II SA/Lu 282/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc – Malec (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia NSA Grażyna Pawlos – Janusz Sędzia WSA Grzegorz Grymuza po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 2 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi K. U. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...]., znak: [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia 21 grudnia 2021 r. SKO.41/4698/OS/2021 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie po rozpatrzeniu odwołania K. U., reprezentowanego przez [...] M. Ż. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), dalej jako "u.ś.r." utrzymało w mocy decyzję wydaną upoważnienia Wójta Gminy C. przez Kierownika OPS w C. z dnia 9 listopada 2021r., znak DŚRW.4112.78.2021 odmawiającą przyznania K. U. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką F. U.. Powodem odmowy przyznania świadczenia przez organ I instancji było to, że nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności F. U., a więc nie zachodzi przesłanka z art. 17 ust. 1b pkt 1 i pkt 2 u.ś.r. W odwołaniu pełnomocnik skarżącej zarzucał błędną wykładnię tego przepisu polegającą na pominięciu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie uwzględniło zarzut odwołania, uznając jednocześnie, że odmowa przyznania świadczenia jest uzasadniona z innych powodów. Otóż Kolegium wyjaśniło, że we wskazanym przez pełnomocnika skarżącego wyroku, Trybunał Konstytucyjny stwierdził niekonstytucyjność art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. na tle tego wyroku ukształtowało się jednolite stanowisko w orzecznictwie sądów administracyjnych, że oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem kryterium z art. 17 ust. 1 b u.ś.r. Kolegium postanowiło jednak utrzymać w mocy odmowną decyzję organu I instancji w mocy z uwagi na brak sprawowania przez skarżącego opieki nad matką, która to opieka (jej zakres) uniemożliwiałaby mu podjęcie zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze. Z treści złożonego przez niego oświadczenia z dnia 5 listopada 2021 r. wynika, że sprawuje on osobistą opiekę nad matką F. U., z którą mieszka. Matka skarżącego ma problemy w poruszaniu się (porusza się przy pomocy kuli), wymaga asekuracji. Opieka skarżącego obejmuje "codzienne czynności", które skarżący opisał jako pomoc przy porannej toalecie, zmianie opatrunku, przygotowanie śniadania i leków, następnie pranie, sprzątanie domu, przygotowanie opału, a od 13.00 do 14.00 przygotowanie obiadu (wraz ze sprzątnięciem po obiedzie) i leków. W godzinach od 19.00 do 20.00 skarżący przygotowuje matce kolację i podaje leki na wieczór, pomaga w wieczornej toalecie i zmienia opatrunek. Podczas wywiadu środowiskowego powyższe zostało potwierdzone. Pracownik socjalny ponadto wskazał, że F. U. porusza się przy pomocy kuli łokciowej lub z pomocą drugiej osoby, na nodze robią się jej owrzodzenia, które wymagają zmiany opatrunków; ponadto leczy się na cukrzycę, nadciśnienie oraz ma problemy kardiologiczne. W ocenie Kolegium, opieka w takim zakresie jest niewystarczająca, aby uznać ją za stałą lub długotrwałą oraz na tyle absorbującą, aby skarżący nie mógł podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia. Przyjmuje się, że określenia "stała lub długoterminowa" nie mogą oznaczać opieki świadczonej niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie czy też w niewielkim zakresie (zob. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15). Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyroki NSA z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11 i 23 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1148/20). W ocenie Kolegium, zakres wykonywanych przez skarżącego czynności (przygotowywanie posiłków i leków; pomoc w porannej i wieczornej toalecie; zmiana opatrunków rano, popołudniu i wieczorem; robienie zakupów, pranie czy sprzątanie domu, sporadyczne wizyty lekarskie) nie może być uznany za tego rodzaju opiekę, gdyż są to typowe czynności domowe, nie wymagają one rezygnacji z zatrudnienia, bowiem mogą być wykonywane poza godzinami pracy (w pełnym bądź niepełnym wymiarze). Czynności te stanowią wsparcie, jednak nie są czynnościami opiekuńczymi, o których mowa w ustawie, których matka skarżącego zresztą nie wymaga. Jej dolegliwości (poruszanie się przy pomocy kuli łokciowej, cukrzyca, nadciśnienie czy owrzodzenie na nodze) nie czynią z niej osoby, która wymagałaby stałej obecności innych osób. Nie jest ona osobą leżącą, wymagającą pielęgnacji (mycia, pampersowania), czy karmienia, zatem całodobowa obecność jej syna w domu jest zbędna. Dodatkowo Kolegium podniosło, że F. U. ma siedmioro dzieci, na których ciąży wobec niej obowiązek alimentacyjny i moralny. Syn K. (skarżący) mieszka z nią, prowadząc wspólne gospodarstwo domowe, syn A. pracuje zawodowo i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z partnerką i dziećmi, mieszkając w tym samym budynku, co matka i brat K., syn M. mieszka w [...] i pracuje zawodowo, córka E. mieszka w L. i pracuje zawodowo, córka J. mieszka w L., wychowując dziecko, zaś syn M., syn S. i córka A. mieszkają i pracują w znaczonej odległości od miejsca zamieszkania matki. Powyższe oznacza, że bracia skarżącego A. i K. oraz jego siostry E. i J. mogliby – w razie potrzeby - przejąć niewielką część obowiązków pomocowych (porannych bądź popołudniowych), co przy właściwej organizacji czasu ich wykonywania, jak i nieco zmodyfikowanego czasu pracy rodzeństwa (jeżeli modyfikacja taka faktycznie byłaby konieczna), dałoby możliwość podjęcia przez skarżącego zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze. Kolegium stwierdziło, że pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia a podjęciem opieki nad niepełnosprawną matką nie ma związku przyczynowo-skutkowego: niezdolność F. U. do samodzielnej egzystencji orzeczona została w 2015 r., tymczasem deklarowana opieka (pomoc) świadczona jest dopiero od września 2021 r. (po 6 latach od stwierdzenia tej niezdolności), od kiedy skarżący wprowadził się do matki (wcześniej mieszkał w L. w wynajętym mieszkaniu). Oznacza to, że pomimo orzeczonej niezdolności do samodzielnej egzystencji, opieka nad matką nie była przez skarżącego przez kilka lat sprawowana, a więc nie była konieczna (skarżący nie wskazuje, czy i kto ewentualnie opiekę taką sprawował), z kolei z opisu obecnego stanu zdrowia matki nie wynika, aby opieka nad nią stała się po latach niezbędna, powodując konieczność rezygnacji skarżącego z zatrudnienia. Z akt sprawy nie wynika też, by skarżący wcześniej świadczył pracę, z której musiałby zrezygnować, aby zaopiekować się matką, nawet jeżeli jej stan uległby pogorszeniu. Wprawdzie w aktach sprawy znajduje się kserokopia jednozdaniowego dokumentu zatytułowanego "ROZWIĄZANIE UMOWY ZLECENIA", datowanego na dzień 13 września 2021 r., z którego wynika, że strony umowy (K. U. i R. J.) rozwiązują zawartą 5 sierpnia 2021 r. umowę zlecenie, jednak skarżący nie przedstawił treści tej umowy, ani zakresu i czasu świadczonej na jej podstawie pracy, co sugeruje, że jej zawarcie miało na celu wyłącznie wykazanie organowi pomocy społecznej, że zrezygnował z pracy przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W tych okolicznościach Kolegium zdecydowało utrzymać w mocy decyzję organu I instancji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie K. U., reprezentowany przez [...] M. Ż. domagał się uchylenia decyzji organów obu instancji, zarzucając ich wydanie z naruszeniem art. 17 ust. 1 u.ś.r. Podniósł, że wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie. (tak WSA w Gdańsku w wyroku z dnia 16 września 2021 r., II SA/Gd 577/21). Istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad która jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 3 lipca 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 535/19). W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) oraz art. 134 § 1 w zw. z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022r., poz.329), dalej jako "p.p.s.a.", sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia następuje w razie, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Kontrolując wydane w niniejszej sprawie decyzje należy stwierdzić, że nie naruszają one obowiązujących przepisów, aczkolwiek nie wszystkie z argumentów organów są trafne. Przede wszystkim chodzi o stwierdzoną przez organ I instancji przesłankę negatywną z art. 17 ust. 1 b u.ś.r., który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstało nie później, niż do ukończenia 18. roku życia. Prawidłowo wskazało Samorządowe Kolegium Odwoławcze, powołując poglądy sądów administracyjnych, że dla kwestii przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bez znaczenia pozostaje to, kiedy (w jakim wieku), powstał znaczny stopień niepełnosprawności. Warunek powstania niepełnosprawności w określonym wieku sformułowany w art. 17 ust. 1 b u.ś.r. został uznany przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 za niekonstytucyjny i w związku z tym utrwalił się pogląd, że pomimo właściwych zmian ustawowych w tym zakresie, przy przyznawaniu świadczenia pielęgnacyjnego warunek wieku należy pomijać. Mimo to decyzja odmowna jest prawidłowa, ponieważ zasadnie Kolegium stwierdziło, że nie zachodzi związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy zakresem wymaganej, niezbędnej opieki nad niepełnoprawną matką skarżącego a rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia, co jest podstawowym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego stosownie do art. 17. ust.1 u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W świetle tego przepisu, podstawową przesłanką jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku rodzica względem dziecka, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13; z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11; wyroki WSA w Olsztynie z 24 kwietnia 2018 r., sygn. akt II SA/Ol 231/18, z 7 maja 2019 r., sygn. akt II SA/Ol 265/19). W wyroku z 4 grudnia 2018r., sygn. akt I OSK 2572/18 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że istota świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1 u.ś.r. polega na tym, że jest ono adresowane wyłącznie do tych osób, których źródłem utrzymania jest wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, z którego muszą zrezygnować z uwagi na konieczność sprawowania opieki lub niepodejmowanie zatrudnienia z tego powodu. NSA zauważył, że intencją ustawodawcy przy wprowadzeniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. była pomoc osobom sprawującym długotrwałą opiekę lub niosącym długotrwałą pomoc osobom niepełnosprawnym, które przez tę okoliczność znajdują się w życiowej sytuacji zmuszającej je do rezygnacji z pracy zarobkowej, pomimo istniejących na rynku pracy miejsc pracy i zdolności oraz gotowości do podjęcia zatrudnienia. W toku postępowania o wydanie decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne organ ustala więc, jaki jest zakres koniecznej (konkretnie w danym przypadku) opieki nad osobą niepełnoprawną, a więc w jakim zakresie osoba niepełnoprawna radzi sobie sama, bądź korzysta z pomocy innych osób bliskich. Orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie jest wystarczające do przyznania takiego świadczenia. Gdyby intencją ustawodawcy było przyznawanie świadczenia pielęgnacyjnego każdej osobie posiadającej orzeczenie o znacznym stopniu niepełnoprawności, przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. wprost by tak stanowił. Tymczasem z tego przepisu wynika, że posiadanie takiego orzeczenia to tylko jeden z warunków świadczenia pielęgnacyjnego, niezbędne jest ponadto wykazanie, że po pierwsze – istnieje "konieczność" sprawowania stałej lub długotrwałej opieki i po drugie – że jednocześnie ta "konieczność" wywołuje inną "konieczność" tj. rezygnację z zatrudnienia lub z podjęcia zatrudnienia przez osobę bliską, a więc że istnieje bezpośredni związek pomiędzy sprawowaniem stałej opieki a rezygnacją z (podjęcia) zatrudnienia. Zgodnie z definicją słownikową, "konieczny" (https://sjp.pwn.pl/slowniki/konieczny.html) to: 1. «bezwzględnie potrzebny», 2. «taki, którego nie da się uniknąć». W odniesieniu do przesłanek świadczenia pielęgnacyjnego należy więc uznać, że "konieczność stałej lub długotrwałej opieki" wymaga stwierdzenia, że bez tej opieki, zdrowie i życie osoby niepełnosprawnej byłoby zagrożone, a ponadto, że taką opiekę może zapewnić wyłącznie jedna osoba, która zmuszona jest w związku z tym zrezygnować w całości z aktywności zawodowej. Ocena ta natomiast jest możliwa wyłącznie poprzez ustalenie, jakie codzienne potrzeby życiowe – pomimo niepełnosprawności - jest w stanie zaspokoić sobie we własnym zakresie osoba niepełnosprawna ewentualnie w zakresie jakich potrzeb ma już zapewnioną pomoc osób bliskich. Tylko w razie ustalenia, że w przeważającym zakresie takie potrzeby osoby niepełnosprawnej nie mogą być zaspokojone w powyższy sposób, można zasadnie mówić o "konieczności" rezygnacji z zatrudnienia przez członka rodziny w celu zapewnienia osobie niepełnosprawnej "koniecznej" opieki. Z niebudzących wątpliwości ustaleń Samorządowego Kolegium Odwoławczego wynika, że pomimo stwierdzonej (orzeczeniem lekarza rzeczoznawcy KRUS w Lublinie z [...]., k.14 akt admin.), trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji, F. U. nie jest osobą wymagającą stałej obecności i nadzoru; choć posiada wiele schorzeń (cukrzyca, nadciśnienie, problemy kardiologiczne), to jednak samodzielnie się porusza (przy pomocy kuli) i jest w stanie zaspokajać swoje podstawowe potrzeby, w szczególności w zakresie spożywania posiłków, zażywania leków, czy fizjologiczne. Natomiast znaczna część czynności pomocniczych sprawowanych przez skarżącego to czynności związane z dbaniem o gospodarstwo domowe (robienie zakupów, sprzątanie, pranie, przygotowywanie posiłków), a więc czynności typowe dla każdej rodziny, wykonywane zwykle poza godzinami pracy; z akt nie wynika np., by F. U. korzystała z zabiegów rehabilitacyjnych, czy leczenia specjalistycznego, co mogłoby wymagać dodatkowego zaangażowania i czasu. Również konieczność zmieniania mamie opatrunków na owrzodzonej nodze, nie stanowi takiej okoliczności, która uniemożliwiałaby skarżącemu podjęcia zatrudnienia, choćby dorywczego. Zasadnie więc uznało Kolegium, że skarżący nie musi całkowicie rezygnować z zatrudnienia, czy z podjęcia zatrudnienia, gdyż nie jest to bezwzględnie potrzebne dla zaspokojenia podstawowych życiowych potrzeb jego niepełnosprawnej mamy. Słusznie Kolegium zauważyło, że w opiece nad nią powinny partycypować także pozostałe jej dzieci (sześcioro), gdyż jest to ich obowiązek nie tylko prawny, ale przede wszystkim moralny. Biorąc pod uwagę zakres koniecznej opieki, skarżący i jego rodzeństwo mają możliwość wspólnie tę opiekę matce zapewnić, wymaga to wyłącznie odpowiednej organizacji czasu (jeden z braci wraz z rodziną mieszka przecież w tym samym budynku co skarżący z matką, a dwie siostry mieszkają w L., a więc niedaleko). Nie jest więc "konieczne", by skarżący rezygnował z podjęcia zatrudnienia. Z kolei pomoc pozostałych dzieci F. U. może polegać na wsparciu finansowym matki i wynajęciu dla niej opiekunki; mając na względzie to, że niepełnosprawność F. U. polega przede wszystkim na ograniczeniach ruchowych, przez co zmuszona jest poruszać się przy pomocy kuli, jej dzieci, w tym skarżący po podjęciu zatrudnienia, mogą jej pomóc zakupując odpowiedni sprzęt ortopedyczny, czy stosowne urządzenie mieszkania, które umożliwi swobodniejsze i bezpieczniejsze poruszanie się po nim przez matkę. W konsekwencji odmowa przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego jest prawidłowa wobec niespełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem wynagrodzeniem za sprawowanie opieki, ale rekompensatą za konieczność rezygnacji z zatrudnienia. Państwo nie może finansować utrzymania członków rodziny osoby niepełnoprawnej tylko z powodu samej niepełnosprawności. Jak wyżej wyjaśniono, celem ustawodawcy, który wprowadził instytucję świadczenia pielęgnacyjnego, nie było samo stwierdzenie lekarskie niepełnoprawności. Intencją ustawodawcy było przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tylko wtedy, gdy osoba niepełnosprawna nie może mieć zapewnionej wymaganej opieki przez najbliższą rodzinę, a więc gdy nie jest możliwe zorganizowanie dla niej niezbędnej pomocy przez bliskich (np. osobiście albo poprzez sfinansowanie pomocy opiekunów). Słusznie natomiast Kolegium oceniło, że taka sytuacja w niej nie zachodzi. Zarzuty skargi okazały się więc nietrafne: zmierzały one do zakwestionowania, że opieka, której wymaga matka skarżącego, jest opieką stałą i długotrwałą, gdyż taka opieka nie musi być opieką całodobową. Podkreślić należy, że skarżący skoncentrował się na formułowaniu prawidłowej definicji "opieki stałej lub długotrwałej", natomiast nie kwestionował, że ustalony przez Kolegium zakres sprawowanych wobec jego matki czynności, wymaga jego rezygnacji z zatrudnienia (uniemożliwia jego podjęcie). Tymczasem właśnie to (brak związku przyczynowo- skutkowego) było głównym powodem odmowy przyznania świadczenia, gdyż jak wyżej wyjaśniono, jest to podstawy warunek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Wobec powyższego skarga podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a.