od nowa, korzystając z całości dowodów zgromadzonych we wcześniejszym postępowaniu. Wniesienie w niniejszej sprawie sprzeciwu spowodowało zatem, że postanowienie referendarza sądowego z dnia 20 sierpnia 2014 r. utraciło moc. Przechodząc do rozpoznania wniosku skarżącego wskazać należy, że stosownie do art. 199 ustawy p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Z uwagi jednak na konieczność zapewnienia prawa do sądu osobom niemogącym samodzielnie ponieść kosztów postępowania, ustawodawca wprowadził instytucję prawa pomocy. Prawo to może być udzielone w zakresie całkowitym lub częściowym. W zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 ustawy p.p.s.a.). Natomiast w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 ustawy p.p.s.a.). Zgodnie z treścią przepisu art. 246 § 1 pkt 1 ustawy p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym przysługuje osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym służy osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a.). W niniejszej sprawie skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wnosi bowiem o zwolnienie go od kosztów sądowych oraz o ustanowienie dla niego radcy prawnego. Oznacza to, że jego sytuacja winna być rozpatrywana w oparciu o przepisy art. 245 § 2 i art. 246 § 1 pkt 1 ustawy p.p.s.a. W odniesieniu do wniosku skarżącego o zwolnienie go od kosztów sądowych wskazać należy, że podjętym w niniejszej sprawie prawomocnym postanowieniem referendarza sądowego z dnia 11 kwietnia 2014 r. sygn. akt I SA/Ke 151/14, skarżący – jak zresztą sam zauważył we wniesionym sprzeciwie – został już zwolniony od kosztów sądowych i to w odniesieniu do całego postępowania sądowoadministracyjnego, a zatem także w postępowaniu kasacyjnym przed sądem drugiej instancji. Ponowne przyznanie zwolnienia od kosztów sądowych jawi się jako niedopuszczalne, zatem wniosek skarżącego w tym zakresie został oddalony. Podobne rozstrzygnięcie Sąd podjął w odniesieniu do tej części wniosku, która dotyczyła ustanowienia pełnomocnika z urzędu. W tym zakresie Sąd zawyżył, że przepis art. 246 § 1 pkt 1 ustawy p.p.s.a. jednoznacznie wskazuje, że to osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna wykazać brak możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Na niej spoczywa więc ciężar dowodu ww. okoliczności. Wnioskodawca – spełniając ten obowiązek – winien należycie udowodnić oraz udokumentować swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie informacji przekazanych przez stronę sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. postanowienia NSA z 22 marca 2012 r. sygn. akt II GZ 98/12 lex nr 1125489; z 21 marca 2012 r. sygn. akt I OZ 163/12 lex nr 1136753; z 7 marca 2012 r. sygn. akt II FZ 35/12 lex nr 1121123; z 30 stycznia 2012 r. sygn. akt II FZ 10/12 lex nr 1113635). W niniejszej sprawie skarżący nie wywiązał się jednak z obowiązku pełnego udokumentowania wszystkich okoliczności istotnych z punktu widzenia oceny wniosku z dnia 21 lipca 2014 r. Choć przedstawił informacje świadczące o trudnej sytuacji finansowej (bezrobocie, brak prawa do zasiłku, nieposiadanie majątku i oszczędności, fakt utrzymywania się jedynie dzięki pomocy siostry i niewystarczający na pokrycie wszystkich niezbędnych wydatków dochód miesięczny netto siostry, z którego utrzymywany jest również siostrzeniec skarżącego), to jednocześnie nie udzielił informacji, wnioskowanych zarządzeniem z dnia 31 lipca 2014 r., które mogły przedstawić jego sytuację majątkową w innym świetle. Wskazane wyżej zarządzenie stanowiło wezwanie skarżącego do przedstawienia określonych informacji na temat sytuacji materialnej jego żony. Zostało wystosowane dopiero po złożeniu przez skarżącego ponownego wniosku o udzielenie prawa pomocy z uwagi na fakt, że na wcześniejszym etapie postępowania, a zatem w dniu wydania postanowienia z 11 kwietnia 2014 r., Sądowi nie była znana okoliczność pozostawania skarżącego w związku małżeńskim. Powyższe wezwanie miało oparcie w treści art. 255 ustawy p.p.s.a. w zw. z art. 23 i 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (j. t. Dz.U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.). Z tych ostatnich przepisów wynika prawny obowiązek udzielania wzajemnej pomocy przez małżonków i przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb stworzonej przez nich rodziny. Na małżonkach ciąży zatem obowiązek udzielania sobie nawzajem wsparcia finansowego (także w zakresie prowadzonych postępowań sądowych) niezależnie od tego, w jakim ustroju majątkowym pozostają i niezależnie od tego, czy prowadzą, czy też nie, wspólne gospodarstwo domowe (por. postanowienia NSA z 12 września 2013 r., sygn. akt I FZ 313/13 i z 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 230/09 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Oznacza to, że okoliczności takie jak brak więzi gospodarczej między skarżącym i jego żoną, a także istnienie między nimi rozdzielności majątkowej, nie miały znaczenia dla postępowania w przedmiocie prawa pomocy. Nie wywiązując się z obowiązków nałożonych ww. wezwaniem, T.K. powołał się na istnienie między nim a jego żoną stanu faktycznej separacji. Należy jednak zauważyć, że w przypadku dokonania przez Sąd wezwania o przedstawienie informacji dotyczących małżonka, to wnioskodawcę obciąża obowiązek wykazania, że nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania nawet z pomocą żony lub męża (por. postanowienie NSA z dnia 20 lutego 2014 r., sygn. akt I OZ 95/14, LEX nr 1449986). W takiej sytuacji prawnie irrelewantny jest stan faktycznej separacji istniejący między małżonkami. Stan ten nie może być uznany za obiektywną przeszkodę w złożeniu informacji i dokumentów wnioskowanych przez Sąd, gdyż faktyczna separacja małżonków jest kwestią ich wyboru, nie zaś sytuacją niemożliwą do usunięcia. Małżonkowie - chcąc doprowadzić do tego, by ich wzajemne relacje nie wywierały wpływu m.in. na toczące się postępowania sądowe - powinni uregulować łączące ich stosunki przez nadanie stanowi faktycznemu znaczenia prawnego. Może to nastąpić przez skorzystanie z instytucji separacji sądowej lub rozwód. Natomiast Sąd w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy nie jest uprawniony do badania rzeczywistych relacji łączących małżonków. Z uwagi na nieprzedstawienie przez wnioskodawcę informacji dotyczących sytuacji majątkowej jego żony (skarżący pismem z dnia 11 sierpnia 2014 r. stwierdził jedynie, że jego żona posiada nieruchomość w B.), nie istniała możliwość ustalenia niewątpliwej sytuacji materialnej skarżącego, a zatem dokonania oceny przesłanek przyznania prawa pomocy. W takich okolicznościach Sąd nie mógł opierać się jedynie na dokumentach złożonych przez skarżącego, bo - w związku z ustaleniem nieznanego wcześniej Sądowi faktu istnienia małżeństwa T. i M. K. - nie przedstawiały one już obiektywnego stanu majątkowego wnioskodawcy i budziły uzasadnione wątpliwości, co do jego rzeczywistych możliwości finansowych. Tymczasem dopiero niewątpliwe stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy współmałżonka strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. postanowienie NSA z dnia 23 października 2013 r., sygn. akt I FZ 426/13; dostępny na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Oceny dokonanej przez Sąd nie zmienia fakt istnienia wcześniejszych rozstrzygnięć udzielających skarżącemu prawa pomocy (m.in. postanowienia z dnia 11 kwietnia 2014 r. o sygn. akt I SA/Ke 151/14, z dnia 29 stycznia 2014 r. o sygn. akt I SA/Ke 419/13, z dnia 29 stycznia 2014 r. i z dnia 30 kwietnia 2014 o sygn. akt I SA/Ke 701/13, z dnia 29 stycznia 2014 r. o sygn. akt I SA/Ke 427/13, z dnia 2 kwietnia 2014 r. o sygn. akt I GZ 70/14). Należy bowiem zauważyć, że postanowienia, o których mowa są orzeczeniami prawomocnymi, a Sąd rozpatrując wniosek skarżącego z dnia 21 lipca 2014 r. nie był związany przedstawionymi w nich ustaleniami, z uwagi na to, że już po ich podjęciu w sprawie wyszły na jaw nowe, istotne okoliczności (małżeństwo M. i T. K.), które we wskazanych postanowieniach nie zostały uwzględnione. Warto również dodać, że zgodnie z art. 249 ustawy p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy może być cofnięte w całości lub w części, jeżeli się okaże, że okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć. Występowanie tego przepisu świadczy o tym, że w sytuacji zmiany okoliczności sprawy wcześniejsze postanowienia przyznające stronie prawo pomocy nie muszą przemawiać za dalszym udzielaniem tego prawa. Oznacza powyższe, że w sytuacji uzyskania nowych dla sprawy informacji Sąd może zmienić wcześniej zajęte stanowisko w zakresie prawa pomocy. Udzielenie tego prawa nie jest bowiem celem samym w sobie. Ma służyć jedynie takim osobom, które w sposób niewątpliwy spełniają przesłanki jego przyznania. Sąd zaś nie może powielać rozstrzygnięć wydanych w oparciu o takie informacje na temat sytuacji wnioskodawcy, które z perspektywy czasu okazują się niepełne. Z tych względów Sąd, na podstawie art. 246 § 1 ustawy p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.