I SA/Ke 423/13

Dnia 22 sierpnia 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Adamiec po rozpoznaniu w dniu 22 sierpnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym, wniosku W. W. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub radcy prawnego w sprawie ze skargi W. W. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] 2013 r., znak [...] w przedmiocie umorzenia należności składkowych postanawia: oddalić wniosek. W. W. (dalej określany również jako "skarżący" lub "strona") złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skargę na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]2013 r., znak [...] wydaną w przedmiocie umorzenia należności składkowych. W sprawie wywołanej powyższą skargą w dniu 12 sierpnia 2012 r. (data stempla pocztowego) skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata lub radcy prawnego. W złożonym formularzu PPF skarżący wskazał, że przez okres kilku miesięcy był zarejestrowany jako bezrobotny bez prawa do zasiłku, lecz od dnia 10 stycznia 2013 r. jest zatrudniony w firmie A. Sp. z o.o. Pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną (E. W.) oraz dziećmi: K. (19 lat), M. (19 lat), P. (25 lat) i M. (23 lata). Skarżący wykazał majątek w postaci udziału (1/2) w nieruchomości o pow. 670 m2, na której usytuowany jest dom mieszkalny o powierzchni 50 m2. Oświadczył ponadto, że łączny miesięczny dochód brutto wszystkich członków rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym wynosi 7 750 zł. Skarżący z tytułu umowy o pracę uzyskuje bowiem dochód w wysokości 2 650 zł brutto, syn M. – 1 900 zł brutto, a syn P. – 3 200 zł brutto. Małżonka skarżącego nie pracuje i pozostaje na utrzymaniu męża. Dwoje dzieci skarżącego (K. i M.) uczy się, a koszty z tego tytułu kształtują się w granicach 2 000 zł miesięcznie. Skarżący zaznaczył ponadto, że jego dzieci (K. i M.) złożyły przeciwko niemu pozwy o alimenty. W związku z tym skarżący zawarł z nimi ugodę sądową, na mocy której od dnia 1 kwietnia 2013 r. zobowiązany jest świadczyć na rzecz córki i syna alimenty w kwocie po 1000 zł na każde z nich. Ponadto skarżący wskazał w skardze, że jego wydatki na utrzymanie domu wynoszą około 1200 zł miesięcznie. Dodatkowo ponosi on koszty leczenia: miesięcznie około 100 zł. Skarżący oświadczył również, że budżet jego rodziny obciążony jest jednorazową opłatą w wysokości połowy kwoty wynoszącej 3720,20 zł. Natomiast z nadesłanych wraz ze skargą akt administracyjnych wynika, że skarżący nie posiada żadnego pojazdu zarejestrowanego w Wydziale Komunikacji i Transportu w S.. Ponadto, córka skarżącego uczy się w R. i tam również zamieszkuje. Koszty z tytułu jej zakwaterowania w internacie wynoszą 35 zł miesięcznie, a koszty wyżywienia 10 zł dziennie. Koszt utrzymania dzieci uczących się obejmuje również zakup biletów autobusowych, drugiego śniadania, obuwia, odzieży, środków higieny, podręczników, zeszytów, pomocy naukowych, a także opłacenia składek szkolnych i leczenia. Z przedłożonych do akt sprawy zaświadczeń wynika również, że skarżący leczy się od około 15 lat i wymaga okresowej rehabilitacji. Był kilkukrotnie hospitalizowany na Oddziale Psychiatrii i Detoksykacji w S.. Według oświadczenia żony skarżącego, rodzina korzysta z pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej w S. w formie zasiłków na dzieci uczące się w łącznej wysokości 300 zł miesięcznie. Natomiast obciążająca skarżącego kwota w wysokości 1860,10 zł (½ z 3720,20 zł) to opłata za przekształcenie przysługującego w równych częściach M. R. (siostrze skarżącego) i W. W. prawa użytkowania wieczystego w prawo własności nieruchomości o pow. 670 m2 położonej w S.. Opłata ta została rozłożona na cztery raty roczne w wysokości 930,05 zł każda, przy czym nieuiszczona część rozłożonej na raty opłaty podlega dodatkowo oprocentowaniu. Skarżącego obciąża jednak jedynie połowa w/w kwoty, a zatem około 465 zł plus należne oprocentowanie. Z akt administracyjnych wynika również (lecz bez wskazania na kwotę zobowiązania), że skarżącego obciążają koszty z tytułu podatku od nieruchomości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej jako: "ustawa p.p.s.a."), strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. W związku z tym każdy, kto wszczyna postępowanie sądowe powinien liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania. Osoby planujące uruchomienie sądowej kontroli dotyczących ich rozstrzygnięć powinny zatem tak zagospodarować dostępne środki, by móc uiścić kwoty związane z sądową ochroną swoich praw. Wyjątek od w/w zasady stanowi ustawowe zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych – przewidziane w ustawie p.p.s.a. w przepisach art. 239 – 242. Innym odstępstwem od zasady samodzielnego ponoszenia kosztów postępowania jest instytucja prawa pomocy. Służyć ma ona zagwarantowaniu dostępu do sądu (przewidzianego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) osobom niemającym możliwości samodzielnego sfinansowania postępowania sądowego. Instytucja ta polega na przerzuceniu kosztów postępowania na budżet państwa, czyli pośrednio na ogół społeczeństwa. W związku z tym prawo pomocy może być udzielone jedynie w sytuacjach wyjątkowych. Jak wynika z orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. np. postanowienie NSA z dnia 1 lutego 2013 r., sygn. akt II OZ 45/13, dostępne na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl), prawa pomocy udziela się tylko w stosunku do osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych można zaliczyć osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Należy wyjaśnić, że prawo pomocy może być udzielone w zakresie całkowitym i - zgodnie z art. 245 § 2 ustawy p.p.s.a. - obejmuje ono wówczas zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Może być jednak przyznane tylko w zakresie częściowym. Według art. 245 § 3 ustawy p.p.s.a., obejmuje ono wtedy zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przy ocenie czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy Sąd bierze pod uwagę przesłanki określone w art. 246 ustawy p.p.s.a. Zgodnie z brzmieniem § 1 pkt 1 tego artykułu, prawo pomocy w zakresie całkowitym przysługuje osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym przysługuje osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy podkreślić, że wykazane w powyższych przepisach przesłanki nadania prawa pomocy powinny być interpretowane ściśle, z uwagi na wyjątkowy charakter tej instytucji. W przedmiotowej sprawie skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W złożonym formularzu PPF wnioskuje bowiem o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu. Należy jednak zauważyć, że wniosek skarżącego mógł zostać rozpatrzony jedynie jako wniosek o udzielenie prawa pomocy w zakresie częściowym, a zatem w zakresie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego. Stosownie bowiem do przepisu art. 239 pkt 1 lit. e) ustawy p.p.s.a. (o czym skarżący był już informowany w piśmie z dnia 29 lipca 2013 r.), nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Do tej kategorii spraw zalicza się natomiast sprawa rozstrzygnięta decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na którą wniósł skargę W. W.. Przedmiotem w/w decyzji jest bowiem kwestia umorzenia należności składkowych. Decyzja ta dotyczy zatem praw i obowiązków z zakresu ubezpieczeń społecznych. Należy podkreślić, że zwolnienie, o którym mowa ma charakter ustawowy, co oznacza, że strona skarżąca działanie organu w tej kategorii spraw nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych od momentu wszczęcia postępowania sądowoadministracyjnego (wniesienia skargi) poprzez cały tok tego postępowania, zarówno przed sądem pierwszej instancji - Wojewódzkim Sądem Administracyjnym - jak i przed sądem drugiej instancji - Naczelnym Sądem Administracyjnym. Powyższa okoliczność powoduje, że Sąd rozstrzygający wniosek skarżącego o udzielenie prawa pomocy nie mógł orzekać w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd nie mógł bowiem udzielić zwolnienia, które już skarżącemu przysługuje z mocy samego prawa. Należy jednak zauważyć, że ustawa w określonych kategoriach spraw, także w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, przewiduje jedynie zwolnienie od kosztów sądowych. Objęcie skarżącego takim zwolnieniem nie oznacza zatem jednoczesnego ustanowienia dla niego profesjonalnego pełnomocnika z urzędu. Skarżący zwolniony ustawowo z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych może więc dochodzić ustanowienia adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego na zasadach prawa pomocy. W związku z powyższym, złożony w niniejszej sprawie przez skarżącego wniosek o przyznanie prawa pomocy mógł zostać merytorycznie rozpatrzony jedynie w częściowym zakresie – w przedmiocie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego z urzędu. Zgodnie z powołanym już wyżej art. 246 ustawy p.p.s.a., to na stronie spoczywa obowiązek udowodnienia zaistnienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy w określonym zakresie. Powinna ona przedstawić w sposób rzetelny i przekonywujący, że zachodzą wobec niej przesłanki zastosowania tej instytucji. To bowiem od tego, co przedstawi strona we wniosku, zależy orzeczenie sądu w zakresie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 12 grudnia 2012 r., sygn. akt II FZ 989/12, LEX nr 1240583). W niniejszej sprawie informacje podane przez skarżącego w formularzu PPF nie wskazują na to, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia w sprawie pełnomocnika z wyboru. Przede wszystkim zauważyć należy, że choć skarżący ma na utrzymaniu dwójkę uczących się i niepracujących dzieci oraz niepracującą żonę, to ma stałe źródło dochodu z tytułu umowy o pracę. Nie jest to jedyne źródło utrzymania rodziny, bowiem we wspólnym gospodarstwie domowym ze skarżącym pozostają jego dwaj dorośli synowie, którzy posiadają stałe dochody ze stosunku pracy. Dochody synów skarżącego należy uwzględnić w postępowaniu w sprawie przyznania skarżącemu prawa pomocy, gdyż skarżący - jak wynika ze złożonego wniosku – mieszka z nimi i wspólnie z nimi prowadzi gospodarstwo domowe. Taka sytuacja zaś rodzi obowiązek wzajemnego wspierania się finansowego, zwłaszcza, jeśli chodzi o osoby blisko ze sobą spokrewnione i znajdujące się w takim stosunku, który może zrodzić obowiązek alimentacyjny, zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2012, poz. 788). Jak bowiem podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 27 stycznia 2009 r. sygn. akt II FZ 6/09, Lex nr 551925, przepisy k.r.o., regulujące stosunki między małżonkami i między rodzicami i dziećmi, nakładają na małżonków, rodziców i dzieci określone obowiązki alimentacyjne (art. 128 k.r.o.). Do obowiązków tych zalicza się również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji. Biorąc powyższe pod uwagę stwierdzić należy, że łącznie dochód rodziny wynosi 7750 zł brutto (który dodatkowo można powiększyć o - niewskazany przez skarżącego, ale oświadczony przez jego żonę w toku postępowania administracyjnego - dochód z tytułu zasiłku na uczące się dzieci w wysokości 300 zł, co łącznie daje kwotę 8050 zł miesięcznie). Taka wysokość dochodu – nawet po uwzględnieniu obciążających rodzinę wykazanych wydatków (m.in. na utrzymanie domu i uczących się dzieci, leczenie oraz z tytułu rocznych rat za przekształcenie prawa wieczystego użytkowania nieruchomości we własność) - nie daje podstaw do przyjęcia, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia pełnomocnika z wyboru bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny. Sumarycznie wykazane przez skarżącego miesięczne wydatki rodziny kształtują się na poziomie około 3800 zł (2000 zł utrzymanie uczących się dzieci – obecnie znajdujące wyraz w świadczonych przez skarżącego alimentach przyznanych na mocy ugody sądowej, 1200 zł utrzymanie domu, 100 zł lekarstwa, 465 zł roczna rata za przekształcenie prawa użytkowania wieczystego w prawo własności nieruchomości). Miesięczne wydatki rodziny są zatem znacznie mniejsze niż uzyskiwany przez nią miesięczny dochód. Poniesienie przez skarżącego kosztu ustanowienia adwokata lub radcy prawnego z wyboru, w ocenie Sądu, nie spowodują zatem uszczerbku w koniecznym utrzymaniu skarżącego i jego rodziny. Trzeba bowiem zaznaczyć, że prawo pomocy może być przyznane wyłącznie wtedy, gdy uiszczenie kosztów zagrozi możliwości zapewnienia potrzeb życiowych, rozumianych jako obiektywnie niezbędne. Nie chodzi tu zatem o utrzymanie na określonym poziomie, zwykłym dla wnioskodawcy i o wpływ polegający na obniżeniu tego poziomu (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 marca 2013 r., sygn. akt I FPP 2/13, LEX nr 1299247). Ponadto podkreślić należy, że możliwość przyznania prawa pomocy występuje, gdy wnioskodawca nie jest w stanie obiektywnie ponieść kosztów postępowania. Nie dotyczy natomiast sytuacji subiektywnego przekonania o braku możliwości uiszczenia takich kosztów (por. postanowienie NSA z dnia 29 października 2010 r. sygn. akt I FZ 323/10, dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Warto również zwrócić uwagę na fragment orzeczenia NSA z dnia 8 kwietnia 2013 r., sygn. akt I FZ 70/13 (LEX nr 1296477), w którym stwierdzono, że Sąd decydując o udzieleniu stronie prawa pomocy musi przede wszystkim kierować się przesłankami z art. 246 ustawy p.p.s.a. Jednakże odnośnie wniosku o przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu, sąd powinien uwzględnić również procesową konieczność jego powołania. W tym aspekcie sąd bierze pod uwagę, w szczególności aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem i konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych. Zatem w niniejszej sprawie – niezależnie od stwierdzenia przez sąd okoliczności posiadania przez skarżącego i jego rodzinę wystarczających środków na pokrycie kosztów ustanowienia pełnomocnika z wyboru - dodatkowo trzeba zauważyć, że na obecnym etapie postępowania (postępowanie przed sądem pierwszej instancji) ustanowienie adwokata czy radcy prawnego nie jest obligatoryjne. Konieczność korzystania z usług profesjonalnego pełnomocnika, pojawia się dopiero w postępowaniu przed sądem drugiej instancji. Przepis art. 175 § 1 ustawy p.p.s.a. stanowi bowiem, że skarga kasacyjna powinna być sporządzona przez adwokata lub radcę prawnego. Reasumując, Sąd nie doszedł do przekonania, że poniesienie przez skarżącego kosztów ustanowienia pełnomocnika z wyboru spowoduje uszczerbek w koniecznym utrzymaniu jego i jego rodziny. Dlatego też negatywnie ocenił próbę przerzucenia na budżet państwa kosztów ustanowienia adwokata lub radcy prawnego. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach, na podstawie art. 244, art. 245 § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.