I SA/Lu 675/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Asesor WSA Jerzy Parchomiuk po rozpoznaniu w dniu 28 czerwca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi W. W. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowej - na skutek sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] r. postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia [...]r. W.W.(dalej jako: "skarżący") zwrócił się do Sądu z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W tym zakresie oświadczył, że gospodarstwo domowe prowadzi razem z żoną. Jest osobą bezrobotną, pozostającą na utrzymaniu żony, prowadzącej własną działalność gospodarczą i osiągającej z tego tytułu [...] zł netto dochodu miesięcznie. Majątek jaki posiada to - jak wskazał - "zlicytowane" mieszkanie o pow. [...] m2 oraz nieruchomości rolne o pow. [...] ha, w części obciążone hipotekami. W zakresie kosztów utrzymania skarżący wskazał: leki – [...] zł, media – [...] zł oraz zobowiązania kredytowe – [...] zł. W odpowiedzi na wezwanie referendarza, skarżący złożył: zeznanie podatkowe małżonki za [...] r. (z wykazaną kwotą przychodu – [...] zł), skierowanie na planowany zabieg koronarografii, oświadczenia o braku pojazdów mechanicznych, oświadczenie o osobach zameldowanych w miejscu zamieszkania strony, faktury za energię elektryczną, nakazy płatnicze podatku rolnego i od nieruchomości, upomnienie do zapłaty podatku od nieruchomości, zaświadczenie o wysokości niespłaconych kredytów (aktualnie [...] zł), rozliczenie wysokości opłat za mieszkanie oraz rachunki za usługi telekomunikacyjne i leki. Nie złożył natomiast wyciągów z rachunków bankowych posiadanych przez niego oraz jego małżonkę. Postanowieniem z [...] r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy. W ocenie referendarza, na uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie pozwala sytuacja dochodowa małżonki skarżącego. Nawet ze szczątkowych informacji przedstawionych przez skarżącego wynika, że sytuacja dodatkowa nie jest na tyle trudna, aby uniemożliwiała poniesienie kosztów postępowania. Ponadto skarżący nie udzielił pełnej odpowiedzi na wezwanie do wyjaśnienia sytuacji finansowej w jakiej się obecnie znajduje, uniemożliwiając tym samym dokonanie pełnej i rzetelnej oceny jej sytuacji dochodowej i majątkowej. Postanowienie doręczono skarżącemu w dniu [...] r. (skutek doręczenia nastąpił z mocy prawa, na podstawie art. 73 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; Dz. U. z 2017 r., poz. 1369, ze zm.; dalej jako: p.p.s.a.). W dniu [...] r. (data nadania przesyłki na poczcie) skarżący złożył sprzeciw od postanowienia referendarza. Skarżący zarzucił błędne ustalenie stanu faktycznego poprzez uznanie, że jego sytuacja materialna pozwala na uiszczenie opłaty sądowej, w sytuacji gdy nie posiada takich środków. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżący wskazał, że jedynie wskutek omyłki nie dołączył do składanych na wezwanie referendarza dokumentów wyciągu z rachunku żony. Nie przesłał wyciągu ze swojego konta bankowego, gdyż takiego konta nie ma. Załączony do sprzeciwu wyciąg z rachunku żony wskazuje, że również żona nie dysponuje środkami na pokrycie opłaty od skargi. W ocenie skarżącego ocena referendarza jest sprzeczna z logiką i doświadczeniem życiowym. Przy obiektywnej ocenie trzeba stwierdzić, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Posiadane przez skarżącego grunty są nieużytkami i łąkami, na które nie pobiera dotacji unijnych. Grunty te nie mogą być wykorzystane do pobierania pożytków, gdyż są zajęte przez komornika i obciążone na rzecz Skarbu Państwa. Z tego względu nie jest możliwe ich wykorzystanie jako zabezpieczenie ewentualnego kredytu. Skarżący jest osobą schorowaną, ponosi coraz większe koszty leków. Ponadto skarżący zarzucił, że referendarz nie odniósł się do kwestii przyznania pełnomocnika z urzędu, choć udzielenie skarżącemu takiej pomocy jest niezbędne z uwagi na jego nikłą wiedzę prawniczą, uniemożliwiającą skuteczne podjęcie obrotu w sprawie. Postanowieniem z [...] r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odrzucił sprzeciw jako wniesiony po terminie, jednakże w wyniku zażalenia skarżącego, postanowieniem z 26 kwietnia 2018 r. (sygn. akt II FZ 188/18, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji. Postanowieniem z [...]r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie przywrócił skarżącemu termin do wniesienia sprzeciwu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W myśl art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). W obecnym stanie prawnym sąd dokonuje zatem merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia. Przed przejściem do merytorycznych rozważań należy zauważyć, że postanowieniem z [...] r. Sąd przywrócił skarżącemu termin do wniesienia sprzeciwu. Co prawda postanowienie to nie ma charakteru prawomocnego, gdyż skarżącemu przysługuje prawo do wniesienia zażalenia (prawo takie nie służy natomiast organowi, w związku z treścią art. 252 § 3 p.p.s.a.), tym niemniej jednak postanowienie o przywróceniu terminu jest korzystne dla skarżącego, ewentualne zażalenie nie będzie skutkowało wstrzymaniem biegu postępowania (arg. ex art. 89 oraz art. 196 p.p.s.a.), a względy ekonomiki procesowej i interes skarżącego wyrażający się w prawie do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, uzasadniają w ocenie Sądu niezwłoczne rozpoznanie sprzeciwu od postanowienia referendarza. W ocenie Sądu sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem rozstrzygnięcie referendarza sądowego jest prawidłowe. Skarżący wnioskował o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie w całości od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Tak sformułowany wniosek oznacza ubieganie się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Niewątpliwie ciężar udowodnienia okoliczności uzasadniających wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, jakie składa strona ubiegająca się o zwolnienie od kosztów musi być rzetelne i możliwe do weryfikacji. Tylko wówczas może ono stanowić podstawę rozstrzygnięcia sądowego. Na wstępie – w ślad za ugruntowanym orzecznictwem sądowym – należy podkreślić, że celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienia NSA: z 8 stycznia 2015 r., II OZ 1361/14; z 13 stycznia 2015 r., II OZ 1387/14; z 14 stycznia 2015 r., II OZ 1402/14; z 16 stycznia 2015 r., I OZ 4/15 i II OZ 1152/14; z 20 stycznia 2015 r., II OZ 11/15; z 22 stycznia 2015 r., I OZ 21/15; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – CBOSA, orzeczenia.nsa.gov.pl). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z 22 stycznia 2015 r., II GZ 935/14, CBOSA). Wyjątkowy w istocie charakter prawa pomocy każe dokonywać wnikliwej i wszechstronnej oceny sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej strony ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych. Podniesiona w sprzeciwie argumentacja zmierza do wykazania wadliwości postanowienia referendarza poprzez twierdzenie, że referendarz wadliwie ocenił stan majątkowy i finansowy skarżącego, a wyciągnięte przezeń wnioski są sprzeczne z logika i doświadczeniem życiowym. Sąd nie podziela argumentacji skarżącego, uznając za prawidłową ocenę referendarza. Po pierwsze, trudno nie zgodzić się z argumentacją referendarza, że relatywnie wysoki przychód uzyskiwany przez małżonkę skarżącego z działalności gospodarczej (ponad [...] zł w roku [...]) przeczy twierdzeniom skarżącego, jakoby znajdował się w tak trudnej sytuacji finansowej, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wysoki przychód świadczy o dobrej kondycji przedsiębiorstwa. Nie przeczy temu fakt, że w zeznaniu podatkowym małżonka skarżącego wykazała również znaczące koszty uzyskania przychodu, co spowodowało, że wykazany w zeznaniu dochód jest niewielki (nieco ponad [...] zł). W orzecznictwie podkreśla się, że nawet strata wykazywana w dokumentach księgowych i podatkowych nie świadczy o złej kondycji przedsiębiorstwa, jeśli uzyskuje ono wysoki przychód. Strata wykazana w dokumentach księgowych i podatkowych nie dowodzi braku środków finansowych, lecz powstaje w następstwie nadwyżki kosztów uzyskania przychodów nad wydatkami, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (por. postanowienia NSA z 19 stycznia 2016 r., II GZ 961/15; z 20 stycznia 2016 r., II GZ 889/15; z 2 lutego 2016 r., II GZ 9/16). Odpowiednio: niewielki dochód wykazany w zeznaniu podatkowym małżonki skarżącego nie jest dowodem braku środków finansowych (przy relatywnie dużym przychodzie), lecz wynikiem rozliczenia podatkowego, uwzględniającego różne koszty, w tym np. mogące wynikać z odpisów amortyzacyjnych. Przyjęcie przeciwnej tezy, zgodnie z którą kwota wykazana w zeznaniu jest kwotą, jaką rzeczywiście gospodarstwo domowe skarżącego dysponowało w [...]r., z tytułu prowadzonej przez żonę działalności gospodarczej, oznaczałoby to, że środki na utrzymanie gospodarstwa domowego kształtowały się na poziomie ok. [...] zł miesięcznie, co przeczy zdrowemu rozsądkowi. Sam skarżący w oświadczeniu zawartym w formularzu PPF podaje znacznie większą kwotę dochodu z tytułu prowadzonej przez żonę działalności – ok. [...] zł miesięcznie. Po drugie, odnosząc się do oceny przez referendarza stanu majątkowego skarżącego, należy zwrócić uwagę, że skarżący oświadczył, iż posiada nieruchomości rolne o pow. [...] ha. Tym niemniej jednak, jak podnosił w sprzeciwie, grunty te są nieużytkami i łąkami, na które nie pobiera dotacji unijnych. Grunty te nie mogą być wykorzystane do pobierania pożytków, gdyż są zajęte przez komornika i obciążone na rzecz Skarbu Państwa. W tym zakresie trzeba zwrócić uwagę, że w składanym jeszcze w toku postępowania podatkowego piśmie z [...] r. (k. [...] akt podatkowych) skarżący określa wszystkie działki mianem gruntów ornych, jak należy domniemywać, zgodnie z zapisami w ewidencji gruntów (wypisu z ewidencji skarżący nie przedłożył). Trudno zatem zgodzić się z argumentacją skarżącego podniesioną w sprzeciwie, że wszystkie działki to nieużytki i lasy. Co więcej, wśród dokumentów przesłanych na wezwanie referendarza znajdują się nakaz płatniczy i decyzja płatnicza w zakresie podatku rolnego. Z analizy tych dokumentów wynika, że wielkość działek wyrażona w hektarach fizycznych jest mniejsza od wielkości wyrażonej w hektarach przeliczeniowych. Zasady przeliczania powierzchni z hektarów fizycznych na hektary przeliczeniowe, dla potrzeb podatku rolnego (art. 4 ust. 5 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym; Dz. U. z 2017 r., poz. 1892, ze zm.) wskazują, że taka sytuacja jest możliwa tylko w przypadku gruntów ornych (lub łąk i pastwisk) dobrej klasy (co najmniej IIIb). Jest to argument podważający tezy skarżącego, że posiadane przez niego działki to nieużytki i lasy. Gdyby tak było, wielkość działek w nakazach i decyzjach w zakresie podatku rolnego wyrażona w hektarach przeliczeniowych byłaby niższa od wyrażonej w hektarach fizycznych. W ocenie Sądu należy przyznać rację skarżącemu w zakresie stwierdzenia, że z uwagi na obciążenia działek, ich sprzedaż czy też wykorzystanie jako zabezpieczenia kredytu jest trudne, o ile w ogóle możliwe. Tym niemniej jednak, wobec tego, że działki mają charakter gruntów ornych i to stosunkowo dobrej jakości (co wykazano wyżej), w ocenie Sądu, skarżący nie podważył skutecznie argumentu referendarza o możliwości uzyskania z nich pożytku. Należy przy tym zauważyć, że ewentualne zajęcia egzekucyjne nie wykluczają korzystania z działek. Po trzecie, Sąd podziela argumentację referendarza w zakresie braku należytego współdziałania ze strony skarżącego w zakresie wyjaśnienia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Odnosi się to w szczególności do kwestii przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych. Należy zauważyć, iż sam skarżący przyznaje, że nie przedłożył wyciągu przez swój błąd. Trudno zatem zarzucać referendarzowi, że powołał tą okoliczność jako negatywną przesłankę przyznania prawa pomocy. Ponadto, w ocenie Sądu, załączony do sprzeciwu wyciąg budzi istotne wątpliwości. Wyciąg obejmuje okres od [...] do [...] r., widnieją na nim trzy operacje – wszystkie stanowią pobranie przez bank prowizji za obsługę rachunku. Nie ulega zatem żadnych wątpliwości, że w tym okresie żona skarżącego z tego konta bankowego nie korzystała. W związku z powyższym załączony wyciąg nie obrazuje niczego w kontekście sytuacji finansowej rodziny skarżącego. Trudno zatem, aby traktować ten dokument jako wspierający tezy skarżącego o złej sytuacji finansowej. Wręcz przeciwnie – okazanie wyciągu z konta, z którego nie korzysta żona skarżącego, w sytuacji, gdy osiąga znaczące przychody z prowadzonej działalności gospodarczej, potwierdza tezę referendarza, że skarżący nie wykazał pełnej woli współpracy w przedstawieniu rzeczywistej sytuacji finansowej. Po czwarte, odnosząc się do podniesionego w sprzeciwie argumentu braku po stronie skarżącego odpowiedniej wiedzy prawniczej, co ma czynić niezbędnym ustanowienie na jego rzecz pełnomocnika z urzędu, należy stwierdzić, że tego rodzaju okoliczności nie należą do przesłanek przyznania prawa pomocy. Tym niemniej jednak na marginesie trzeba wskazać, że sposób działania skarżącego w sprawie przeczy tezie, iż nie jest on w stanie prawidłowo reprezentować swoich interesów. Skarżący prawidłowo wnosił wszystkie środki zaskarżenia (sprzeciw od postanowienia referendarza, zażalenie na postanowienie o odrzuceniu sprzeciwu), prawidłowo reagował również w innych sytuacjach procesowych, składając m.in. skuteczny wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia sprzeciwu. Trudno zatem zgodzić się z tezą skarżącego, aczkolwiek trzeba jeszcze raz podkreślić, że kwestia umiejętności samodzielnego dokonywania czynności procesowych celem obrony swoich praw przed sądem nie jest przez ustawodawcę wymieniana wśród przesłanek decydujących o rozstrzygnięciu w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W tej sytuacji Sąd nie znajduje podstaw do zakwestionowania prawidłowości rozstrzygnięcia referendarza sądowego. Mając powyższe na uwadze sąd orzekł jak w sentencji postanowienia, na podstawie art. 260 § 1 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.