II SA/Lu 536/18

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie Jarosław Harczuk po rozpoznaniu w dniu 13 września 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku T. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi T. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., Nr [...] w przedmiocie usług opiekuńczych p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy. T. W. w skardze wniosła o przyznanie prawa pomocy. Wezwana do wypełniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, mimo prawidłowego doręczenia wezwania oraz druku PPF nie wykonała wezwania. W związku z powyższym starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie zarządzeniem z dnia 19 lipca 2018 r. pozostawił bez rozpoznania wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy. Odpis zarządzenia skarżący odebrała w dniu 31 lipca 2018 r. W dniu 11 września 2018 r. skarżąca wniosła na druku PPF o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata. Wniosek uzasadniła tym, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, utrzymuje się ze świadczenia z ZUS w kwocie [...]złotych. Skarżąca podkreśliła, że posiada długi, nie wystarcza jej na żywność, środki higieny sanitarnej, lekarstwa i pomoc osób drugich i opłaty. Podkreśliła, że nie ma środków finansowych na zakup opału na zimę. Starszy referendarz sądowy stwierdził, że: W myśl art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2018 r. poz. 1302, zwanej dalej "p.p.s.a.") prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Artykuł 244 §1 p.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Paragraf drugi tego przepisu stanowi zaś, że prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 244 §2 p.p.s.a.). Generalną zasadą postępowania sądowoadministracyjnego wynikającą z art. 199 p.p.s.a. jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w postępowaniu sądowym. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się więc liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 20 sierpnia 2014 r., sygn. akt II GZ 432/14 oraz z dnia 10 lutego 2014 r., sygn. akt II FZ 114/14 (oba publikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy powinno mieć zatem charakter wyjątkowy. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 marca 2014 r., sygn. akt II OZ 280/14 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywający (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r., sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r., sygn. akt I FZ 26/11). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Instytucja ta, jako wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego, służy realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu (por. postanowienie NSA z dnia 5 lipca 2017 r., sygn. akt I OZ 1089/17 - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Przy czym każde prawo podmiotowe, w tym prawo do sądu, przyznane jest przez normę prawną w celu ochrony interesów uprawnionego. Prawo to winno być więc wykonywane zgodnie z celem, na który zostało przyznane. W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę (Marcin Warchoł, Pojęcie nadużycia prawa w procesie karnym, Prokuratura i Prawo, 2007/11/49; T. Cytowski, Procesowe nadużycie prawa, PS 2005/5/81). Takim zachowaniem jest nadużycie prawa polegające na podejmowaniu przez stronę prawnie dozwolonych działań przedsiębranych dla osiągnięcia celów innych, niż przewidział to ustawodawca. Tak samo należy ocenić działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych w celu innym, niż ochrona swoich praw. Zakłada się, że działania strony, dla której inicjowanie postępowań sądowych nie służy ochronie naruszonych praw, a stanowi cel sam w sobie, uznane być musi za nadużycie prawa do sądu (por. postanowienie NSA z dnia 18 marca 2014 r., I OZ 175/14). Stanowisko takie znajduje aprobatę nie tylko w doktrynie oraz orzecznictwie sądów polskich, ale także akceptowane jest przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, który wielokrotnie zwracał uwagę, że określone działania strony w procesie można uznać za nadużycie prawa do sądu, stwierdzenie wystąpienia którego uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2017 r., sygn. akt II FZ 635/17 i z dnia 7 kwietnia 2016 r., sygn. akt I OZ 301/16 oraz powołane tam orzecznictwo i publikacje – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Przenosząc powyższe rozważania na grunt sprawy niniejszej należy podkreślić, że skarżąca po raz drugi w tej sprawie wystąpiła o przyznanie prawa pomocy. W przypadku pierwszego wniosku nie uzupełniła braków formalnych, co skutkowało pozostawieniem go bez rozpoznania. Ponownie skarżąca o przyznanie prawa pomocy wniosła po upływie miesiąca od upływu terminu do zaskarżenia zarządzenia pozostawiającego bez rozpoznania jej pierwszy wniosek o przyznanie prawa pomocy. Starszemu referendarzowi sądowemu z urzędu wiadomo jest zaś, że działanie skarżącej polegające na wnoszeniu o przyznanie prawa pomocy po uprzednim pozostawieniu bez rozpoznania jej pierwszego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie jest działaniem odosobnionym. Od dnia 1 stycznia 2016 r. do dnia 17 września 2018 r. skarżąca zainicjowała 89 postępowań sądowoadministracyjnych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Lublinie. W okresie tym złożyła 90 wniosków o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika procesowego, z czego 81 wniosków rozpatrzono a 49 pozostawiono bez rozpoznania. Zatem w czterdziestu sprawach skarżąca dwukrotnie wnosiła o przyznanie prawa pomocy, przy czym drugi z wniosków składany był po pozostawieniu bez rozpoznania pierwszego ze złożonych wniosków o przyznanie prawa pomocy. Ilość spraw, w których skarżąca wnosi o przyznanie prawa pomocy dwukrotnie, gdy jeden z jej wniosków pozostawiono bez rozpoznania, przy uwzględnieniu, że w każdej była ustawowo zwolniona od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych a żądania jej dotyczyły ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika procesowego wskazuje, iż podejmowała czynności prowadzące do przedłużenia postępowania sądowoadministracyjnego. Gdyby bowiem składając pierwszy wniosek o przyznanie prawa pomocy zamierzała uzyskać pomoc prawną profesjonalnego pełnomocnika procesowego podjęłaby starania o jego uwzględnienie usuwając braki formalne. Zatem wykorzystując w niniejszej sprawie instytucję unormowaną w art. 243 §1 p.p.s.a. nie dla uzyskania pomocy profesjonalnego pełnomocnika procesowego a dla przedłużenia postępowania skarżąca nadużyła prawa do uzyskania prawa pomocy. W świetle poczynionych na wstępie wywodów uzasadnia to odmowę przyznania skarżącej prawa pomocy. Zwłaszcza, że odmowa przyznania skarżącej prawa do sądu nie powoduje, iż jej prawo do sądu doznaje uszczerbku (por. postanowienie NSA z dnia 26 lipca 2013 r., II FZ 512/13; postanowienie NSA z dnia 19 grudnia 2014 r., I OZ 1171/14; postanowienie NSA z dnia 3 lutego 2015 r., I OZ 61/15; postanowienie z dnia 12 czerwca 2015 r., I OZ 439/15 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego Sąd rozstrzyga bowiem w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 §1 p.p.s.a.) oraz stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Ponadto Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącej, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu (art. 134 §2 p.p.s.a). Skoro Sąd z urzędu bierze pod uwagę wszelkie okoliczności sprawy i zobowiązany jest usunąć wszelkie naruszenia prawa, udział profesjonalnego pełnomocnika procesowego w istocie nie wpłynie na zakres działania Sądu. Z tych względów referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. Mając na względzie powyższe, referendarz sądowy działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzekł jak na wstępie postanowienia.