II SA/Lu 536/18

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie Jarosław Harczuk po rozpoznaniu w dniu 5 listopada 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku T. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi T. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., Nr [...] w przedmiocie usług opiekuńczych p o s t a n a w i a I. umorzyć postępowanie o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sadowych; II. odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. T. W. w skardze wniosła o przyznanie prawa pomocy. Wezwana do wypełniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, mimo prawidłowego doręczenia wezwania oraz druku PPF nie wykonała wezwania. W związku z powyższym starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie zarządzeniem z dnia 19 lipca 2018 r. pozostawił bez rozpoznania wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy. Odpis zarządzenia skarżący odebrała w dniu 31 lipca 2018 r. W dniu 11 września 2018 r. skarżąca wniosła na druku PPF o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata. Wniosek uzasadniła tym, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, utrzymuje się ze świadczenia z ZUS w kwocie [...]złotych. Skarżąca podkreśliła, że posiada długi, nie wystarcza jej na żywność, środki higieny sanitarnej, lekarstwa i pomoc osób drugich i opłaty. Podkreśliła, że nie ma środków finansowych na zakup opału na zimę. Postanowieniem z dnia 13 września 2018 r. starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy uznając, że skarżąca nadużyła prawa do prawa pomocy, gdyż w istocie dąży do przedłużenia postępowania a nie do uzyskania pomocy profesjonalnego pełnomocnika procesowego. Ocenę powyższą podzielił Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, który postanowieniem z dnia 8 października 2018 r. utrzymał w mocy postanowienie starszego referendarz sądowego. Skarżąca w piśmie z dnia 17 października 2018 r. wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Starszy referendarz sądowy stwierdził, że: Stosownie do art. 249a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2018 r. poz. 1302, zwanej dalej "p.p.s.a.") jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. Artykuł 239 §1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. stanowi, że nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Do tej kategorii spraw zalicza się sprawa dotycząca decyzji odmawiającej przyznania pomocy w postacie usług opiekuńczych. Zatem T. W. wnosząc skargę na działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawie usług opiekuńczych jest zwolniona od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. W takiej sytuacji zbędne jest rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Dlatego postępowanie o przyznanie skarżącej prawa pomocy w tym zakresie podlega umorzeniu na podstanie art. 249a p.p.s.a. w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., o czym orzeczono w punkcie pierwszym postanowienia. Umorzenie postępowania o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych powoduje, że wniosek o przyznanie prawa pomocy traktowany powinien być jak wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie radcy prawnego. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Generalną zasadą postępowania sądowoadministracyjnego wynikającą z art. 199 p.p.s.a. jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w postępowaniu sądowym. Przyznanie przez sąd prawa pomocy powinno mieć zatem charakter wyjątkowy. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 marca 2014 r., sygn. akt II OZ 280/14 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywający (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r., sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r., sygn. akt I FZ 26/11). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Instytucja ta, jako wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego, służy realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu (por. postanowienie NSA z dnia 5 lipca 2017 r., sygn. akt I OZ 1089/17 - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Przy czym jak wypowiedział się Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu do wyroku z dnia 10 maja 2000 r. w sprawie o sygn. akt K 21/99 (OTK ZU 2000/4/109) nie istnieje bezwzględne i absolutne prawo do sądu, które nie podlegałoby jakimkolwiek ograniczeniom i które w konsekwencji stwarzałoby uprawnionemu nieograniczoną możliwość ochrony praw na drodze sądowej. Ograniczenie prawa do sądu może być konieczne ze względu na inne wartości powszechnie szanowane w państwie prawnym, w szczególności bezpieczeństwo prawne, zasadę legalizmu bądź zaufanie do prawa. Zatem każde prawo podmiotowe, w tym prawo do sądu, przyznane jest przez normę prawną w celu ochrony interesów uprawnionego a granice tego prawa wyznaczają inne wartości powszechnie szanowane w państwie prawnym. Prawo to winno być więc wykonywane zgodnie z celem, na który zostało przyznane. W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę (Marcin Warchoł, Pojęcie nadużycia prawa w procesie karnym, Prokuratura i Prawo, 2007/11/49; T. Cytowski, Procesowe nadużycie prawa, PS 2005/5/81). Takim zachowaniem jest nadużycie prawa polegające na podejmowaniu przez stronę prawnie dozwolonych działań przedsiębranych dla osiągnięcia celów innych, niż przewidział to ustawodawca. Zachowanie takie polegać może na inicjowaniu szeregu postępowań sądowych w celu innym, niż ochrona swoich praw (por. np. postanowienie NSA z dnia 18 marca 2014 r., I OZ 175/14 - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Sprowadzać się może ono do inicjowania wielu postępowań sądowych jako cel sam w sobie a nie prowadzący do ochrony praw strony skarżącej w postępowaniu sądowoadministracyjnym, przy czym cel sam w sobie rozumiany jako inicjowanie w wielu przypadkach postępowań merytorycznie wątpliwych (por. postanowienie NSA z dnia 7 kwietnia 2016 r., sygn. akt I OZ 301/16, z dnia 7 kwietnia 2016 r., sygn. akt I OZ 302/16, z dnia 7 kwietnia 2016 r., sygn. akt I OZ 311/16, z dnia 4 marca 2016 r., sygn. akt I OZ 199/16, z dnia 12 lutego 2016 r., sygn. akt I OZ 117/16 czy z dnia 25 listopada 2015 r., sygn. akt I OZ 1519/15 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Europejski Trybunał Praw Człowieka wielokrotnie zwracał uwagę, że działanie strony w procesie uznane za nadużycie prawa do sądu uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy (por. postanowienie EKPC z dnia 10 lipca 1986 r., Winer p. Zjednoczonemu Królestwu, skarga nr 10871/84; 4.12.1985 r., W. p. Niemcom, skarga nr 11564/85; 2 lipca1997 r., Steward-Brady p. Zjednoczonemu Królestwu, skarga nr 27436/95.). Przenosząc powyższe rozważania na grunt sprawy niniejszej należy zauważyć, że wniosek o przyznanie prawa pomocy zawarty w piśmie z dnia 17 października 2018 r. jest trzecim wnioskiem o przyznanie prawa pomocy złożonym w tej sprawie. Przy czym jest to pierwszy wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Skarżąca w okresie od 8 września 2003 r. do 3 sierpnia 2016 r. zainicjowała 694 postępowania sądowoadministracyjne przed Wojewódzkim Sadem Administracyjnym w Lublinie, z czego jej skargę lub wniosek inicjujący postępowanie sądowoadministracyjne uwzględniono w 32 sprawach, co stanowi 4,61% wszystkich zainicjowanych przez skarżącą postepowań sądowoadministracyjnych w powyższym okresie. Natomiast w okresie od 3 sierpnia 2016 r. do 1 października 2018 r. skarżąca zainicjowała przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Lublinie 62 postępowania, z pośród których w 3 sprawach uwzględniono jej skargę lub wniosek inicjujący postępowanie sądowoadministracyjne, co stanowi 4,8% wszystkich zainicjowanych przez skarżącą postepowań sądowoadministracyjnych w okresie od 3 sierpnia 2016 r. do 1 października 2018 r. W tym okresie skarżąca złożyła 60 wniosków o przyznanie prawa pomocy. Ponadto referendarzowi sądowemu z urzędu wiadomo jest, że w okresie od 8 września 2003 r. do 3 sierpnia 2016 r. skarżąca wnosiła o przyznanie prawa pomocy w każdym zainicjowanym postępowaniu sądowoadministracyjnym. Ilość inicjowanych przez skarżącą postępowań sądowoadministracyjnych, przy uwzględnieniu procentowego udziału uwzględnionych skarg i wniosków inicjujących postępowanie wskazuje, że skarżąca nadużywa prawa do sądu (por. postanowienie Europejskiego Komitetu Praw Człowieka z 17 października 1996r. w sprawie Philips p. Grecji). Uwzględniając przy tym, że skarżąca w każdej zainicjowanej przez siebie sprawie wnosi o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika procesowego stwierdzić należy, iż nadużywa prawa do pomocy prawnej w toku postępowania sądowoadministracyjnego. Tak też należy oceniać zachowanie skarżącej w sprawie niniejszej. Z powyższych ustaleń wynika, że skarżąca od wielu lat inicjuje postępowania sądowoadministracyjne a w ich ramach wnosi o przyznanie prawa pomocy. Wszystkie sprawy inicjowane przez skarżąca zaliczają się do spraw z zakresu pomocy i opieki społecznej. Zatem skarżąca doskonale zdaje sobie sprawę, że jest w nich zwolniona od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Tak samo doskonale zdaje sobie sprawę, że wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony powinien być na druku PPF. Mimo to skarżąca wnosi o przyznanie prawa pomocy m.in. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych a wniosek nie składa na druku PPF. Takie działanie skarżącej należy oceniać jako złośliwe i nie zmierzające do jak najszybszego uzyskania pomocy profesjonalnego pełnomocnika procesowego. Gdyby bowiem skarżącej zależało na jak najszybszym uzyskaniu jego pomocy, niezależnie od spoczywającym na sądzie obowiązku przesłania jej druku PPF, swój wniosek o przyznanie prawa pomocy złożyłaby na druku PPF. Zwłaszcza, ze wnosząc od wielu lat o prawo pomocy doskonale wie, gdzie może poza sądem taki druk uzyskać. Złożenie przez skarżącą wniosku o przyznanie prawa pomocy w piśmie z dnia 17 października 2018 r. ocenić należy jako działanie zmierzające nie do uzyskania prawa pomocy, ale mające na celu przedłużenie postępowania i utrudnienie procedowania w sprawie. Prawo pomocy stanowiące formę realizacji prawa do sądu, nie może być przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek (por. postanowienie NSA z dnia 25 listopada 2015 r., sygn. akt I OZ 1519/15). Tak zaś należy oceniać działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych nie w celu ochrony swoich realnych praw, ale dla którego inicjowanie tychże postępowań jest celem samym w sobie. Ocenić tak należ też działanie polegające na wielokrotnym wnoszeniu przez jedną stronę w tej samej sprawie o przyznanie prawa pomocy i towarzyszące temu uchylania się od obowiązku wypełnienia wymogów formalnych wniosku oraz nieuzasadnione poszerzaniu zakresu wniosku. W świetle poczynionych na wstępie wywodów opisane wyżej działanie skarżącej uzasadnia odmowę przyznania jej prawa pomocy. Zwłaszcza, że nie spowoduje to, iż jej prawo do sądu dozna uszczerbku (por. postanowienie NSA z dnia 26 lipca 2013 r., II FZ 512/13; postanowienie NSA z dnia 19 grudnia 2014 r., I OZ 1171/14; postanowienie NSA z dnia 3 lutego 2015 r., I OZ 61/15; postanowienie z dnia 12 czerwca 2015 r., I OZ 439/15 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego Sąd rozstrzyga bowiem w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 §1 p.p.s.a.) oraz stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Ponadto Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącej, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu (art. 134 §2 p.p.s.a). Skoro Sąd z urzędu bierze pod uwagę wszelkie okoliczności sprawy i zobowiązany jest usunąć wszelkie naruszenia prawa, udział profesjonalnego pełnomocnika procesowego w istocie nie wpłynie na zakres działania Sądu. Z tych względów referendarz sądowy działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy, o czym orzekł w punkcie drugim postanowienia. Kończąc rozważania dotyczące prawa pomocy wyjaśnić należy, że referendarz sądowy odstępując od przesłania skarżącej wezwania do wypełnienia druku PPF i samego druku miał na uwadze wystąpienie okoliczności uzasadniających umorzenie postępowania o przyznanie prawa pomocy w zakresie żądania zwolnienia od kosztów sądowych oraz charakter okoliczności uzasadniających odmowę przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Oświadczenie złożone na druku PPF służy uprawdopodobnieniu okoliczności dotyczących sytuacji majątkowej i osobistej uzasadniających wniosek o przyznanie prawa pomocy (por. uchwałę składu 7 Sędziów NSA z dnia 21 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OPS 1/08 – ONSAiWSA 2008, nr 5, poz. 74). Skoro zaś okoliczności uzasadniające odmowę przyznania skarżącej prawa pomocy poprzez ustanowienie radcy prawnego nie są związane z jej sytuacją majątkową i osobistą nie było potrzeby zobowiązywania skarżącej do nadesłania wypełnionego druku PPF. Ponadto w piśmie z dnia 17 października 2018 r. skarżąca nie wspomina o wystąpieniu nowych okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, co wyklucza potraktowanie pisma jak wniosku, o którym stanowi art. 165 p.p.s.a. Mając na uwadze powyższe jak i to, że wykładnia art. 252 §2 p.p.s.a. i art. 257 p.p.s.a. powinna odbywać się przy uwzględnieniu dyrektywy postepowania sądowoadministracyjnego unormowanej w art. 7 p.p.s.a. czyni wzywanie skarżącej do wypełnienia druku PPF zbędnym formalizmem procesowym. Zobowiązanie bowiem skarżącej do nadesłania w zakreślonym terminie wypełnionego druku PPF tylko po to, aby następnie oprzeć rozstrzygnięcie na okolicznościach nie związanych z tymi, których dotyczy oświadczenie zawarte na druku PPF z pewnością nie stanowiłoby realizacji zasady szybkości postępowania.