I SA/Ke 264/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Adamiec po rozpoznaniu w dniu 17 lipca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym, wniosku R. D. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R. D. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] lutego 2014 r., znak: [...] w przedmiocie odpowiedzialności członka zarządu za zaległości podatkowe spółki postanawia: oddalić wniosek. Składając skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z [...] lutego 2014 r., nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności członka zarządu za zaległości podatkowe spółki, R. D. ("skarżący") złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W treści wniosku w rubryce "stan rodzinny" wskazał nazwisko żony (O. D.), stwierdzając jednocześnie, że z osobą tą nie zamieszkuje. Podał, że jedynym jego źródłem utrzymania jest emerytura wojskowa, która po potrąceniach wynosi 754,21 zł miesięcznie. Oświadczył, że posiada mieszkanie o pow. około 28 m2, które stanowi wspólność majątkową małżeńską oraz samochód marki A., rok prod. 2000, o wartości około 8000 zł, który został zabezpieczony w prowadzonym przeciwko niemu postępowaniu karnym. Skarżący dodał również, że jego żona nie posiada majątku i nie uzyskuje dochodu. Zarządzeniem z dnia 20 maja 2014 r. referendarz sądowy, na podstawie art. 255 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "p.p.s.a.") wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1. złożenie odpisu zeznania podatkowego skarżącego i jego żony za 2013 r., 2. udokumentowanie wysokości dochodów uzyskanych przez skarżącego oraz jego żonę za okres od 1 stycznia 2014 r. do 30 kwietnia 2014 r.; 3. przedłożenie aktualnego zaświadczenia potwierdzającego, że żona skarżącego jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku; 4. przedłożenie wyciągu z posiadanych przez skarżącego oraz jego żonę rachunków bankowych obejmujących operacje z ostatnich 3 miesięcy; 5. przedłożenie aktualnych zaświadczeń o posiadanych przez skarżącego oraz jego żonę samochodach; 6. udokumentowanie zabezpieczenia samochodu marki A. rok prod. 2000 w postępowaniu karnym; 7. udokumentowanie ponoszonych miesięcznie przez skarżącego kosztów utrzymania; 8. oświadczenie czy skarżący oraz jego żona korzystają z pomocy społecznej. W odpowiedzi skarżący przedłożył notarialnie poświadczone odpisy następujących dokumentów: zawiadomienia z Wojskowego Biura Emerytalnego z dnia 21 stycznia 2014 r. skierowanego do H.D. dotyczącego alimentacji M. D., wydaną dla R.D. decyzję Dyrektora Wojskowego Biura Emerytalnego w G. z [...] marca 2014 r. o waloryzacji emerytury wojskowej, protokół z 23 kwietnia 2008 r. dot. zajęcia samochodu A.; protokół z 12 marca 2008 r. dot. tymczasowego zajęcia samochodu A. Jednocześnie w odniesieniu do pkt. 1 wezwania skarżący wyjaśnił, że nie posiada deklaracji podatkowej, gdyż zeznanie to sporządza w jego imieniu Wojskowe Biuro Emerytalne w G. Co do pkt. 2 wezwania skarżący wskazał, że jego jedynym dochodem jest emerytura, z której co miesiąc potrącana jest kwota 1000 zł z tyt. alimentacji córki. Odnosząc się do pkt. 3 wezwania skarżący poinformował, że jego żona nie ma polskiego obywatelstwa. Jest obywatelką Białorusi i przebywa w Polsce na podstawie karty czasowego pobytu, przy czym ani w Polsce, ani na Białorusi nie uzyskuje dochodu. Odnosząc się natomiast do pkt. 4 wezwania wskazał, że przedkłada wydruk historii jego konta bankowego za ostatnie 3 miesiące. Dokumentu tego jednak nie załączył. Ustosunkowując się do pkt. 5 wezwania skarżący oświadczył, że jego żona nie jest właścicielką żadnego samochodu. On jest natomiast właścicielem jednego samochodu, lecz jego stan zdrowia i odległość od urzędu uniemożliwiają mu uzyskanie zaświadczenia z Wydziału Ewidencji Pojazdów i Kierowców w czasie, jaki zakreślił Sąd. W odniesieniu do pkt. 6 wezwania skarżący wskazał, że nie posiada dokumentów dot. zabezpieczenia jego samochodu na potrzeby postępowania karnego. Informacja ta może być jednak potwierdzona w Sądzie Okręgowym w K. (sprawa [...]). Sam nie jest jednak w stanie uzyskać stosownego zaświadczenia w terminie zakreślonym przez Sąd z uwagi na dużą odległość Sądu Okręgowego w K. od jego miejsca zamieszkania. Odnosząc się do pkt. 7 wezwania skarżący wskazał, ze nie posiada rachunków związanych z jego kosztami utrzymania, bo ich nie zbierał. Co do pkt. 8 wezwania oświadczył zaś, że ani on, ani jego żona nie korzystają z pomocy społecznej. Postanowieniem z dnia 6 czerwca 2014 r. referendarz sądowy oddalił wniosek skarżącego, a od orzeczenia tego skarżący wniósł sprzeciw, wskazując, że nie miał możliwości przedstawienia wszystkich dokumentów wymaganych w wezwaniu z dnia 20 maja 2014 r. Stwierdził, że dołożył należytej staranności i przedłożył Sądowi te dokumenty, którymi dysponował lub które mógł uzyskać, biorąc pod uwagę stan jego zdrowia, odległość od właściwych urzędów i siedmiodniowy termin. Dodał, że w odpowiedzi na wezwanie odniósł się do każdego jego punktu, wskazał dlaczego nie może przedstawić określonego dokumentu i złożył odpowiednie oświadczenia. Referendarz jednak pominął te twierdzenia. Skarżący zaznaczył też, że został zobowiązany do złożenia dokumentów niezwiązanych z jego osobą i nie może odpowiadać za ich nieprzedłożenie, albowiem na podstawie art. 255 p.p.s.a. to on został obciążony obowiązkiem przedstawienia dokumentów, a nie jego żona. Ponadto dokumentów tych nie może zgromadzić, co jest związane z tym, że jego żona nie jest obywatelką Polski. Stwierdził też, że złożone przez niego oświadczenia i dokumenty są wystarczające do oceny jego stanu majątkowego. Oświadczenia te są bowiem dowodem i nie ma powodów, by kwestionować ich wiarygodność. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Po wniesieniu sprzeciwu sąd nie ocenia poprawności rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza sądowego, lecz rozstrzyga wniosek od nowa, korzystając z całości dowodów zgromadzonych we wcześniejszym postępowaniu (por. postanowienie NSA z dnia 23 grudnia 2004 r. sygn. akt FZ 375/04 – FZ 377/04). Wniesienie w niniejszej sprawie sprzeciwu spowodowało zatem, że postanowienie referendarza sądowego z 6 czerwca 2014 r. utraciło moc. Zgodnie z przepisem art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zasadą jest zatem samodzielne pokrywanie przez strony tego rodzaju kosztów. Z uwagi jednak na konieczność zapewnienia prawa do sądu (przewidzianego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) osobom niemogącym samodzielnie ponieść kosztów postępowania, ustawodawca wprowadził instytucję prawa pomocy, która może być udzielona w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Natomiast w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Zgodnie z przepisem art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy przysługuje osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (prawo pomocy w zakresie całkowitym) bądź osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (prawo pomocy w zakresie częściowym). Z treści ww. przepisu wynika zatem, że to na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie kosztów postępowania. To ona powinna więc należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z zawartego w art. 246 § 1 p.p.s.a. określenia "gdy wykaże" wynika bowiem, że to strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy. Warto przy tym zauważyć, że strona, która chce skorzystać z prawa pomocy powinna nie tylko podać we wniosku okoliczności wskazujące na brak środków wystarczających na pokrycie kosztów związanych z uczestnictwem w postępowaniu sądowym, ale również zaprezentować we własnym zakresie lub na żądanie sądu dowody potwierdzające takie twierdzenie. Umożliwia to sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej (por. postanowienia NSA z 4 września 2013 r., sygn. akt I FZ 378/13, LEX nr 1363532, z 27 maja 2014 r., sygn. akt II FZ 610/14 LEX nr 1465282, z 16 grudnia 2010 r. sygn. akt II GZ 409/10, www.orzeczenia.nsa.gov.pl i z 6 marca 2014 r., sygn. akt II OZ 210/14, LEX nr 1450980). W przedmiotowej sprawie skarżący ubiegał się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, gdyż - jak wynika z akt sprawy - wnioskował o zwolnienie od kosztów sądowych. Staranie się przez skarżącego o tego rodzaju zwolnienie obligowało go do wykazania w formularzu PPF okoliczności potwierdzających brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 245 § 3 p.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. i art. 252 p.p.s.a.). Oświadczenie skarżącego zawarte w przedłożonym przez niego wniosku okazało się jednak niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Wobec tego skarżący – na podstawie art. 255 p.p.s.a. - został wezwany pod rygorem oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy do złożenia - w terminie siedmiu dni od otrzymania wezwania - dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów jego oraz jego małżonki. Na wezwanie to skarżący odpowiedział jedynie fragmentarycznie, podając informacje na temat osiąganego dochodu z tytułu emerytury wojskowej, alimentacji córki i zabezpieczenia pojazdu w postępowaniach prowadzonych w 2008 roku. R.D. nie złożył natomiast wyciągu z posiadanego przez siebie konta, nie ustosunkował się do kwestii posiadania rachunków bankowych przez jego żonę, nie załączył zaświadczeń o posiadanych przez niego i jego małżonkę pojazdach, nie udokumentował faktu zabezpieczenia samochodu A. w postępowaniu karnym o sygn. [...], nie udokumentował (a nawet nie oszacował) kosztów własnego utrzymania, nie złożył własnego zeznania podatkowego za 2013 r., nie ustosunkował się do kwestii rozliczeń podatkowych żony, nie złożył również zaświadczenia, że żona jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. W związku z niewywiązaniem się przez skarżącego z nałożonego nań obowiązku przedłożenia stosownych dokumentów dotyczących jego i jego żony, a zatem w związku z niewykazaniem kwestii istotnych z punktu widzenia postępowania w zakresie prawa pomocy, Sąd nie mógł rozpatrzyć wniosku skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych, gdyż nie był w stanie ustalić rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego. Tymczasem – jak wskazuje się w orzecznictwie - osoba chcąca skorzystać z prawa pomocy powinna liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jej sytuacji materialnej oraz członków jej rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. Norma z art. 255 p.p.s.a. nakłada na stronę obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów i wyjaśniania wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Niewywiązanie się z tego obowiązku może mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Innymi słowy, niezłożenie wymienionych w art. 255 p.p.s.a. oświadczeń i dokumentów stanowi niewypełnienie ciążącego na wnioskodawcy obowiązku współdziałania z sądem, co może stanowić podstawę do oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 21 lutego 2014 r., sygn. akt I OZ 118/1, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Orzeczenie sądu w zakresie prawa pomocy nie może bowiem zostać oparte na ustaleniach faktycznych o charakterze fragmentarycznym lub hipotetycznym, a strona, która nie realizuje obowiązków wynikających z wezwania sądu, nie ma podstaw, by oczekiwać rozstrzygnięcia zgodnego ze złożonym wnioskiem (por. postanowienie NSA z 15 stycznia 2014 r., sygn. akt II OZ 1245/13, LEX nr 1452914). Jeżeli wnioskodawca uchyla się od pełnej współpracy z sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, to powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 1 kwietnia 2014 r. sygn. akt I GZ 64/14, LEX nr 1461299). Ponadto, strona uchylająca się od współpracy z sądem nie można uznać, że odmowa przyznania jej prawa pomocy skutkuje naruszeniem jej prawa do sądu (por. postanowienie NSA z 11 kwietnia 2014 r., sygn. akt I FZ 75/14, LEX nr 1461281). Sąd stwierdził również, że nie zasługują na uwzględnienie powoływane przez skarżącego argumenty, mające usprawiedliwić braki w przedłożonej dokumentacji. Fakt niezłożenia dokumentów nie mógł być usprawiedliwiony stwierdzeniem o braku możliwości ich zdobycia w zakreślonym przez Sąd terminie, gdyż w takim przypadku skarżący mógł złożyć do Sądu wniosek o przedłużenie terminu na podstawie art. 84 p.p.s.a. O możliwości tej powinien był nadto wiedzieć, skoro był zastępowany przez profesjonalnego pełnomocnika. Dodać należy również, że skarżący miał możliwość przedłożenia odpowiednich dokumentów wraz ze sprzeciwem, gdyż od dnia odbioru wezwania (27 maja 2014 r.) do dnia złożenia ww. pisma (18 czerwca 2014 r.) upłynęło ponad trzy tygodnie. Mimo to, skarżący wnosząc sprzeciw nie uzupełnił dokumentacji, o przedłożenie której był wcześniej wzywany. Sąd nie uznał również argumentacji skarżącego o braku możliwości zgromadzenia dokumentów związanych z dochodem (lub jego brakiem) i stanem majątkowym jego żony z uwagi na nieposiadanie przez nią polskiego obywatelstwa. Fakt, że O. D. jest obywatelką Białorusi i pozostaje w Polsce na podstawie karty czasowego pobytu nie wyklucza możliwości podejmowania przez nią zatrudnienia i osiągania dochodu (a co za tym idzie również rozliczania podatkowego). Nie oznacza też niemożności posiadania pojazdu, konta bankowego, a także uzyskania statusu osoby bezrobotnej. Nie jest zatem uprawniona argumentacja skarżącego o braku możliwości zgromadzenia dokumentów dotyczących ww. okoliczności, z uwagi na to, że żona skarżącego jest cudzoziemką. Również to, że Sąd zobowiązał skarżącego do złożenia dokumentów niezwiązanych z jego osobą, lecz z osobą żony, nie może usprawiedliwiać niewykonania wezwania. Należy bowiem zauważyć, że Sąd ma prawo żądać poszerzenia ustaleń faktycznych o informacje dotyczące stanu posiadania małżonka osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych. Wynika to nie tylko z faktu istnienia wspólności majątkowej małżeńskiej, ale również z prawnego obowiązku udzielania wzajemnej pomocy przez małżonków i przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb stworzonej przez nich rodziny (art. 23, art. 27 i art. 31 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). W przypadku dokonania przez Sąd wezwania o przedstawienie informacji dotyczących małżonka, to wnioskodawcę obciąża obowiązek wykazania, że nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania nawet z pomocą żony lub męża (por. postanowienie NSA z dnia 20 lutego 2014 r., sygn. akt I OZ 95/14, LEX nr 1449986). To zatem wnioskodawca powinien udokumentować sytuację majątkową osoby, z którą pozostaje w związku małżeńskim. Podsumowując stwierdzić należy, że wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy nie mógł zostać uwzględniony, albowiem skarżący – mimo wezwania – nie udokumentował okoliczności istotnych z punktu widzenia możliwości poniesienia kosztów sądowych. Natomiast informacje wynikające z przedłożonych dokumentów nie są wystarczające, by uznać, że skarżący nie posiada środków pieniężnych na opłacenie tych kosztów. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach orzekł jak w sentencji, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a i art. 260 p.p.s.a.