II SA/Ol 1043/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Hanna Raszkowska po rozpoznaniu w dniu 1 października 2012 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi R.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia 4 czerwca 2009r., nr "[...]" w przedmiocie zasiłku celowego postanawia odmówić przyznania adwokata. R.K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia 4 czerwca 2009 r. Postanowieniem z dnia 25 stycznia 2012 r. Sąd odrzucił wniosek skarżącego o przywrócenie terminu. We wniesionym na to postanowienie zażaleniu, skarżący zawarł wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i przyznanie adwokata. Postanowieniem z dnia 4 lipca 2012 r. Referendarz sądowy odmówił ustanowienia adwokata, gdyż nie było możliwe dokonanie oceny sytuacji materialnej skarżącego z uwagi na zaniechanie realizacji wezwania wystosowanego w trybie art. 255 p.p.s.a. W złożonym sprzeciwie skarżący stwierdził, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest zasadny i wniósł o dopuszczenie dokumentów złożonych do spraw o sygnaturach: I SA/Ol 548/10 i I SA/Ol 549/10 oraz o przesłuchanie jego rodziców na okoliczność prawdziwości danych podanych w przedmiotowym wniosku. Zarządzeniem z dnia 14 sierpnia 2012 r. skarżący został wezwany do przedłożenia, w terminie 7 dni od doręczenia zarządzenia: kopii wyciągów bankowych ze wszystkich posiadanych rachunków bankowych, za okres ostatnich trzech miesięcy, kopii dokumentacji dotyczącej wypłat otrzymanych w 2012 r. z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (m.in. dopłaty bezpośrednie i za ONW), kopii dowodów potwierdzających uiszczenie składek na ubezpieczenia KRUS, zapłatę podatku rolnego i leśnego oraz poniesienie opłat za budynki, maszyny i ich remont, opłaty za rejestrację i paliwo, na podstawie których skarżący przedstawił wysokość ponoszonych wydatków we wniosku z dnia 15 marca 2012 r., oświadczenia o przeciętej miesięcznej wysokości pozostałych wydatków ponoszonych na utrzymanie się skarżącego (wyżywienie, odzież, itp.) i na spłatę długów oraz kopii księgi rejestracji posiadanych zwierząt gospodarskich W piśmie procesowym z dnia 4 września 2012 r. skarżący stwierdził m.in., że żądane dokumenty złożył już do akt spraw o sygnaturach I SA/Ol 548/10 i I SA/Ol 549/10. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje. Na podstawie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. Nr 270, ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.) w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W niniejszej sprawie sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wobec czego wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata podlega ponownemu rozpatrzeniu. Stosownie bowiem do art. 239 pkt 1 lit. a p.p.s.a., skarżący zwolniony jest z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w niniejszej sprawie z mocy ustawy. Zgodnie zaś z art. 262 p.p.s.a., do stron korzystających z ustawowego zwolnienia od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych odpowiednie zastosowanie mają przepisy o przyznaniu prawa pomocy w zakresie dotyczącym zastępstwa prawnego na zasadach prawa pomocy. Przypomnieć należy, że prawo pomocy, zarówno w zakresie całkowitym, jak i częściowym, jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowego przez strony. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania strony postępowania z budżetu Państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11). Ponadto, w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powinien on zatem przekonać sąd o konieczności przyznania mu prawa pomocy. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać, tj. należycie udokumentować swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie przekazanych przez niego informacji sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. np. postanowienia NSA z dnia 16 grudnia 2010 r., sygn. akt II GZ 409/10 i z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 833/11). Stosownie bowiem do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wniosek o przyznanie prawa pomocy składany jest na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Wniosek ten ma na celu ogólne przedstawienie sytuacji materialnej i rodzinnej wnioskodawcy. W przypadku gdy oświadczenie strony zawarte w tym wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzi wątpliwości możliwe jest wezwanie wnioskodawcy, na podstawie art. 255 p.p.s.a., do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Z przepisów art. 246 § 1 pkt 2 i art. 252 § 1 p.p.s.a. wynika bowiem, że Sąd musi dysponować precyzyjnymi danymi dowodzącymi istnienia ustawowych przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Uwzględniając zatem treść cytowanych wyżej przepisów, należy stwierdzić, że rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania prawa pomocy zawsze zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę. W niniejszej sprawie skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, polegającym na ustanowieniu adwokata. Winien więc wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżący przedłożył do oceny Sądu urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz załączone do zażalenia z dnia 28 maja 2021 r. kopie dokumentów: decyzji w sprawie wymiaru podatku rolnego, leśnego, od nieruchomości na 2012 r. na łączną kwotę 1.018 zł, faktury za energię elektryczną z dnia 17 maja 2012 r. na okres rozliczeniowy od 15 maja 2012 r. do 12 listopada 2012 r. na łączną kwotę 2.635, 52 zł, wyciągu z rachunku bankowego za okres od 2 marca do 26 maja 2012 r., pisma Placówki Terenowej KRUS z dnia 30 marca 2012 r., z którego wynika, zadłużenie z tytułu składek na ubezpieczenie emerytalno – rentowe oraz ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie w łącznej kwocie 1.101 zł, druków do opłaty składek na ubezpieczenie społeczne KRUS za miesiące kwiecień, maj, czerwiec 2012 r. na łączną kwotę 36 zł oraz na ubezpieczenia wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie za w/w miesiące na łączną kwotę 366 zł. Z treści wniosku wynika, że wnioskodawca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Uzyskuje dochód z gospodarstwa rolnego w kwocie ok. 30.000 zł rocznie z otrzymywanych dopłat bezpośrednich i ONW oraz 8.000 zł ze sprzedaży żyta. Doraźnie pomagają mu członkowie rodziny. Skarżący wyjaśnił, że od 2006 r. nie uzyskuje stałego dochodu z produkcji mleka i został pozbawiony kwoty mlecznej, a produkcja zbóż wystarcza zaledwie na wykarmienie bydła. Majątek skarżącego stanowi wymagające remontu i obciążone służebnością dom o pow. 100 m² oraz budynki gospodarcze, a także nieruchomość rolną o pow. "[...]" ha i dzierżawione łąki o pow. "[...]" ha. Skarżący podał też, że gospodarstwo rolne w latach 2005 – 2011 było nękane klęską suszy, przez co został zmuszony do zaciągnięcia kredytu u rodziców na wznowienie produkcji w kwocie łącznie 30.000 zł. Ponadto, ma do spłaty na rzecz rodzeństwa 200.000 zł i nie posiada oszczędności. Wyjaśnił, że maszyny do prac polowych wypożycza od rodzeństwa i rodziców w zamian za ich naprawy. Wskazał, że z prowadzeniem gospodarstwa rolnego wiążą się wydatki: za dzierżawę 3.200 zł, na zakup paliwa (9.000 zł), nawozów i środków ochrony roślin (8.000 zł), opłaty za budynki, maszyny i rejestrację (1.550 zł), remont maszyn (10.000 zł) opłaty za światło (5.000 zł) i z tytułu składek KRUS (1.500 zł) i 1.000 zł rocznie z tytułu podatków. Dane zawarte w formularzu PPF nie są wystarczające do oceny czy skarżący spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. Z tych względów był on wzywany, w trybie art. 255 p.p.s.a., do przedłożenia kopii wyciągów bankowych ze wszystkich posiadanych rachunków bankowych, za okres ostatnich trzech miesięcy, kopii dokumentacji dotyczącej wypłat otrzymanych w 2012 r. z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (m.in. dopłaty bezpośrednie i za ONW), kopii dowodów potwierdzających uiszczenie składek na ubezpieczenia KRUS, zapłatę podatku rolnego i leśnego oraz poniesienie opłat za budynki, maszyny i ich remont, opłaty za rejestrację i paliwo, na podstawie których skarżący przedstawił wysokość ponoszonych wydatków we wniosku z dnia 15 marca 2012 r., oświadczenia o przeciętej miesięcznej wysokości pozostałych wydatków ponoszonych na utrzymanie się skarżącego (wyżywienie, odzież, itp.) i na spłatę długów, wyjaśnienia sprzeczności między wskazaniem sprzedaży zbóż jako źródła dochodu a twierdzeniem, że zebrane zboża wystarczą zaledwie na paszę dla bydła oraz przedłożenia kopii księgi rejestracji posiadanych zwierząt gospodarskich. Odpowiadając na powyższe wezwania, skarżący wywiódł, że są one niezasadne, gdyż w jego ocenie wykazał, że pozostaje w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Ponadto w piśmie z dnia 4 września 2012 r. odesłał do dokumentów, które złożył do spraw o sygnaturach I SA/Ol 548/10 i I SA/Ol 549/10. Należy jednakże zauważyć, że w aktach wskazanych wyżej spraw znajdują się te same dokumenty, które skarżący przedłożył w niniejszej sprawie przy zażaleniu z dnia 28 maja 2012 r. Wynika z nich potwierdzenie informacji podanych we wniosku, że kwoty wydatkowane na energię elektryczną w stosunku rocznym przekraczają sumę 5.000 zł, łączne zobowiązanie podatkowe ponad 1.000 zł, składki ubezpieczeniowe ponad 1.600 zł oraz, że skarżący posiada zaległości z tytułu składek. Skarżący uprawdopodobnił więc poniesienie tylko części z zadeklarowanych wydatków. Natomiast Sąd nie ma możliwości zweryfikowania informacji w zakresie dochodów i wydatków na produkcję rolną. Wnioskodawca wykazał, że utrzymuje się z dochodów z gospodarstwa rolnego oraz otrzymywanych dopłat. Roczny dochód skarżącego wynosi 38.000 zł brutto, zaś suma jego zadeklarowanych wydatków stanowi kwotę ok. 39.250 zł, a więc przekraczającą zadeklarowany dochód z prowadzonego gospodarstwa rolnego. Podkreślić należy, że w kwocie wydatków nie ujęto spłaty zadłużenia u członków rodziny, a także nie uwzględniono koniecznych wydatków, które skarżący musi ponosić na codzienne utrzymanie, tj. kosztów zakupu wyżywienia, środków czystości, odzieży, obuwia, itp., gdyż skarżący nie wskazał, czy i w jakiej wysokości spłaca to zadłużenie oraz nie wskazał wysokości ponoszonych wydatków na utrzymanie. Nie jest zatem jasne, jak skarżący egzystuje, skoro osiągane zadeklarowane dochody pokrywają tylko zadeklarowane wydatki związane z prowadzonym gospodarstwem rolnym. Zaznaczyć należy, że skarżący zadeklarował, iż prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i tylko sporadycznie jest wspomagany przez rodzinę. Wątpliwości co do wiarygodności podanych kwot dochodu i wydatków potęguje nieuwzględnienie przez skarżącego w źródłach dochodu otrzymanej kwoty zwrotu podatku akcyzowego (696,60 zł), brak wyjaśnienia rozbieżności do dochodowości produkcji zbóż, zaniechanie przedłożenia kopii wyciągów bankowych za okres czerwiec – sierpień 2012 r., a także jakichkolwiek dowodów potwierdzających otrzymanych wypłat z ARiMR. Brak realizacji wezwań z dnia 23 marca i 16 sierpnia 2012 r. uniemożliwiło też zbadanie wielkości prowadzonej hodowli bydła, a tym samym uprawdopodobnienie uzyskiwanych z tego tytułu dochodów. Uwzględniając udzielone przez skarżącego w niniejszej sprawie informacje stwierdzić należy, że nie wykazał on, jakimi środkami pieniężnymi rzeczywiście dysponuje oraz jakiego rodzaju i w jakiej wysokości ponosi wydatki. Tym samym skarżący nie udzielił pełnych wyjaśnień, umożliwiających zbadanie wysokości i źródeł uzyskiwanego dochodu oraz ponoszonych stałych wydatków. Wezwania z dnia 23 marca i 16 sierpnia 2012 r. nie zostały zatem przez skarżącego wypełnione w sposób należyty, gdyż nie przesłał on wszystkich żądanych dokumentów i oświadczeń, a przekazane do oceny Sądu pisma nie wskazują jednoznacznie, jaka jest rzeczywista sytuacja materialna skarżącego. Podkreślenia natomiast wymaga, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 211/06). Dodać również trzeba, że wnosząc sprzeciw skarżący także nie przedłożył żądanych oświadczeń i dokumentów. Natomiast fakt przyznania prawa pomocy w innym postępowaniu przed sądem, czy samo przekonanie strony o tym, że przysługuje jej prawo pomocy, wystarczającego wyjaśnienia stanu faktycznego, i to nawet na wezwanie sądu, nie uzasadnia uwzględnienia jej zażalenia (tak NSA w postanowieniach z 20 kwietnia 2011 r., II OZ 297/11, z 17 lutego 2009 r., sygn. akt II FZ 45/09, z 14 września 2009 r., sygn. akt I FZ 315/09 oraz z 29 kwietnia 2010 r., sygn. akt I FZ 13/10). Złożone w niniejszej sprawie oświadczenia skarżącego, wbrew stanowisku wyrażonemu w sprzeciwie, nie pozwalają na ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej i zdolności finansowych. Skoro zaś skarżący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby w sposób niebudzący wątpliwości na te okoliczności, to rozpoznawany wniosek należy ocenić jako niezasadny wobec niemożności przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków. Wniosek o przyznanie prawa pomocy nie został zatem uzupełniony w sposób prawidłowy, a niewykonanie wezwań uniemożliwiło dokonanie rzetelnej analizy sytuacji materialnej i zdolności finansowych skarżącego. Osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy winna natomiast mieć świadomość, iż domagając się przyznania tego prawa musi uprawdopodobnić okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku. Przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających wniosek leży więc w interesie strony. Skoro zaś w niniejszej sprawie skarżący uchylił się od współpracy z Sądem w zakresie właściwego uzasadnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy i przedstawienia żądanych w trybie art. 255 p.p.s.a. dowodów, to winien był liczyć się z oceną, że brak będzie podstaw do uznania jego twierdzeń i oświadczeń za uprawdopodobnione. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 744/09, LEX 552404 oraz postanawiania z dnia 16 marca 2012 r., sygn. akt I OZ 156/12, I OZ 157/12, I OZ 158/12). Dostrzec ponadto trzeba, że prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, to ograniczenie nie będzie sprzeczne z art. 45 ust. 1 Konstytucji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały (por. postanowienie NSA z dnia 13 sierpnia 2010 r., sygn. akt II FZ 398/10). Ponadto, zwrócić należy uwagę na treść art. 247 p.p.s.a., który stanowi, że prawo pomocy nie przysługuje w razie oczywistej bezzasadności skargi. Wynika z niego zatem wniosek, że Sąd może oceniać (oczywiście nie przesądzając o wyniku sprawy), czy osoba ubiegająca się o prawo pomocy zasadnie taką skargę wnosi. W orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka utrwalone jest stanowisko, ze obowiązek skutecznego dostępu do sądu nie oznacza zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Trybunał dopuszcza odmowę przyznania prawa pomocy ze względu na brak wystarczających szans postępowania głównego (Weeb p-ko W.Brytanii, skarga 9353/81). Przepis art. 247 interpretowany w powiązaniu z art. 246 § 1 p.p.s.a. oraz art. 134 i art. 107 p.p.s.a. (sąd administracyjny nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz rozpoznaje sprawę bez względu na stawiennictwo stron lub ich pełnomocników) daje podstawę do odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata w niniejszej sprawie (zob. postanowienie tut. Sądu z dnia 9 sierpnia 2012 r., sygn. akt I SA/Ol 122/12). W ocenie Sądu skarżący nie wykazał, że nie ma realnych możliwości finansowych poniesienia pełnych kosztów postępowania sądowego. Z tych też względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji.