II SA/Ol 200/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Jezielska po rozpoznaniu w dniu 14 września 2016r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu F. K. od postanowienia Referendarza Sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 13 kwietnia 2016r. sygn. akt II SA/Ol 200/15 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi F. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie zasiłku celowego postanawia odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienia adwokata. Wnioskiem z "[...]" F. K. o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie na jego rzecz adwokata. Podał, że prowadzi gospodarstwo domowe z żoną oraz że nie posiada żadnego majątku. Miesięczny dochód netto skarżącego z tytułu renty chorobowej wynosi "[...]" zł, a żona przebywa na bezpłatnym urlopie zdrowotnym. W rubryce formularza, w której należy wymienić zobowiązania i stałe wydatki, skarżący wpisał: "[...]" reszty nie opłacam z braku dochodu i pomocy Państwa. W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji materialnej skarżącego i jego żony oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez niego oświadczenia, skarżący został wezwany do przedłożenia, w terminie 7 dni, wskazanych w wezwaniu oświadczeń i dokumentów. Wezwanie to doręczono skarżącemu w dniu 25 marca 2016r. wraz z pouczeniem, że niezastosowanie się do niego może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy. Pomimo upływu zakreślonego terminu skarżący nie udzielił jakiejkolwiek odpowiedzi. Postanowieniem z dnia 13 kwietnia 2016r. (sygn. akt II SA/Ol 200/15) Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił ustanowienia dla skarżącego adwokata. W uzasadnieniu podano, że zgodnie z art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016r. poz. 718, dalej jako: p.p.s.a.) warunkiem ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika na rzecz osoby fizycznej jest wykazanie przez nią, że kosztu z tym związanego nie jest w stanie ponieść, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przy czym ciężar dowodu okoliczności uzasadniających zastosowanie prawa pomocy spoczywa na stronie. W sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Natomiast uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania uzupełniającego należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym uniemożliwiającą przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw, zarzucając obrazę przepisów prawa. Stwierdził, że wszystkie konieczne do przyznania prawa pomocy informacje zawarte zostały w urzędowym druku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Z uwagi na fakt, iż postępowanie w niniejszej sprawie wszczęte zostało przed dniem wejścia w życie zmian wprowadzonych ustawą z dnia 9 kwietnia 2015r. o zmianie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2015r. poz. 658), w myśl art. 2 tej ustawy, stosuje się art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu obowiązującym przed wejściem w życie ustawy nowelizacyjnej. Zgodnie zaś z art. 260 p.p.s.a. w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z tym, iż sprzeciw skarżącego został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy podlega ponownemu rozpatrzeniu. Stosownie do art. 245 § 3 p.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przytoczonych wyżej przepisów wynika, że przyznanie prawa pomocy uzależnione jest wyłącznie od trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy i dla rozstrzygnięcia w tym zakresie nie może mieć znaczenia przedmiot zaskarżenia, czy przekonanie strony skarżącej, że działa w słusznej sprawie. Zatem tylko spełnienie przesłanek określonych w tych unormowaniach uprawnia sąd do przyznania prawa pomocy. Ponadto w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powinien on zatem przekonać Sąd o konieczności przyznania mu prawa pomocy. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać, tj. należycie udokumentować swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie przekazanych przez niego informacji Sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. np. postanowienia NSA z dnia 16 grudnia 2010r., sygn. akt II GZ 409/10 i z dnia 20 stycznia 2012r., sygn. akt II FZ 833/11). Do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy zatem ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony. W sytuacji zaś, gdy dane zawarte w formularzu wniosku okażą się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), strona zobowiązana jest – na wezwanie sądu - przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej. Należy przy tym wyjaśnić, że to Sąd dokonuje oceny, czy osoba ubiegająca się o prawo pomocy spełnia przesłanki określone w ustawie. W związku z tym to Sąd – a nie wnioskodawca – decyduje jakie dokumenty, czy oświadczenia są niezbędne dla ustalenia sytuacji materialnej strony. Strona ubiegająca się o pomoc finansowaną ze środków publicznych musi zaakceptować fakt, iż jest obowiązana ujawnić wszystkie okoliczności dotyczące swojej sytuacji majątkowej, niezależnie od własnej oceny czy dana okoliczność ma, czy też nie ma znaczenia dla ustaleń czynionych przez Sąd. Z przepisów art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. i art. 252 § 1 p.p.s.a. wynika bowiem, że Sąd musi dysponować precyzyjnymi danymi dowodzącymi istnienia ustawowych przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Tym samym rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania prawa pomocy zawsze zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę. Niedopełnienie zaś w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi Komentarz, wyd. 2 LexisNexis, Warszawa 2006, str. 527). W niniejszej sprawie skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie na jego rzecz adwokata. Winien zatem wykazać, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie Sądu informacje zawarte w druku urzędowym nie były pełne, a tym samym nie pozwalały na ocenę, czy faktycznie zaistniały podstawy do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. W związku z tym skarżący został wezwany, na podstawie art. 255 p.p.s.a., do nadesłania stosownych dokumentów i oświadczeń. Obowiązku tego skarżący nie wypełnił, a w złożonym sprzeciwie wskazał, że wystarczające są informacje podane w formularzu. Skarżący uniemożliwił zatem Sądowi dokonanie oceny, jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja majątkowa i finansowa. Należy przy tym podkreślić, że w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 września 2013r. (sygn. akt. II OZ 778/13) wskazano, że konstrukcja art. 255 p.p.s.a. zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku i określenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 października 2011r., II FZ 540/11, Lex nr 965088 oraz z dnia 26 sierpnia 2011r., II FZ 338/11, Lex nr 896349). Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie postępowania prawa pomocy nie może zostać oparte na ustaleniach faktycznych o charakterze fragmentarycznym lub hipotetycznym. Strona, która nie realizuje obowiązków wynikających z wezwania sądu, nie ma podstaw, by oczekiwać rozstrzygnięcia zgodnego ze złożonym wnioskiem (por. postanowienie NSA z 20 stycznia 2006r., sygn. I OZ 1551/05). Ponadto wskazać należy, że skarżący m.in. nie nadesłał wyciągów z kont bankowych, a także nie podał sposobu wykorzystywania należących do niego nieruchomości, co nie pozwala na ocenę, jakie są jego faktyczne źródła dochodu. Ponadto w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że sposób w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek nie może pozostawać bez wpływu na ocenę czy posiada on dostateczne środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Istotne jest zatem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, co do zasady wyklucza zatem możliwość przyznania prawa pomocy zwłaszcza, w sytuacji gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden sposób nie została ograniczona możliwość jego wykorzystania w celu pozyskania dochodu, obciążenia lub zbycia (zob. np. postanowienia NSA: z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04 i z dnia 25 października 2012 r., sygn. akt I OZ 806/12 i z dnia 8 listopada 2012 r., sygn. akt I OZ 826/12). Podkreślić należy, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Instytucja ta jest jednak wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, powinien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, publ. Lex nr 75481). Oznacza to, że skoro skarżący nie wykazał, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, to odmowa przyznania prawa pomocy jest uzasadniona i nie narusza prawa strony do sądu. Wobec powyższego na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.