I SA/Łd 783/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział I w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Ewa Cisowska – Sakrajda po rozpoznaniu w dniu 26 września 2013r. na posiedzeniu niejawnym wniosku K. W. – G. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. W. – G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2009r. postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. K. W. – G. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...]r. w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2009r. We wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca wskazała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem oraz synem. Źródłem utrzymania rodziny skarżącej jest wynagrodzenie za pracę jej męża na 1/4 etatu w wysokości około 1.200 zł brutto miesięcznie, dochody z działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącą w wysokości 550 zł miesięcznie oraz świadczenie alimentacyjne jej syna w wysokości 200 zł. Miesięczny dochód rodziny wynosi 1.950 zł brutto. Jedyny majątek stanowi udział w wysokości ½ mieszkania o powierzchni około 54 m2 po zmarłym ojcu. W uzasadnieniu wniosku skarżąca powołała się na trudną sytuację materialną całej jej rodziny. Zdaniem skarżącej jej praca zawodowa nie przynosi oczekiwanego dochodu z powodu czynnej pomocy niesionej przez nią niepełnosprawnej babci i częściowego obciążenia tą opieką również jej chorej matki. Mąż skarżącej w dalszym ciągu pracuje tylko na ¼ etatu. Trudności natury materialnej i zdrowotnej ciągną się od ponad 9 – ciu lat, od momentu przyjęcia przez skarżącą spadku z dobrodziejstwem inwentarza po zmarłym ojcu. Do wniosku skarżąca załączyła potwierdzenie wypłaty/odbioru świadczenia alimentacyjnego w kwocie 200 zł, orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 28 maja 2009r. W. G., zlecenia na zaopatrzenie w wyroby medyczne będące przedmiotami ortopedycznymi i środki pomocnicze dla W. G., skierowanie do poradni laryngologicznej, faktury VAT oraz rachunki dokumentujące zakup obuwia ortopedycznego, leków i środków pomocniczych przez W. G. Zarządzeniem z dnia 15 lipca 2013r. Referendarz sądowy wezwał skarżącą w terminie 7 dni pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy do udokumentowania wysokości miesięcznych dochodów jej męża, złożenia odpisów zeznań podatkowych skarżącej i jej męża za 2012r., udokumentowania wysokości ponoszonych świadczeń eksploatacyjnych. W odpowiedzi na to wezwanie w piśmie z dnia 24 lipca 2013r. skarżąca wskazała, że miesięcznie obciążają ją wydatki: za media – 279,64 zł, remonty – 271,75 zł, gaz – 36,43 zł, energię – 42,40 zł oraz obiady szkolne syna – 88 zł. Pozostała niewielka kwota przeznaczona jest na wyżywienie, odzież, obuwie, leki, itp. Postanowieniem z dnia 31 lipca 2013r. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi przyznał skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych ponad kwotę 100 zł i oddalił wniosek w pozostałym zakresie. W sprzeciwie od tego postanowienia skarżąca stwierdziła, że niesie babci pomoc czynną, a nie finansową. Jej syn przez okres ostatnich dwóch miesięcy urósł, a to wiąże się z niezaplanowanymi wydatkami na odzież i obuwie. Skarżąca wskazała też na konieczność poniesienia dużych wydatków związanych z nadchodzącym rokiem szkolnym. Z tych względów, zdaniem skarżącej, każde dodatkowo wydane przez nią 100 zł, to dla niej niestety duża kwota. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Instytucję zwolnienia od kosztów sądowych reguluje rozdział 3 dział V ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2012r., poz. 270 z późn. zm.), zwanej dalej p.p.s.a. Przepis art. 244 p.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie zaś do art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje, zgodnie z § 2 tegoż przepisu, zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje natomiast, według § 3 powołanego przepisu, zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przesłanki przyznania pomocy osobie fizycznej określa przepis art. 246 § 1 p.p.s.a. I tak, przyznanie pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), w zakresie częściowym natomiast – gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i dla rodziny (pkt 2). Uregulowane we wskazanych przepisach prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania, dlatego przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Przyznanie prawa pomocy bądź odmowa jego przyznania muszą się przy tym opierać wyłącznie na kryteriach ustawowych określonych w art. 246 p.p.s.a. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 27 stycznia 2010r., II OZ 26/10). Zawarty w przepisie art. 246 §1 p.p.s.a. zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Warunkiem przyznania stronie prawa pomocy jest wykazanie przez stronę, iż występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. W interesie skarżącego leży zatem przedstawienie stosownej argumentacji, która potwierdzałaby jego niezdolność do pokrycia jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania, tj. do podania wszystkich tych okoliczności, które wskazywać będą na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. Wniosek powinien być rzetelnie sporządzony, a przedstawione w nim okoliczności powinny odpowiadać prawdzie (por. postanowienie NSA z dnia 17 stycznia 2008r., II OZ 1400/07). Niewykazanie przez stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. obliguje sąd do odmowy uwzględnienia takiego wniosku. Od sądu zależy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie, przy czym ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się jedynie do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub też nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek, a także obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia niezbędnych środków finansowych. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, i przez to powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zasadą jest bowiem, iż strona powinna partycypować w kosztach postępowania, o czym stanowi art. 199 p.p.s.a. Obowiązek ten ciąży na niej, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, nawet gdyby miało to nastąpić z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny (por. J.P.Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Warszawa 2004, str. 320). Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2007r., II FZ 498/07). Ubiegający się o taką pomoc powinien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984r., II CZ 104/84, Lex nr 8623). Zgodnie z art. 260 zd. 1 p.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Oznacza to, iż wojewódzki sąd administracyjny nie dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu. W razie jego skutecznego wniesienia zaskarżone zarządzenie lub postanowienie automatycznie traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu musi zostać rozpoznana przez sąd (zob. H. Knysiak-Molczyk [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Tadeusz Woś (red.), Warszawa 2005, s. 654). Wobec skutecznego złożenia przez skarżącą sprzeciwu, zgodnie z powyższym przepisem postanowienie Referendarza sądowego z dnia 31 lipca 2013r. utraciło moc, a wniosek o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Z informacji i dokumentów przedstawionych przez skarżącą wynika, że w 2012r. mąż skarżącej uzyskał dochód brutto w kwocie 39.214,39 zł, a więc w wysokości 3.267,87 zł miesięcznie. Natomiast dochód skarżącej brutto w 2012r. wyniósł 2.143,60 zł, czyli 178,63 zł miesięcznie (zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2012r. skarżącej i jej męża PIT-37 k. 35 – 42). W 2012r. średni dochód brutto skarżącej i jej męża wynosił zatem miesięcznie około 3.446,50 zł. Za maj 2013r. mąż skarżącej otrzymał wynagrodzenie w wysokości 2.751,39 zł brutto, zaś do wypłaty 1.511,78 zł (zestawienie składników wynagrodzenia męża skarżącej k. 34). We wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca tymczasem podała, iż mąż jej uzyskuje dochód brutto jedynie w kwocie 1.200 zł, a więc znacznie niższy niż to wynika ze złożonych przez skarżącą na skutek wezwania dokumentów. Oznacza to, że pomiędzy wynagrodzeniem brutto uzyskanym przez męża skarżącej w maju 2013r., a zadeklarowanym we wniosku o przyznanie prawa pomocy różnica wynosi 1.551,39 zł. Jeżeli zatem dochód męża skarżącej istotnie aktualnie wynosi jedynie 1.200 zł brutto, to skarżąca winna była to w odpowiedni sposób udokumentować, czego pomimo wezwania nie uczyniła. Dokumentując z kolei ponoszone wydatki eksploatacyjne skarżąca przedstawiła wyłącznie potwierdzenia wpłat za media, remont, gaz i energię elektryczną dokonanych przez M.P. i J.P. (siostrę skarżącej), które dotyczyły innego lokalu mieszkalnego, tj. przy ul. A 26 m 31 w Ł. Adres zamieszkania skarżącej, co wynika także z akt administracyjnych (oświadczenie o sytuacji finansowej osoby fizycznej k. 25), to wprawdzie ul. A 26 w Ł., ale numer mieszkania – 40. Z akt administracyjnych wynika także, że mąż skarżącej jest właścicielem lokalu mieszkalnego nr 28 w Ł. przy ul. B 9a. Na fakt ten zwrócił uwagę Dyrektor Izby Skarbowej w Ł. w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Okoliczności tej skarżąca nie zakwestionowała we wniesionej do Sądu skardze. Majątku tego skarżąca nie wskazała jednak w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach pomimo tego, iż oświadczenie to dotyczy nie tylko wnioskodawcy, ale również osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, a więc w tym wypadku także majątku męża skarżącej. Taka postawa skarżącej, polegająca na wybiórczym podawaniu informacji skutkuje brakiem możliwości wyjaśnienia istotnych wątpliwości dotyczących jej rzeczywistej sytuacji majątkowej. Trudno uznać, że skarżąca wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, skoro nie wyjaśniła i nie udokumentowała w rzetelny sposób istotnych okoliczności, które mogą kształtować jej sytuację finansową pomimo skierowania do niej stosownego wezwania. Co więcej, informację o mieszkaniu stanowiącym własność męża zataiła. To zaś pozwala uznać, że skarżąca nie przedstawiła w pełni swojej rzeczywistej sytuacji majątkowej. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, a także piśmiennictwie prawniczym podkreśla się natomiast, iż sąd każdorazowo powinien cofnąć przyznanie prawa pomocy, jeżeli strona podała nieprawdziwe informacje lub dowody albo zataiła prawdę o swej sytuacji majątkowej, rodzinnej, czy zdolnościach płatniczych (por. postanowienie NSA z dnia 30 marca 2010r., II FZ 104/10; S. Babiarz, B. Dauter, M. Niezgódka - Medek "Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych", LexisNexis Warszawa 2007, str. 271). Oznacza to, że skoro cofnięcie prawa pomocy może nastąpić w wypadku, gdy strona wprowadziła sąd w błąd, co do swojej sytuacji majątkowej, rodzinnej czy zdolności płatniczych, to tym bardziej prawo pomocy nie powinno zostać takiej stronie przyznane. Nie bez znaczenia dla oceny zasadności wniosku jest też sama okoliczność, że skarżąca jest w ½ właścicielem mieszkania o powierzchni, jak zadeklarowała, około 54 m2, w którym, co wynika z akt administracyjnych zamieszkuje. Właścicielem mieszkania jest też mąż skarżącej. W orzecznictwie sądowym w przyjmuje się natomiast, iż posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości w zasadzie wyłącza możliwość przyznania zwolnienia od kosztów sądowych. Poza tym na obecnym etapie postępowania przed sądem skarżącą obciąża jedynie obowiązek uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 500,00 zł. Co równie ważne skarżąca – jak wynika z wniosku – prowadzi działalność gospodarczą, ma więc potencjalną możliwość pozyskania środków finansowych na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Bez znaczenia dla jej sytuacji materialnej jest z kolei podnoszona przez nią okoliczność pomocy schorowanej babci, bowiem – jak sama przyznała - udziela jej "pomocy czynnej a nie finansowej", nadto nie wskazała babci jako osoby, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Również wskazując jako argument przemawiający za przyznaniem prawa pomocy rosnące koszty utrzymania syna przemilczała kwestię możliwości uzyskania w związku z uzasadnionymi potrzebami syna podwyższenia alimentów od zobowiązanego do świadczeń alimentacyjnych na rzecz syna. Podnieść wreszcie należy, iż poprzez przyznanie pomocy prawnej Skarb Państwa przejmuje na siebie ciężar finansowy związany z prowadzeniem przez podatników sporów wynikłych na tle zaistniałych konkretnych zdarzeń rodzących skutki prawnopodatkowe, zaś Sąd, jako dysponent środków publicznych, odpowiada za zasadność i legalność ich wydatkowania, w szczególności ich przyznawania jedynie podmiotom nie mogącym obiektywnie rzecz oceniając pozyskać środków finansowych na prowadzenie postępowań sądowych. W tym stanie rzeczy, wobec niewykazania przez skarżącą spełnienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie, należało orzec jak w postanowieniu z mocy art. 245 § 1 i 3, art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 p.p.s.a. AK.