I SA/Kr 301/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesław Kuśnierz po rozpoznaniu w dniu 24 maja 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. G. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 13 kwietnia 2018 r. oddalającego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. G. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w K. z dnia 28 grudnia 2017 r., nr [...], w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2010 r. postanawia utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 13 kwietnia 2018 r., sygn. akt I SA/Kr 301/18. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie postanowieniem z dnia 13 kwietnia 2018 r. oddalił wniosek J. G. (dalej: Wnioskodawca, Skarżący), o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu ww. postanowienia referendarz wskazał, że z uzasadnienia wniosku i zawartego w nim "oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach" oraz z nadesłanych w odpowiedzi na wezwanie referendarza dokumentów, wynika, że J. G. ur. w 1960 r. pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną E. G. ur. w 1981 r., synem K. G. ur. w 2008 r., oraz córką K. G. ur. w 2003 r. Wnioskodawca z tytułu umowy o pracę, na stanowisku dyrektora generalnego, zawartą z V. S.A. otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 2.100 zł, brutto (jego wynagrodzenie za luty 2018 r. wyniosło 1.393,07 zł, netto). Pełni również w tej spółce funkcję prezesa zarządu, za co nie otrzymuje wynagrodzenia. W 2017 r. z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w ramach J. Sp. z o.o. sp. komandytowa poniósł stratę w wysokości 76.470 ,93 zł, przy przychodzie na poziomie 161.050,10 zł, a z tytułu działalności wykonywanej osobiście uzyskał dochód w kwocie 124.443, 75 zł, przy przychodzie wysokości 125.000 zł. J. G. posiada: - 2% udziałów w E. Sp. z o.o. o wartości 100 zł, (według oświadczenia z dnia 4 kwietnia 2018 r. ich wartość wynosi 0 zł, gdyż spółka posiada ujemne kapitały własne i nie posiada majątku, który rynkowo jest wart więcej niż wartość księgowa), gdzie pełni funkcję prokurenta; - 51% udziałów w J. Sp. z o.o. o wartości 2.550 zł, (według oświadczenia z dnia 4 kwietnia 2018 r. ich wartość wynosi 0 zł, gdyż spółka posiada ujemne kapitały własne i nie posiada majątku, który rynkowo jest wart więcej niż wartość księgowa), gdzie pełni funkcję prezesa zarządu; - 74% udziałów w J. Sp. z o.o. sp. komandytowa o wartości 7.400 zł, (według oświadczenia z dnia 4 kwietnia 2018 r. ich wartość wynosi 0 zł, gdyż spółka posiada ujemne kapitały własne i nie posiada majątku, który rynkowo jest wart więcej niż wartość księgowa); -1,67% udziałów w K. Sp. z o.o. o wartości 100 zł, (według oświadczenia z dnia 4 kwietnia 2018 r. ich wartość wynosi 0 zł, gdyż spółka posiada ujemne kapitały własne i nie posiada majątku, który rynkowo jest wart więcej niż wartość księgowa), gdzie pełni funkcję prokurenta; - 75,49% udziałów w K. Sp. z o.o. w likwidacji o wartości 4.699.000 zł, - 200 akcji V. S.A., o trudnej do ustalenia wartości, gdyż spółka była w restrukturyzacji a obecnie został złożony wniosek o jej upadłość. Udziały Wnioskodawcy w K. Sp. z o.o. w likwidacji oraz w J. Sp. z o.o. zostały zajęte przez Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w K. (dalej: NPUS). Przedmiotem zajęcia są również udziały w K. system Sp. z o.o. oraz udziały w E. Sp. z o.o. Z tytułu pożyczek udzielonych J. Sp. z o.o. sp. komandytowa wnioskodawca posiada wierzytelność (jeszcze niewymagalną) w wysokości 237.000 zł, zajętą przez N. . Z tytułu pożyczek udzielonych S. Sp. z o.o. posiada natomiast wierzytelność, (jeszcze niewymagalną) w wysokości 385.000 zł, również zajętą przez N. . Z przedłożonych dokumentów wynika iż, N. zajął również wierzytelności J. G. w: - K. Sp. z o.o., K. Sp. z o.o. sp.k., V. w restrukturyzacji oraz V. S.A. Wnioskodawca nie posiada nieruchomości, lokat bankowych ani samochodu. Natomiast E. G. zatrudniona jest w E. Sp. z o.o. s.k. na podstawie umowy o pracę, na stanowisku dyrektora ds. organizacyjnych z wynagrodzeniem w wysokości 4.211 zł miesięcznie brutto. Od lutego 2017 r. wynagrodzenie to nie jest wypłacane. Jest ona również udziałowcem tej spółki w 99%. W 2017 r. z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej uzyskała dochód w wysokości 1.108.562,96 zł, przy przychodzie na poziomie 2.638.188,55 zł. E. G. posiada: - 98% udziałów w E. Sp. z o.o. o wartości 0 zł, gdyż spółka posiada ujemne kapitały własne i nie posiada majątku, który rynkowo jest wart więcej niż wartość księgowa, pełni tam funkcję prezesa zarządu; - 81,67% udziałów w K. Sp. z o.o. o wartości 0 zł, gdyż spółka posiada ujemne kapitały własne i nie posiada majątku, który rynkowo jest wart więcej niż wartość księgowa, pełni tam funkcję prezesa zarządu; - 96% udziałów w K. Sp. z o.o. s.k. o wartości 0 zł, gdyż spółka posiada ujemne kapitały własne i nie posiada majątku, który rynkowo jest wart więcej niż wartość księgowa; - 99,98% udziałów w E. Sp. z o.o. s.k. o wartości 0 zł, gdyż wartość zobowiązań spółki jest wyższa niż rynkowa wartość majątku; - 16.140 akcji V. S.A. w restrukturyzacji, o trudnej do ustalenia wartości, gdyż spółka była w restrukturyzacji a obecnie został złożony wniosek o jej upadłość. W spółce tej pełni funkcję członka rady nadzorczej. Jest właścicielką domu znajdującego się w miejscowości O.. Nie posiada lokat bankowych ani samochodu. Miesięczne wydatki rodziny obejmują: koszty ogrzewania – średnio 600 zł, opłatę za energię elektryczną: 1.000 – 1.500 zł, koszty zużycia wody: 70 - 80 zł, koszty odbioru odpadów komunalnych – 36 zł, koszty internetu – 100 zł, koszty ochrony domu – 61,50 zł, koszty zakupów żywności i środków czystości – ok. 1.000 zł. W oświadczeniu zawartym we wniosku PPF J. G. podał, iż w ramach dochodów żona uzyskuje świadczenie z tytułu programu "500+", natomiast w oświadczeniu z dnia 4 kwietnia 2018 r. E. G. stwierdziła, iż ostatnie świadczenie z tego tytułu otrzymała we wrześniu 2017 r. a kolejny wniosek o przyznanie tego świadczenia został złożony w marcu br. Podsumowując referendarz wskazał, że brak współpracy przez niedostarczenie dokumentów bądź nieskładanie wyczerpujących oświadczeń musi mieć wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przedstawione przez Wnioskodawcę okoliczności wskazują, że miesięczne wydatki wynoszą ok. 2267,50 - 2777,50 zł (1000 – 1500 zł + 70 - 80 zł + 36 zł +100 zł + 61,50 zł +1000 zł), a jedynym źródłem dochodu rodziny jest wynagrodzenie J. G. w wysokości ok. 1.393,07 zł netto oraz ewentualne świadczenie z tytułu programu "rodzina 500 plus" w wysokości 500 zł. W złożonym oświadczeniu, zawartym w formularzu PPF, z dnia 7 lutego 2018 r. J. G. podał wprawdzie, iż dochód żony wynosi 3.000 zł miesięcznie netto, ale już w oświadczeniu z dnia 4 kwietnia 2018 r. stwierdziła ona, że jej wynagrodzenie nie jest wypłacane od lutego 2017 r. Zatem po pierwsze złożone oświadczenia nie są kompatybilne ze sobą w zakresie uzyskiwanych wynagrodzeń. Po drugie taka sytuacja jest sprzeczna z zasadami logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, którymi winien kierować się orzekający rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy. Strona bowiem wydaje znacznie więcej środków niż ma do dyspozycji. W konsekwencji wskazanych okoliczności referendarz stwierdził, że Skarżący nie dość wyczerpująco przedstawił swoją sytuację finansową. Nie jest bowiem wiadomo z jakich źródeł pochodzą pieniądze na pokrycie bieżących wydatków i jaka jest ich wysokość. Podane okoliczności nie są wystarczające do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Ocena sytuacji majątkowej i zdolności płatniczych strony nie może bowiem opierać się na niekompletnych faktach. W ustawowym terminie Wnioskodawca wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie sprzeciw od powyższego rozstrzygnięcia. Skarżący we wniesionym sprzeciwie wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i zwolnienie go od kosztów w całości. Zakwestionował nieprzyznanie prawa pomocy zarzucając, że wbrew wnioskom referendarza, wykazał trudną sytuację finansową, szczególnie podkreślając nieregularne wypłacanie wynagrodzenia żony i posiadanie dwójki małoletnich dzieci. Wskazał, że wszystkie posiadane udziały w spółkach handlowych oraz wierzytelności zostały zajęte przez NPUS. Zarzucił brak porównania przez referendarza otrzymywanego przez stronę wynagrodzenia do wysokości kosztów sądowych (w sprawie wpis stosunkowy 25.422 zł, zdaniem Skarżącego nadmierny, stanowiący barierę w realizacji prawa do sądu), przywołując na poparcie swojej tezy wyroki ETPC. Stwierdził, że brak zwolnienia go od kosztów w sytuacji, gdy wpis od skargi stanowi 18-krotność otrzymywanego wynagrodzenia, pozbawia go prawa do sądu i narusza art. 45 Konstytucji RP. Podniósł również, że przyznanie mu prawa pomocy umożliwi rzeczywistą kontrolę działalności administracji, która w przedmiotowej sprawie działała, w jego opinii, wadliwie, natomiast nieprzyznanie najpewniej zmusi Skarżącego do odstąpienia od drogi sądowej. W tym kontekście zdaniem Skarżącego nieścisłości wniosku mają charakter drugorzędny i nie powinny stać na przeszkodzie zwolnienia od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Stosownie do art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej: P.p.s.a.), od postanowień dotyczących prawa pomocy przysługuje środek zaskarżenia w postaci sprzeciwu. Rozpoznając sprzeciw sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Sąd wydaje postanowienie, w którym kwestionowane orzeczenie zmienia albo utrzymuje w mocy, o czym orzeka na posiedzeniu niejawnym – art. 260 § 1 oraz § 3 P.p.s.a. Na wstępie należy wskazać, że obowiązującą w postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest ponoszenie kosztów postępowania związanych z udziałem w postępowaniu przez stronę. Uwarunkowanie dostępu do sądu od ponoszenia opłat sądowych nie stanowi pozbawienia tego prawa, o ile opłaty te nie są nadmierne, a strona ma możliwość uzyskania zwolnienia z nich z uwagi na swoją sytuację finansową i sytuacja ta zostanie dogłębnie oceniona w postępowaniu dotyczącym zwolnienia od opłat (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 grudnia 2003 r., 47375/99 w sprawie Pogorzelec przeciwko Polsce, publ. w Lex pod nr 101042) - por. postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2015 r., sygn. II FZ 1948/14 (wszystkie powołane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Stosownie do art. 243 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Instytucja przyznania prawa pomocy - zwolnienia od kosztów sądowych - osobie fizycznej ma charakter fakultatywny. Sąd bowiem może, ale nie musi, przyznać taką pomoc (por. postanowienia NSA z dnia 30 listopada 2010 r. sygn. I FSK 790/10, z dnia 30 września 2011 r., sygn. II FZ 409/11). Zwolnienie od kosztów sądowych, jakkolwiek ma gwarantować realizację prawa strony do sądu, jest odstępstwem od ogólnej zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, jak i od konstytucyjnego obowiązku ponoszenia danin publicznych wynikającego z art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. z 1997 r., nr 78, poz. 483 ze zm.). Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od wyżej określonego konstytucyjnego obowiązku. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04). Zatem udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ustawodawca ustanawiając przesłankę udzielenia wsparcia w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w postaci przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym (zwolnienie od kosztów sądowych) wskazał, że można udzielić pomocy osobie fizycznej, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Brzmienie tego przepisu nie pozostawia przy tym wątpliwości, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do uprawdopodobnienia, iż zachodzą uwarunkowania przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy, ciąży na wnioskodawcy (por. postanowienia NSA z dnia 26 września 2013 r., sygn. akt II OZ 792/13, z dnia 19 listopada 2015 r., sygn. akt II FZ 775/15). Wnioskodawca ma też obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Umożliwia to art. 255 P.p.s.a. poprzez wezwanie strony skarżącej o przedłożenie dodatkowych oświadczeń lub dokumentów, co stanowi rodzaj uzupełniającego postępowania dowodowego, dzięki któremu wydane orzeczenie opierać się będzie o zasadę prawdy materialnej. Brak tej współpracy przez niedostarczenie dokumentów bądź nieskładanie wyczerpujących oświadczeń musi mieć natomiast wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia NSA z dnia 11 lutego 2014 r., sygn. II FZ 1474/13, z dnia 15 marca 2012r., sygn. II FZ 175/12). W świetle powyższego Sąd stwierdza, że referendarz zasadnie uznał, iż wniosek Skarżącego o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie. W ocenie Sądu referendarz słusznie zwrócił uwagę, że Skarżący nie wyjaśnił jednoznacznie z jakich źródeł czerpie dochody pozwalające na zaspokojenie wskazanych przez samego siebie comiesięcznych wydatków. Jak bowiem prawidłowo wyliczył referendarz, comiesięczne wydatki kształtują się na poziomie 2267,50 - 2777,50 zł, a jedynym źródłem dochodu rodziny od chwili zaprzestania wypłacania wynagrodzenia żony Skarżącego w lutym 2017 r., jest wynagrodzenie Skarżącego w wysokości ok. 1.393,07 zł netto oraz ewentualne świadczenie z tytułu programu "rodzina 500 plus" w wysokości 500 zł. Przy tym Skarżący nie wskazał, by niedobory w dochodach uzupełniał np. z oszczędności, pożyczek czy też pomocy osób trzecich. Należy podkreślić, że Skarżący był wzywany zarządzeniem z 20 marca 2018 r. w trybie art. 255 P.p.s.a. o przedstawienie szczegółowo wyliczonych dokumentów obrazujących sytuację majątkową rodziny, wraz ze stosownym pouczeniem o konsekwencjach zaniedbania zadośćuczynienia wezwaniu. Skarżący co prawda przedłożył żądaną dokumentację, ale jak słusznie stwierdził referendarz, treść wynikająca z przedstawionych dokumentów i oświadczeń jest niespójna, wewnętrznie sprzeczna i nie umożliwia rzetelnej oceny sytuacji materialnej rodziny Wnioskodawcy. Takie niewyjaśnione sprzeczności referendarz słusznie potraktował jako brak wystarczającej współpracy po stronie Wnioskodawcy, co musiało odnieść skutek na etapie oceny wykazania przesłanek udzielenia prawa pomocy (por. postanowienia NSA z dnia 3 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GZ 151/14, z dnia 6 lutego 2013 r., sygn. akt I GZ 12/13). Odpowiadając na argumentację sprzeciwu warto wskazać, że trafnie podniósł Skarżący, iż co do zasady koniecznym elementem prawidłowej oceny zaistnienia w sprawie przesłanek do zwolnienia od kosztów sądowych, jest odniesienie sytuacji majątkowej wnioskodawcy do wysokości kosztów sądowych w konkretnej sprawie. Z całą mocą należy jednak podkreślić, że ww. obowiązek po stronie rozpoznającego wniosek o zwolnienie od kosztów ma znaczenie dopiero po rzetelnym wyjaśnieniu sytuacji majątkowej rodziny Wnioskodawcy, w sposób zgodny z logiką i doświadczeniem życiowym. Skoro w sprawie Skarżący nie wyjaśnił jednoznacznie sytuacji majątkowej swojej rodziny, to zarzut nieuwzględnienia przez referendarza wysokości wpisu sądowego od skargi nie mógł przynieść zamierzonego skutku. Wbrew zatem stanowisku zawartemu w sprzeciwie, nie sposób uznać, że nieścisłości wniosku o przyznanie prawa pomocy mają charakter drugorzędny. Zatem sama okoliczność, że Skarżący skarży obecnie niekorzystną dla siebie decyzję, określającą wysokość zobowiązania podatkowego na 2.542.202 zł, z czym związana jest wysokość wpisu stosunkowego, to jest 25.422 zł, nie jest argumentem, który powinien decydować o zwolnieniu Skarżącego od kosztów sądowych i przerzuceniu tego ciężaru na Skarb Państwa. Skarżący prowadząc określoną działalność gospodarczą mógł bowiem i powinien był liczyć się z możliwością interwencji organów administracji, a także niekorzystnymi dla siebie decyzjami. W tym celu powinien był gromadzić środki na opłacenie ewentualnych kosztów sądowych. Tak by uczynił bowiem racjonalny przedsiębiorca, mimo braku takiego obowiązku wynikającego z przepisów prawa, zwłaszcza przy skali działalności gospodarczej Skarżącego i jego żony, na rozmiary jakiej wskazuje wykazany w 2017 r. przez E. G. przychód (2.638.188,55 zł). Należy podkreślić, iż celem instytucji prawa pomocy ("prawa ubogich") jest umożliwienie skorzystania z drogi sądowej osobom fizycznych o znikomych przychodach, które nie są wstanie ponieść kosztów sądowych. Skarżący, z uwagi na wskazane powyżej okoliczności, nie wykazał, by w takiej sytuacji się znajdował, co mogłoby uzasadnić przerzucenie kosztów postępowania na ogół społeczeństwa. Sąd nadto nie uznał, w kontekście wskazanych wyżej okoliczności, by brak przyznania prawa pomocy pozbawił Skarżącego prawa do sądu. Reasumując stwierdzić należy, że przedstawione przez Skarżącego informacje nie pozwoliły na pełne zobrazowanie jego sytuacji materialnej, a w konsekwencji na dokonanie oceny zasadności wniosku o udzielenie prawa pomocy. W ocenie Sądu zatem Skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych we własnym zakresie. W konsekwencji wskazanych okoliczności, zwolnienie Skarżącego od kosztów sądowych pozbawione jest w niniejszej sprawie podstaw. W związku z powyższym, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 260 § 1 i § 3 P.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji.