I SA/Kr 219/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jarosław Wiśniewski po rozpoznaniu w dniu 8 kwietnia 2016r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M.K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 16 grudnia 2014r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za lipiec 2006 r. postanawia: - oddalić wniosek - M.K. (dalej: skarżący), działający przez adwokata B.K., złożył na formularzu "PPF" wniosek o zwolnienie w całości od kosztów sądowych, dołączając go do sprzeciwu z dnia 9 grudnia 2015r. od zarządzenia Starszego Referendarza sądowego z dnia 23 listopada 2015r. o pozostawieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy bez rozpoznania. We wniosku skarżący oświadczył, iż prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną M. T. – K., synem F. K. (ur. 1996r.), synem M.K. (ur. 2008r.) i pasierbicą D.Ś. (ur. 2002r.) Ich miesięczny dochód wynosi 5.000 zł, a jego źródłem jest prowadzona przez wnioskodawcę działalność gospodarcza. Żona skarżącego jest osobą niepracującą, nie prowadzi działalności gospodarczej, która została zawieszona. Skarżący nie posiada majątku nieruchomego, zasobów pieniężnych, ani cennych przedmiotów o wartości powyżej 5.000 zł. Stałe miesięczne wydatki rodziny przedstawiają się następująco: czynsz 450 zł, energia elektryczna 120 zł, gaz 100 zł, telewizja kablowa i internet 150 zł, lekarstwa skarżącego 200 zł, lekarstwa jego żony 50 zł, środki czystości i higieny osobistej 200 zł, zakup odzieży i obuwia 500 zł, koszty związane ze szkołą dzieci 300 zł, wyżywienie 2.000 zł. Z uwagi na aktualną sytuację majątkową skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w niniejszej sprawie, w szczególności opłaty sądowej od skargi kasacyjnej. Odnosząc się do zarządzenia wzywającego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy pełnomocnik skarżącego poinformował, że M.K. nie ma możliwości przedłożenia zeznania podatkowego za 2015 rok, ani zaświadczenia właściwego urzędu skarbowego o wysokości przychodów i dochodów za 2015 rok, ponieważ nie składał jeszcze deklaracji podatkowej, w tym również w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej w 2015 roku. Nie ma również możliwości przesłania zeznania podatkowego żony skarżącego za 2014 rok, ponieważ nie składała takiego oświadczenia z uwagi na brak dochodów. Podano ponadto, iż żona skarżącego nie jest zarejestrowana w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna, a pełnoletni syn skarżącego nie osiąga żadnych dochodów. Skarżący zamieszkuje pod adresem os. S., a nieruchomość ta stanowi własność Spółdzielni Mieszkaniowej B. Ponadto podano, że zarówno skarżący, jak i jego żona, nie posiadają rachunku bankowego, ani nie są właścicielami pojazdu mechanicznego. Z dokumentów źródłowych dołączonych do pisma z dnia 22 lutego 2016r. wynika, że w roku 2014 z prowadzonej działalności gospodarczej w przedmiocie budownictwa ogólnego, skarżący osiągnął przychód 1.980.589,73zł, przy kosztach jego uzyskania 1.915.776,71zł, co dało dochód w wysokości 64.813,02zł (według PIT-36). Z przedłożonych deklaracji VAT-7 wynika, że w listopadzie 2015r. podstawa opodatkowania z tytułu dostawy towarów oraz świadczenia usług na terytorium kraju wyniosła 150.000zł, a wartość nabytych towarów i usług za ten okres wyniosła 145.856zł, zaś w miesiącu grudniu 2015r. podstawa opodatkowania z tytułu dostawy towarów oraz świadczenia usług na terytorium kraju wyniosła 424.000 zł, a wartość nabytych towarów i usług za ten okres to 285.690 zł. Z ww. dokumentów źródłowych wynika także, że wydatki skarżącego kształtują się następująco: - energia elektryczna 121,13zł (wpłata 12 stycznia 2016r.), - telewizja UPC 60,56zł (wpłata 12 stycznia 2016r.) i 128,38zł (wpłata 2 lutego 2016r.), - cyfrowy Polsat 50 zł (wpłata 2 lutego 2016r.), - gaz 332,65zł (wpłata 19 stycznia 2016r.) i 144,17zł (18 lutego 2016r.), - czynsz za mieszkanie 610zł (wpłata 12 stycznia 2016r.). Referendarz sądowy tut. Sądu orzekł postanowieniem z dnia 10 marca 2016r. o oddaleniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Na to postanowienie pełnomocnik skarżącego wniósł sprzeciw, którym zaskarżono w całości ww. postanowienie Referendarza sądowego i wniesiono o jego zmianę poprzez przyznanie skarżącemu prawa pomocy i zwolnienie go od kosztów sądowych w niniejszej sprawie. W uzasadnieniu zwrócono uwagę, że ocena sytuacji majątkowej skarżącego pod kątem możliwości uiszczenia opłaty sądowej od skargi powinna być oceniana z punktu widzenia dochodu prowadzonej przez niego działalności gospodarczej, a nie jego przychodów. Wyjaśniono, że biorąc pod uwagę specyfikę działalności w branży budowlanej, w szczególności wysoki koszt materiałów budowlanych, koszt pracowników (wynagrodzenia za pracę, składki ZUS, podatki), skarżący nie ma możliwości skorzystania z legalnych instrumentów podatkowych pozwalających na zrównoważenie kosztów i przychodów, aby minimalizować lub eliminować obciążenia podatkowe. W jego przypadku kwota ok. 5.000 zł miesięcznie jest faktyczną kwotą, jaką dysponuje w celu utrzymania siebie i swojej wieloosobowej rodziny. Podkreślono nadto, że biorąc pod uwagę stałe miesięczne wydatki skarżącego, w szczególności za mieszkanie i media, daje to kwotę ok. 800-1.000 zł miesięcznie – ma on przecież na utrzymaniu żonę, która nie pracuje oraz trójkę dzieci. Dlatego też wskazany w oświadczeniu majątkowym koszt wyżywienia pięcioosobowej rodziny w kwocie 2000 zł jest realny. Jeżeli do tego doda się koszt zakupu lekarstw, środków czystości i higieny osobistej, odzieży i obuwia oraz koszty związane ze szkołą dzieci, to – w ocenie pełnomocnika skarżącego nie ulega wątpliwości, że skarżący wnioskujący do tut. Sądu o zwolnienie od kosztów sądowych nie ma możliwości poczynienia żadnych oszczędności dla pokrycia opłaty sądowej. Podniesiono, że Referendarz sądowy w sposób niewłaściwy ocenił sytuację materialną skarżącego i przyjął, że stać go na opłaty sądowe od skarg wynoszące w sumie kwotę ponad 1.800 zł. Oceniono, że brak było jakichkolwiek podstaw do stwierdzenia, aby złożone przez skarżącego oświadczenie nie było wiarygodne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: W pierwszej kolejności należy zaznaczyć, że w niniejszej sprawie znajdą zastosowanie przepisy dotyczące prawa pomocy z ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j., Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.) obowiązujące przez dniem wejścia w życie ustawy z dnia 9 kwietnia 2015r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2015r., poz. 658), tj. przed dniem 15 sierpnia 2015r. Niniejsza sprawa została bowiem zainicjowana skargą złożoną w dniu 13 lutego 2015r. Zgodnie z art. 2 wymienionej wyżej ustawy nowelizującej "nowe" przepisy ustawy stosuje się również do postępowań wszczętych przed dniem jej wejścia w życie, ale tylko gdy mieszczą się w katalogu wymienionym w tym przepisie. Przepis art. 259 §1 p.p.s.a. stanowi niezmiennie m.in., że od postanowień, wydanych przez referendarza sądowego przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Zmienił się natomiast przepis art. 260 p.p.s.a., który stosuje się – stosownie do uwag wyżej poczynionych – w brzmieniu obowiązującym przed dniem 15 sierpnia 2015r. Brak go bowiem w katalogu przepisów wymienionych w art. 2 ustawy nowelizującej. Z treści przepisu art. 260 p.p.s.a. wynikało, iż rozpoznając sprzeciw na posiedzeniu niejawnym sąd wydaje postanowienie, na które przysługuje zażalenie. Postanowienie, na które wniesiony został sprzeciw traci natomiast moc. Na wstępie należy zaznaczyć, że Sąd zgadza się z poglądem Naczelnego Sądu Administracyjnego, zawartym w postanowieniu z dnia 9 lutego 2005r., sygn. akt FZ 579/04, że to do strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy należy wykazanie, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przepisach o prawie pomocy. Ocena natomiast całokształtu wskazanych przez stronę okoliczności należy do Sądu, związanego regułą ustanowioną przez art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, a także związanego wytycznymi, takimi jak: zgodność prowadzonego wnioskowania z zasadami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego, dostępnej wiedzy, oraz innymi elementami, które pozwalają domniemywać, że skutek w postaci faktu uprawdopodobnionego może w ogóle nastąpić. Sąd przypomina, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest instytucją o charakterze wyjątkowym, stosowaną wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Stanowi odstępstwo zarówno od ogólnej zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., jak i od konstytucyjnego obowiązku ponoszenia danin publicznych wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Jest jednocześnie formą dofinansowania strony skarżącej z budżetu państwa, przez co powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. W myśl przepisu art. 245 §1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym, przy czym prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§2 tego przepisu), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 §3 p.p.s.a.), zaś częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (art. 245 §4 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 §1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej może nastąpić: w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć dopiero takie zachwianie sytuacji materialnej i bytowej wnioskodawcy, iż nie byłby on w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2005 r., sygn. akt: II FZ 137/05, niepubl.). Istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie ma analiza przesłanek wymienionych w art. 246 §1 p.p.s.a. Wskazuje ona jednoznacznie, iż to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że strona nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania lub że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. To strona ma wykazać taką sytuację materialną, która uzasadniałaby przyznanie prawa pomocy. Brzmienie tego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do uprawdopodobnienia, iż zachodzą uwarunkowania przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy ciąży na wnioskodawcy (por. postanowienie WSA w Gliwicach z dnia 23 października 2009r., sygn. III SA/GL 823/09). W przedmiotowej sprawie natomiast ujawnione okoliczności faktyczne nie dają podstaw do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z konstrukcji wymienionych wyżej przepisów wynika jednoznacznie, że przyznanie w oparciu o nie pomocy Państwa opiera się wyłącznie na kryteriach finansowych. Na tezę tą wskazuje również jednolita linia orzecznicza sądów administracyjnych w tym zakresie, którą tut. Sąd w pełni podziela (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 18 kwietnia 2008r., sygn. akt II GZ 79/08; z 27 sierpnia 2015r., sygn. akt I GZ 543/15; z 16 października 2015r., sygn. akt II GZ 595/15; z 26 listopada 2015r., sygn. akt I GZ 769/15; z 26 stycznia 2016r., sygn. akt II GZ 1020/15; z 2 lutego 2016r., sygn. akt II OZ 98/16 – wszystkie dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zdolności płatnicze strony skarżącej, które dają możliwość pokrycia kosztów związanych z prowadzeniem postępowania sądowoadministracyjnego są kluczowe dla oceny przyznania stronie prawa pomocy. Sąd wskazuje, że instytucja przyznania prawa pomocy została wprowadzona do postępowania sądowoadministracyjnego celem umożliwienia obrony swoich praw przed sądem osobom o znikomych dochodach lub dochodów tych pozbawionym i znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej. W przypadku ubogiego społeczeństwa, jakim jest społeczeństwo polskie prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić, czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że źródłem utrzymania rodziny skarżącego jest prowadzona przez niego działalność gospodarcza w zakresie budownictwa, która przynosi dochody rzędu 5.000 zł miesięcznie. Po podliczeniu stałych wydatków miesięcznego utrzymania rodziny (czynsz 450zł, energia elektryczna 120zł, gaz 100zł, telewizja kablowa i internet 150zł, lekarstwa skarżącego 200zł, lekarstwa jego żony 50zł, środki czystości i higieny osobistej 200zł, zakup odzieży i obuwia 500zł, koszty związane ze szkołą dzieci 300zł, wyżywienie 2.000zł) otrzymano kwotę 3.620zł. Po odliczeniu jej od kwoty miesięcznego dochodu, otrzymano kwotę rzędu 1.380zł do swobodnego zagospodarowania przez skarżącego. Z ujawnionych tut. Sądowi okoliczności wynika, że dochód z wykonywanej przez skarżącego działalności gospodarczej za rok 2014 wyniósł 64.813,02zł przy przychodzie w wysokości 1.980.589,73zł, co świadczy zarówno o fakcie, jak i rozmiarach prowadzenia dochodowej działalności gospodarczej przez skarżącego. Orzecznictwo sądowoadministracyjne dostarcza poglądu, że w przypadku przedsiębiorców, miarodajną dla oceny zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania, lecz "przychodu", gdyż istnieją legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów tak, by w końcowym rozliczeniu minimalizować, bądź w ogóle eliminować obciążenia podatkowe. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów i inwestycji w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego (por. postanowienia NSA z dnia: 25 lutego 2010r., sygn. akt I FZ 10/10, z dnia 27 listopada 2014 r., sygn. akt II FZ 1843/14). Stąd w kontekście takich tez judykatury niezrozumiały wydaje się argument podnoszony przez skarżącego w sprzeciwie do postanowienia Referendarza sądowego z dnia 10 marca 2016r., że ocena sytuacji majątkowej skarżącego w kontekście złożonego przez niego wniosku powinna być oceniana z punktu widzenia dochodu prowadzonej przez niego działalności gospodarczej, a nie przychodu. Tut. Sądu nie przekonuje stwierdzenie skarżącego, że "specyfika" działalności w branży budowlanej, w szczególności wysoki koszt materiałów budowlanych, koszt pracowników (wynagrodzenia za pracę, składki ZUS, podatki), powoduje, że nie ma on możliwości skorzystania z legalnych instrumentów podatkowych pozwalających na zrównoważenie kosztów i przychodów, aby minimalizować lub eliminować obciążenia podatkowe. Działalność w branży budowlanej jest pod tym względem specyficzna wyłącznie dla skarżącego, i takie jego stwierdzenie nie jest niczym uzasadnione. Co więcej, skarżący nadal aktywnie prowadzi działalność gospodarczą, deklaracje podatkowe VAT-7 z końca ubiegłego roku wskazują dostawy towarów i usług (w listopadzie 2015r. na poziomie 150.000zł, w grudniu 2015r. 424.000zł) oraz nabycia towarów i usług (w listopadzie 2015r. na poziomie 145.856zł, w grudniu 2015r. na poziomie 285.000zł), a rozmiar dokonywanych przez niego wydatków świadczy o jego możliwościach finansowych. Dlatego Sąd nie dopatrzył się braku możliwości pozyskania przez skarżącego środków finansowych na opłacenie niezbędnych kosztów w prowadzonych przez niego postępowaniach sądowych, które na obecnym etapie polegają na opłaceniu wpisu od skargi kasacyjnej, których łączna wysokość w pięciu sprawach skarżącego (o sygn. akt I SA/Kr 216/15 do I SA/Kr 220/15) wynosi 1.812 zł. Sąd podkreśla, że relatywnie do rozmiarów działalności gospodarczej i wydatków czynionych przez skarżącego nie wydaje się to był znaczącą kwotą. Nadto tut. Sąd zwraca uwagę, że stosownie do art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 roku o swobodzie działalności gospodarczej (t.j., Dz.U. z 2015, poz. 584) dokonywanie lub przyjmowanie płatności związanych z wykonywaną działalnością gospodarczą następuje za pośrednictwem rachunku bankowego przedsiębiorcy w każdym przypadku, gdy stroną transakcji, z której wynika płatność, jest inny przedsiębiorca oraz gdy jednorazowa wartość transakcji, bez względu na liczbę wynikających z niej płatności, przekracza równowartość 15.000 euro przeliczonych na złote według średniego kursu walut obcych ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski ostatniego dnia miesiąca poprzedzającego miesiąc, w którym dokonano transakcji. Obrót bezgotówkowy jest również wymagany w zakresie rozliczeń z urzędem skarbowym i zakładem ubezpieczeń społecznych. Stąd Sąd poddaje w wątpliwość prawdziwość oświadczenia skarżącego o braku posiadania przez niego rachunku bankowego do obrotu bezgotówkowego. Sąd podkreśla, że w przedmiotowej sprawie skarżący został wezwany o przedłożenie wykazu i wyciągów z wszystkich rachunków bankowych (osobistych i firmowych) jego samego oraz jego żony, jednak dokumenty takie nie zostały dostarczone. Tymczasem analiza przepływu środków na rachunkach bankowych ma istotne znaczenie przy ocenie możliwości płatniczych strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy w kontekście wysokości środków pieniężnych zgromadzonych na takim rachunku, ale również obrotu tymi środkami celem ustalenia, czy wnioskujący o prawo pomocy nie wyzbywa się posiadanych środków w okresie, kiedy ciąży na nim obowiązek poniesienia kosztów sądowych. Reasumując, Sąd nie dopatrzył się powodów, aby na podstawie przedstawionego stanu faktycznego zwolnić wnioskodawcę od kosztów sądowych. Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia, oddalając wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, biorąc za podstawę art. 245 §3, art. 246 §1 pkt 2 w zw. z art. 260 p.p.s.a.