II SA/Ke 740/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dorota Pędziwilk-Moskal, Sędziowie Sędzia WSA Dorota Chobian (spr.), Sędzia WSA Renata Detka, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Monika Zielińska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 8 grudnia 2011 roku sprawy ze skargi K.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do chwili uprawomocnienia się wyroku. Decyzją z dnia [...], znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania K. M. od decyzji wydanej z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy S. przez Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w S. z dnia [...], znak: [...], orzekającej o odmowie przyznania K. M. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką - R. M., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Do wydania tego rozstrzygnięcia doszło na tle następujących okoliczności. K. M. we wniosku z dnia 8 kwietnia 2011r. zwrócił się do Ośrodka Pomocy Społecznej w S. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką R. M.. W trakcie przesłuchania oświadczył, że opiekuje się obojgiem rodziców 24 godziny na dobę, posiada gospodarstwo rolne ale w nim nie pracuje, i że kiedyś prowadził własną działalność ale aktualnie zajmuje się tylko rodzicami. Organ I instancji odmówił przyznania tego świadczenia. Ustalił, że wnioskodawca zamieszkuje wraz z żoną, dwojgiem dzieci oraz rodzicami, którzy oboje są osobami niepełnosprawnymi, wymagającymi opieki, którą właśnie zapewnia K. M.. R. M. wymaga całodobowej opieki, w związku z czym pomoc w formie usług opiekuńczych nie byłaby adekwatna do okoliczności. Oprócz wnioskodawcy nie ma innych osób spokrewnionych w linii prostej z osobą wymagającą opieki, które mogłyby sprawować opiekę. Mimo to organ ten uznał, że świadczenie nie może być przyznane, gdyż R. M. pozostaje w związku małżeńskim, i to pomimo okoliczności, że oboje małżonkowie są niepełnosprawni i wymagają opieki. Jako podstawę prawną swego rozstrzygnięcia wskazał art. 17 ust. 2 pkt 5a ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym świadczenie to nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. W odwołaniu od tej decyzji K. M. wskazał, że oboje rodzice mają orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, w związku z czym nie mogą się opiekować sobą wzajemnie. Utrzymując zaskarżoną decyzję w mocy Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008r. w sprawie P 27/07 oraz orzecznictwem sądowoadministracyjnym (II SA/Ke 761/10, I OSK 1699/09) nie jest prawidłowe stanowisko organu I instancji, zgodnie z którym pozostawanie przez R. M. w związku małżeńskim stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia. Tym niemniej rozstrzygnięcie organu I instancji uznało za prawidłowe z uwagi na to, że skarżący jest współwłaścicielem gospodarstwa rolnego o pow. 4,1400 ha, co stanowi 2,0100 ha przeliczeniowego i podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników i dlatego nie można go zaliczyć do osób rezygnujących z zatrudnienia, czy też nie podejmujących zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Na poparcie swojego stanowiska organ odwoławczy przytoczył wyrok NSA w sprawie I OSK 1987/10. W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skardze na tę decyzję K. M. podniósł, że w art. 3 pkt 22 ustawy oświadczeniach rodzinnych nie jest wymieniony przypadek prowadzenia gospodarstwa rolnego i pracy w tym gospodarstwie, a także, jak to ma miejsce w jego przypadku tylko posiadania gospodarstwa rolnego. Dodał, że w jego przypadku podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej, czy też w gospodarstwie rolnym jest niemożliwa ze względu na konieczność całodobowej opieki nad obojgiem rodziców. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie zauważyć należy, że jak to wynika z nadesłanego odpisu aktu zgonu R. M. zmarła w dniu 22 października 2011r. Z uwagi jednak na normę zawartą w art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm.), dalej określanej mianem ustawy, zgodnie z którą prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, w ocenie Sądu sprawa nie stała się bezprzedmiotowa bowiem świadczenie należałoby się skarżącemu za okres od miesiąca, kiedy złożył wniosek o przyznanie go, do daty śmierci matki. Podstawę poddanego pod osąd rozstrzygnięcia stanowi art. 17 ust. 1ustawy, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: matce albo ojcu, innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z kolei z art. 17 ust. 5 ustawy świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego; 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej z dzieckiem, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu, z wyjątkiem zakładów opieki zdrowotnej; 3) osoba w rodzinie ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury na to dziecko; 4) osoba w rodzinie ma ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, albo do świadczenia pielęgnacyjnego na to lub na inne dziecko w rodzinie; 5) na osobę wymagającą opieki członek rodziny jest uprawniony za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. O ile należy podzielić pogląd organu odwoławczego, iż fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim nie stanowi - wbrew literalnemu brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 "a" - negatywnej przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad taką osobą, o tyle skład orzekający w niniejszej sprawie nie podziela wykładni przepisów art. 17 w zw. z art. 3 pkt 22 ustawy, w wyniku której organ doszedł do przekonania, że fakt bycia rolnikiem i prowadzenia działalności rolniczej stanowi bezwzględną negatywną przesłankę do przyznania takiego świadczenia. Należy odnotować, iż stanowisko zaprezentowane przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie jest odosobnione, albowiem zostało ono wyrażone między innymi w wyrokach: WSA w Olsztynie w sprawie II SA/Ol 521/11, WSA w Bydgoszczy w sprawie II SA/Bd 3371/11 oraz w jednym wyroku NSA w sprawie I OSK 1987/10. Istnieje jednak także odmienny pogląd, zaprezentowany między innymi w wyrokach WSA w Bydgoszczy sygn. akt II SA/Bd 257/11, WSA sygn. akt II SA/Ke 229/11 i II SA/Ke 439/11 (dostępnych w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych), który to pogląd Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela, a zgodnie z którym fakt posiadania i prowadzenia gospodarstwa rolnego, o ile może być on pogodzony z zagwarantowaniem należytej osobistej opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wyklucza przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Za taką wykładnią przemawiają następujące okoliczności. Przepis art. 17 ust. 1 nie reguluje w sposób samodzielny przesłanek przyznania tego świadczenia. Mowa jest w nim o rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, to zaś pojęcie zostało zdefiniowane przez samego ustawodawcę w przepisie art. 3 pkt 22 ustawy, zgodnie z którym ilekroć w ustawie jest mowa o zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej - oznacza to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Gdyby wolą ustawodawcy był wymóg rezygnacji bądź niepodejmowania działalności polegającej na prowadzeniu gospodarstwa rolnego, wówczas niewątpliwie w definicji zawartej w art. 3 pkt 22 ustawy zostałaby taka działalność wprost wymieniona. Również gdyby ustawodawca uznał, że świadczenie to nie może być przyznane właścicielowi gospodarstwa rolnego, bądź osobie podlegającej rolniczemu ubezpieczeniu, stosowna negatywna przesłanka zostałaby dodana do art. 17 ust. 5 ustawy. W tym miejscu zauważyć należy, że w przeciwieństwie do innych świadczeń rodzinnych, takich jak zasiłek rodzinny i dodatki do niego, regulując uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, ustawodawca zrezygnował z kryterium dochodowego jako warunku, od którego spełnienia uzależnione jest przyznanie świadczenia. Dlatego okoliczność, czy i jakie dochody skarżący otrzymuje z gospodarstwa rolnego nie mogą mieć wpływu na prawo do tego świadczenia. Natomiast zauważyć należy, iż często zdarza się, że posiadacze małych, niskodochodowych gospodarstw rolnych podejmują zatrudnienie poza rolnictwem. W zależności bowiem od wielkości czy struktury gospodarstwa rolnego, nie musi ono absorbować rolnika w taki sposób, że nie jest on w stanie podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, o jakiej mowa w art. 3 pkt 22 ustawy. Takiej zaś pracy podjąć nie może, gdyż stoi temu na przeszkodzie obowiązek sprawowania pieczy nad osobną niepełnosprawną, co do której ciąży na nim obowiązek alimentacyjny. Brak jest zdaniem składu orzekającego, znajdujących uzasadnienie w obowiązujących przepisach, podstaw do uznania, że taki rolnik jest pozbawiony prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zauważyć bowiem należy, iż w art. 17 ust. 5 ustawy zostały wymienione wszystkie przesłanki uniemożliwiające przyznanie takiego świadczenia. Dokonywanie wykładni rozszerzającej tej negatywnej przesłanki, a polegającej na uznaniu, że żaden rolnik, bez względu na to, że mógłby i chciał podjąć zatrudnienie o jakim mowa w art. 3 pkt 22 ustawy ale tego uczynić nie może z uwagi na konieczność opieki ( bądź który z tego samego powodu z takiego zatrudnienia rezygnował), nie ma prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tylko dlatego że jest rolnikiem, zdaniem Sądu jest sprzeczne z art. 2 Konstytucji. Podkreślić należy, że wymóg rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej zawarty w przepisie art. 17 ust. 1 pkt 3 ustawy, stanowi oczywistą konsekwencję konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną; założyć bowiem należy, że wykonywanie takiej opieki, wobec osoby ze wskazaniami opisanymi szczegółowo w art. 17 ust.1 pkt 3, wymagającej wielu czynności pielęgnacyjnych o różnych porach dnia i nocy, nie jest możliwe w sytuacji, gdy opiekun pozostaje w zatrudnieniu, o jakim mowa w art. 3 pkt 22 ustawy, które z oczywistych względów absorbuje znaczną część jego czasu. Taka sytuacja nie musi natomiast co do zasady zachodzić w przypadku opiekuna, który jest właścicielem gospodarstwa rolnego (i jednocześnie nie jest zatrudniony poza rolnictwem), jeżeli okoliczność ta nie powoduje jego osobistego zaangażowania w pracę w gospodarstwie w takim wymiarze, który uniemożliwia sprawowanie bieżącej i stałej opieki nad osobą niepełnosprawną. Tym bardziej, tak jak zdaje się mieć to miejsce w niniejszej sprawie, gdy skarżący nie wykonuje żadnych czynności w posiadanym gospodarstwie, sama okoliczność, że jest właścicielem tego gospodarstwa (o pow. 4,14 ha, przeliczeniowych 2,01 ha) nie może zdaniem sądu stanowić negatywnej przesłanki do przyznania mu takiego świadczenia, w sytuacji, gdy spełnione są wszystkie pozostałe wymogi, pozwalające na przyznanie tego świadczenia i gdy nie zachodzi żadna z przesłanek negatywnych, wymienionych w cytowanym wyżej art. 17 ust. 5 ustawy. Reasumując zdaniem Sądu sam fakt bycia właścicielem gospodarstwa rolnego, a nawet i prowadzenie go nie wyklucza rolnika z prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o ile posiadane przez niego gospodarstwo, rodzaj upraw, pozwalałyby mu na podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a pracy takiej nie podejmuje (bądź z niej rezygnuje) z powodu konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną, względem której ciąży na niej obowiązek alimentacyjny. Mając powyższe na uwadze zarówno zaskarżona decyzja jak i decyzja organu I instancji podlegały uchyleniu, o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Na podstawie art. 152 tej samej ustawy Sąd określił, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do chwili uprawomocnienia się wyroku. Ponownie rozpoznając sprawę organ po pierwsze będzie miał na uwadze to, że sama okoliczność, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim nie wyklucza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością opieki nad nią przez osobę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, zwłaszcza w takiej sytuacji, jaka ma miejsce w niniejszej sprawie, gdy mąż tej osoby, jak to wynika z ustaleń organu, również ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności; po drugie to, że samo posiadanie gospodarstwa rolnego nie stanowi negatywnej przesłanki do przyznania takiego świadczenia.