II SA/Ol 1312/12

Dnia 13 grudnia 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tadeusz Lipiński Sędziowie Sędzia WSA Beata Jezielska Sędzia WSA Alicja Jaszczak-Sikora (spr.) Protokolant referent-stażysta Anna Zofia Głażewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 grudnia 2012 roku sprawy ze skargi M. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia 17 stycznia 2011 r. Prezydent Miasta E. przyznał O.T. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na okres od 1 listopada 2011 r. do dnia 30 września 2011 r. w wysokości 500 zł miesięcznie. Następnie decyzją z dnia 14 listopada 2011 r., organ pierwszej instancji odroczył M.T. termin płatności należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na rzecz osoby uprawnionej, tj. O.T., za podany wyżej okres, w kwocie 5.884,20 zł, do dnia 31 lipca 2015 r. Organ uwzględnił bowiem trudną sytuację finansową zobowiązanego, wynikającą z osadzenia w zakładzie karnym. Prezydent Miasta E. decyzją z dnia 13 sierpnia 2012 r. odmówił natomiast dłużnikowi alimentacyjnemu umorzenia 50% należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na rzecz osoby uprawnionej w kwocie 2.750 zł z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu organ pierwszej instancji podał, że zgodnie z art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. nr 1 poz. 7 ze zm.) dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. W stanie faktycznym sprawy okres świadczeniowy, na który zostały przyznane świadczenia z funduszu alimentacyjnego dla osoby uprawnionej zakończył się z dniem 30 września 2011 r., wobec czego organ właściwy wierzyciela decyzją z dnia 14 listopada 2011 r. orzekł o obowiązku zwrotu przez dłużnika należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 5.884,20 zł (w tym 5.500,00 zł z tytułu należności głównej). Organ wskazał, że na mocy art. 30 ust. 2 cytowanej ustawy na wniosek dłużnika alimentacyjnego organ właściwy wierzyciela może umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Wyjaśnił, że konstytucyjna zasada pomocności nakłada na państwo obowiązek wspierania osób ubogich, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji. Obowiązek alimentacyjny ciąży na obojgu rodzicach, z tego też względu wnioskodawca winien był liczyć się z koniecznością spłaty tych należności. Ponadto, mając na względzie dbałość o środki publiczne, z których wypłacane są świadczenia, organ administracji nie mógł zaniechać podejmowania procedur, które umożliwiają najskuteczniejsze odzyskiwanie od dłużników alimentacyjnych zaległości z tytułu świadczeń wypłaconych dla ich dzieci. Umorzenie zadłużenia wobec Skarbu Państwa jest instytucją, która pozwala dłużnikom alimentacyjnym na poprawę swojej sytuacji materialnej, co jest jednak możliwe dopiero, gdy nie ma żadnej wątpliwości, że sytuacja życiowa danej osoby nie ulegnie poprawie. Organ podniósł, że wnioskodawca przez cały okres wypłacania świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie dokonał żadnej wpłaty z tytułu swojego zadłużenia. W ocenie organu nie było jednak podstaw do stwierdzenia, że nie będzie on w stanie spłacić swojego zadłużenia, gdyż wnioskodawca jest młodym człowiekiem. Po opuszczeniu zakładu karnego w 2015 r. i podjęciu zatrudnienia, ma zatem szansę zmienić swoją sytuację materialną. Organ przyznał, że obecna sytuacja materialna dłużnika jest trudna, jednakże uznał ją za przejściową. W ocenie organu, w sprawie nie zaistniały szczególnie uzasadnione okoliczności w sytuacji dochodowej i rodzinnej strony, mogące być podstawą do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, gdyż sam fakt odbywania kary pozbawienia wolności nie jest wystarczającą przesłanką umorzenia należność z tytułu wypłaconych świadczeń. W złożonym odwołaniu M.T. podniósł, że przebywa w zakładzie karnym, gdzie nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia. Zaznaczył, że po opuszczeniu zakładu karnego będzie miał trudności ze znalezieniem pracy, gdyż nie ma wyuczonego zawodu. Podniósł, że nie ma żadnego majątku, a jego zadłużenie wzrosło do ponad 12.000 zł, zaś w 2015 r. wyniesie ok. 30.000 zł, co będzie dla niego kwotą niemożliwą do spłaty. Dodał, że musi uiścić także dwie kary grzywny w łącznej kwocie ok. 2.000 zł. Podniósł ponadto, że jego matka jest osobą ubogą. Stwierdził, że umorzenie części jego zadłużenia zmotywuje go do podjęcia działań w celu spłaty pozostałego zadłużenia i dodał, że po opuszczeniu zakładu karnego podejmie próbę spłaty zadłużenia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w E. decyzją z dnia 24 września 2012 r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Kolegium zauważyło w uzasadnieniu, że odwołujący się powołał się w zasadzie wyłącznie na fakt odbywania kary kilku lat pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w "[...]" (do dnia 26 lipca 2015 r.) oraz na wynikający z tego brak środków finansowych i możliwości zarobkowania. Nie nawiązał natomiast do okoliczności dotyczących jego sytuacji rodzinnej, wobec czego organ odwoławczy uznał, że nie odznaczała się ona szczególnymi okolicznościami. Kolegium stwierdziło, że odwołujący się ma 27 lat, aktualnie nie pracuje odpłatnie w zakładzie karnym, lecz nie można przewidzieć, czy stan ten będzie utrzymywać się do końca odbywania kary pozbawienia wolności. Po odbyciu kary odwołujący się będzie więc osobą w wieku produkcyjnym, zdolną do podjęcia pracy zarobkowej, gdyż z zebranych w sprawie materiałów nie wynikało, że jest on osobą niepełnosprawną lub przewlekle chorą. Kolegium dodało, że podstawowe potrzeby bytowe strony są zabezpieczone. Podkreśliło również, że sytuacja, w której aktualnie znalazł się odwołujący jest przemijająca, po odbyciu kary pozbawienia wolności nie będzie potencjalnych przeszkód do podjęcia zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej. Zaznaczyło, że będzie to inna sytuacja faktyczna, która w przypadku złożenia wniosku o zastosowanie ulgi w spłacaniu należności wypłaconych tytułem świadczeń alimentacyjnych zostałaby poddana odrębnej ocenie. Kolegium podniosło ponadto, że umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego powinno być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, szczególnych (np. stwierdzonego orzeczeniem właściwego organu stanu zdrowia, który nie rokuje żadnych możliwości podjęcia pracy zarobkowej, przy całkowitym braku dochodów i korzystaniu z pomocy społecznej). W ocenie Kolegium, odbywanie kary pozbawienia wolności przez dłużnika alimentacyjnego nie stanowi takiej okoliczności, a ponadto jest sytuacją przemijającą. Wobec tego uznało, że organ pierwszej instancji nie przekroczył granic uznania administracyjnego. W złożonej skardze M.T. stwierdził, że jego sytuacja różni się od przedstawionej przez Kolegium w zaskarżonej decyzji. Wskazał, że jego zadłużenie obecnie wynosi ok. 15.000 zł. Nie posiada żadnego majątku, a mieszkanie jego matki, w którym mieszkał, znajduje się w bardzo złym stanie technicznym. Stwierdził, że w celu spłaty zadłużenia będzie zmuszony do ponownego popełniania kradzieży. Częściowe umorzenie zaległości pozwoliłoby mu natomiast na uporządkowanie swoich spraw, podjęcie pracy i stopniową spłatę zadłużenia. Podał ponadto, że złożył wniosek o zmniejszenie zasądzonej kwoty alimentów do 250 zł, gdyż matka dziecka uniemożliwia mu kontakty z synem. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w E. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje. Zaskarżoną decyzją odmówiono skarżącemu umorzenia 50% należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych jego synowi, to jest kwoty 2.750,00 zł z ustawowymi odsetkami. W ocenie organów orzekających w sprawie, przedstawiona przez skarżącego sytuacja dochodowa nie uzasadniała umorzenia przedmiotowych należności. Stosownie zaś co art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, stanowiącego materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Podnieść należy, że ustawodawca w preambule do cytowanej ustawy z dnia 7 września 2007 r. podkreślił, że dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem członków ich rodziny wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, a wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Uwzględniając powyższe trzeba stwierdzić, że przewidziana w art. 30 ust. 2 tej ustawy możliwość udzielenia, na wniosek dłużnika alimentacyjnego, ulgi w spłacie należności wypłaconych tytułem świadczeń alimentacyjnych, stanowi wyjątek od zasady zawartej w art. 27 ust. 1 ustawy, który przewiduje obowiązek zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Umorzenie, nawet częściowe należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego z odsetkami, ma więc charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu z wywiązanie się ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Ponadto, badając czy okoliczności faktyczne sprawy stanowią przesłanki umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego należy mieć na względzie charakter zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z postanowieniami art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci mają charakter obligatoryjny (zob. wyrok WSA w wyroku z 5 sierpnia 2010 r., sygn. akt IV SA/Po 119/10, LEX nr 737864). W cytowanym wyżej art. 30 ust. 2 ustawodawca przewidział uprawnienie dla właściwego organu administracji do umorzenia należności alimentacyjnych. Rozstrzygnięcie w tym przedmiocie ma więc charakter uznaniowy i uzależnione jest od stwierdzenia przez organ przesłanki występowania szczególnych okoliczności, opartych na kryterium dochodowym i rodzinnym, na co zasadnie zwrócono uwagę w zakażonej decyzji. Oznacza to, że umorzenie należności dłużnika, również w części, nie jest obligatoryjne nawet, w przypadku gdy zostaną spełnione wszystkie przesłanki warunkujące udzielenie tej pomocy. Ustawodawca swobodnemu uznaniu właściwego organu pozostawił bowiem odmowę lub uwzględnienie wniosku dłużnika alimentacyjnego. Warunkiem wydania decyzji w tym przedmiocie jest jednak szczegółowe zbadanie stanu faktycznego sprawy po kątem występowania powyższych przesłanek i zindywidualizowanie uzasadnienia decyzji. Uznaniowy charakter takiej decyzji nie oznacza bowiem, że organ administracji może podjąć ją w sposób całkowicie dowolny, gdyż jest on związany treścią cytowanego przepisu oraz przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego, w szczególności art. 7 K.p.a. Wobec tego, rozstrzygnięcie sprawy musi zostać poprzedzone wnikliwym wyjaśnieniem i rozważeniem wszystkich okoliczności sprawy, a w uzasadnieniu decyzji winny być przedstawione motywy podjętego rozstrzygnięcia. Rolą sądu administracyjnego, kontrolującego zgodność z prawem wydanej decyzji, jest zaś sprawdzenie prawidłowości wnioskowania organu administracji stwierdzającego, że w danej sytuacji faktycznej nie było możliwe uwzględnienie wniosku o udzielenie ulgi w spłacie należności alimentacyjnych, lub że udzielenie takiej ulgi było uzasadnione. Wywody organu w tym zakresie muszą być wewnętrznie spójne, a także zgodne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Jak już wyżej wskazano przesłankami umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego są wyłącznie jego sytuacja dochodowa i rodzinna, które obiektywnie uniemożliwiają wywiązania się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Na sytuację dochodową dłużnika składają się dochody otrzymywane z różnych tytułów, a także takie okoliczności, jak np. stan jego zdrowia czy możliwości uzyskania dochodu; na sytuację rodzinną dłużnika składa się natomiast ustalenie czy prowadzi on samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz (tak NSA w wyroku z dnia 21 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1685/07 dostępny w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie skarżący podnosił, że od dnia 4 września 2009 r. do dnia 26 lipca 2015 r. odbywa karę pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w "[...]" i nie ma tam możliwości wykonywania pracy zarobkowej. Ponadto, nie posiada wyuczonego zawodu, więc będzie miał trudności ze znalezieniem pracy po opuszczeniu zakładu karnego. Wskazał też, że nie posiada żadnego majątku, natomiast wysokość przedmiotowych należności stale rośnie, a ponadto ciążą na nim grzywny w wysokości ok. 2.000 zł. Skarżący podniósł też, że jego matka jest osobą ubogą i nie może liczyć na jej wsparcie finansowe. Wyjaśnić należy, że wprawdzie skarżący zarzucił, iż jego sytuacja różni się od przedstawionej w zaskarżonej decyzji, lecz nie wskazał, na czym polega błąd w ustaleniach faktycznych. Podjęcie przez skarżącego działań prawnych w celu obniżenia zasądzonych na dziecko alimentów, na co skarżący powołał się już we wniosku inicjującym niniejszą sprawę, a także utrudniane przez matkę dziecka kontakty z synem, nie stanowią okoliczności, które miałyby znaczenie w niniejszej sprawie. Skarżący w żaden sposób nie wykazał, że jego sytuacja jest obiektywnie na tyle trudna i złożona, że nie będzie w stanie spłacić należności z tytułu wypłaconych synowi świadczeń alimentacyjnych. Nie stanowi bowiem takiej okoliczności sam fakt osadzenia w zakładzie karnym. Jak już wyżej wskazano, umorzenie tych należności może mieć miejsce tylko wówczas, gdy stwierdzona zostanie taka sytuacja dochodowa lub rodzinna zobowiązanego, która nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, a stan ten jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Okolicznością taką nie jest zatem odbywanie kary pozbawienia wolności, gdyż jest to sytuacja będąca efektem działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji (zob. wyroki NSA: z dnia 20 października 2011 r., sygn. akt I OSK 881/11, z dnia 14 stycznia 2010 r., sygn. akt I OSK 1166/09, z dnia 24 stycznia 2008 r., sygn. akt I OSK 544/07 oraz wyrok WSA w Bydgoszczy z 23 stycznia 2007 r., sygn. akt II SA/Bd 786/06). Z tych samych względów, nie przemawia za umorzeniem przedmiotowych należności również fakt, że skarżący jest zobowiązany do uiszczenia orzeczonych grzywien. Przesłanki uzasadniającej umorzenie wypłaconych synowi skarżącego świadczeń alimentacyjnych nie stanowi również brak możliwości podjęcia w chwili obecnej pracy zarobkowej w zakładzie karnym. Nie można bowiem przesądzić, że nie otrzyma jej w ramach odbywania kary pozbawienia wolności do 26 lipca 2015 r. Nie uzasadnia umorzenia tych należności również sam hipotetyczny brak możliwości znalezienia pracy po opuszczeniu zakładu karnego. Skarżący ma 27 lat, pomimo braku obecnie wyuczonego zawodu, nie można zatem wykluczyć możliwości podjęcia zatrudnienia przez skarżącego po opuszczeniu zakładu karnego, a tym samym zmiany jego sytuacji majątkowej w przyszłości. Skarżący wskazał też, że jego matka jest osobą ubogą, ale podał jednocześnie, że utrzymuje się ona z własnych dochodów. Przyznać należy, że wprawdzie z posiadanego dochodu w kwocie 600 zł miesięcznie trudno byłoby jej wspierać finansowo skarżącego, ale nie oznacza to, że brak pomocy finansowej ze strony rodziny dłużnikowi alimentacyjnemu przemawia za umorzeniem wypłaconych świadczeń alimentacyjnych. Uwzględniając powyższe stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja jest prawidłowa. Kolegium wskazało w niej bowiem, że sam fakt odbywania kary pozbawienia wolności i niemożność zarobkowania w dacie rozpoznawania wniosku nie może uzasadniać umorzenia należności wypłaconych tytułem świadczeń alimentacyjnych dziecku dłużnika alimentacyjnego. Dodać należy, na co wskazano w uzasadnieniu tej decyzji, że w przypadku zmiany okoliczności faktycznych, skarżący może ubiegać się o udzielenie przez organ właściwy wierzyciela ulgi w spłacie należności wypłaconych tytułem świadczeń alimentacyjnych, tj. nie tylko o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, ale także odroczenie terminu ich płatności lub rozłożenie na raty. W tym stanie rzeczy, wobec braku podstaw do kwestionowania zgodności zaskarżonej decyzji z prawem, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. Nr 270), skargę należało oddalić.