II SAB/Ol 101/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk po rozpoznaniu w dniu 12 lutego 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. Z. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A. Z. na bezczynność Dyrektora Powiatowego Urzędu Pracy w A działającego z upoważnienia Starosty A w zakwalifikowaniu do dalszego udziału w realizacji projektu postanawia odmówić ustanowienia dla wnioskodawcy adwokata. WSA/post.1 - sentencja postanowienia We wniosku, złożonym na urzędowym formularzu, A. Z. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Według oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, wnioskodawca sam prowadzi gospodarstwo domowe. Jego majątek stanowią: "budynek mieszkalny do rozbiórki 111,54 m2", mieszkanie o powierzchni ok. 36 m2 oraz nieruchomość rolna o powierzchni 0,59 ha. Wnioskodawca nie wykazał żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych oraz dochodów. Podniósł, iż jest osobą ubogą, zarejestrowaną w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłków. Wskazał, iż "posiadana nieruchomość rolna nie stanowi źródła dochodu (...) a jedynie konsumpcyjne źródło utrzymania" oraz, że "z posiadanej nieruchomości nie czerpie zarobków a jedynie wykorzystuje ją w celach prywatnych i konsumpcyjnych. Oświadczył, iż nie posiada żadnych oszczędności, a środki pieniężne na jego koncie zostały zablokowane przez komornika. Kolejnym postanowieniem z dnia 11 września 2013r. tut. Sąd odmówił ustanowienia dla wnioskodawcy adwokata. W wyniku zażalenia skarżącego Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 29 października 2013r. uchylił ww. postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, jeżeli WSA miał dalsze wątpliwości dotyczące sytuacji majątkowej skarżącego, w okolicznościach danej sprawy i świetle jego wyjaśnień, powinien był skierować do skarżącego ponowne wezwanie w trybie art. 255 p.p.s.a. Zaniechanie wezwania do doprecyzowania danych o stanie majątkowym skarżącego, w rozpoznawanej sprawie, gdy Sąd I instancji stwierdza, że dane były niewystarczające do wydania orzeczenia o prawie pomocy, stanowi, zdaniem NSA, naruszenie wskazanego przepisu. Podniesiono, że ponownie rozpoznając sprawę o przyznanie prawa pomocy, WSA w Olsztynie powinien wziąć pod uwagę całokształt okoliczności rozpoznawanej sprawy, tj. fakt, że A. Z. jest osobą bezrobotną, sam prowadzi gospodarstwo domowe, jego majątek stanowią: "budynek mieszkalny do rozbiórki 111,54 m2", mieszkanie o powierzchni ok. 36 m2 oraz nieruchomość rolna o powierzchni 0,59 ha oraz że, jak wskazał sam WSA, nie do końca wyjaśniona była sytuacja finansowa skarżącego w dniu wydawania postanowienia przez Sąd I instancji. Następnie na podstawie zarządzenia z dnia 3 stycznia 2014r. A. Z. został wezwany do przedłożenia aktualnego oświadczenia wskazującego: – źródło utrzymania w ostatnich sześciu miesiącach, – stałe miesięczne wydatki, ich rodzaj, wysokość i źródło finansowania, – sposób wykorzystywania nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku (w tym odrębnie każdej z wykazanych pod pozycją "nieruchomość rolna") oraz ewentualny dochód uzyskiwany z tych nieruchomości; w przypadku gdy jakakolwiek nieruchomość nie przynosi dochodu - wskazać dodatkowo przyczyny braku jej/ich wykorzystania w celu pozyskania źródła dochodu (np. z tytułu uprawy, dzierżawy, najmu, itp.), – kopie aktów notarialnych nabycia nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku (dopuszczalne jest jedynie usunięcie danych zbywcy); – wyciągi ze wszystkich posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych za okres ostatnich sześciu miesięcy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje. Przede wszystkim przypomnieć należy, że w świetle art. 239 pkt 1 lit. b) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.), zwanej dalej w skrócie p.p.s.a., wnioskodawca zwolniony jest z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w niniejszej sprawie z mocy ustawy. Tym samym w zakresie rozstrzygnięcia przedmiotowego wniosku pozostaje wyłącznie kwestia ustanowienia adwokata. Prawo pomocy, zarówno w zakresie całkowitym, jak i częściowym, jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowego przez strony. Z tego względu przesłanki jej zastosowania winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania strony postępowania z budżetu Państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11). Podnieść również należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powinien on zatem przekonać Sąd o konieczności przyznania mu prawa pomocy. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać, tj. należycie udokumentować, swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie przekazanych przez niego informacji Sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (zob. np. postanowienia NSA z dnia 16 grudnia 2010 r., sygn. akt II GZ 409/10 i z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 833/11). Stosownie bowiem do art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy i załączonych do niego kopii dokumentów wynika, że wnioskodawca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest bezrobotny, bez prawa do zasiłku, nie uzyskuje żadnego dochodu, a źródłem jego utrzymania jest uprawa nieruchomości rolnej i pomoc rodziny nie zaliczającej się według wymogów prawa do rodziny wspólnie zamieszkującej i gospodarującej z wnioskodawcą. Ponadto skarżący jest właścicielem mieszkania oraz trzech działek. Warto wskazać przede wszystkim, że w dotychczasowym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jest prezentowane stanowisko, zgodnie z którym niedopełnienie przez wnioskodawcę obowiązku przedstawienia na podstawie art. 255 p.p.s.a. dodatkowych wyjaśnień odnośnie do swojej sytuacji majątkowej, gdy ta w oparciu o przedłożone dotychczas informacje jest uznawana za niepełną bądź budzącą wątpliwości (niewiarygodną), uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ocena ta znajduje uzasadnienie w stwierdzeniu, że orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie postępowania prawa pomocy nie może zostać oparte na ustaleniach faktycznych o charakterze fragmentarycznym lub hipotetycznym. Strona, która nie realizuje obowiązków wynikających z wezwania sądu, nie ma podstaw, by oczekiwać rozstrzygnięcia zgodnego ze złożonym wnioskiem (por. postanowienie NSA z 20 stycznia 2006 r. sygn. I OZ 1551/05). Taki kierunek wykładni art. 255 p.p.s.a. Sąd w pełni podzielił w przytoczonej sprawie. Taki kierunek wykładni wskazanego przepisu był przyjmowany dotąd również w tych sprawach, w których z żądaniem przyznania prawa pomocy zwracał się sam skarżący (por. postanowienie NSA z dnia 11 czerwca 2013 r. sygn. II OZ 442/13; postanowienie NSA z dnia 10 maja 2013 r. sygn. II OZ 347/13; postanowienie NSA z dnia 10 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 348/13; postanowienie NSA z dnia 14 kwietnia 2013 r. sygn. I OZ 253/13; postanowienie NSA z dnia 10 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 128/13; postanowienie NSA z dnia 24 września 2013 r., sygn. akt II OZ 776/13; postanowienie NSA z 24 września 2013r. sygn. akt II OZ 777/13; postanowienie NSA z dnia 25 września 2013 r., sygn. akt I OZ 793/13; postanowienie NSA z dnia 30 października 2013r. sygn. akt II OZ 918/13; postanowienie NSA z dnia 30 października 2013r. sygn. akt II OZ 919/13), wobec czego powinien on mieć świadomość skutków prawnych nieprzedstawienia tych wszystkich informacji, które zostały uznane przez Sąd za istotne z punktu widzenia oceny zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. Pozostawanie przez osobę składającą wniosek o przyznanie prawa pomocy w stanie ubóstwa nie jest uzależnione od subiektywnego nastawienia wnioskodawcy do swojej sytuacji majątkowej, ale od przyjętej przez Sąd oceny tejże sytuacji, która rozważana być musi w oparciu o zobiektywizowane kryteria. Niewskazanie zaś przez skarżącego, kto udziela mu pomocy finansowej, w jakiej następuje to formie i zakresie, czyni sytuację majątkową strony niewyjaśnioną. Skarżący zaś permanentnie, mimo kolejnych wezwań (wezwanie z dnia 29 lipca 2013 r. i ostanie wezwanie z dnia 7 stycznia 2014r.), nie wskazuje swoich źródeł utrzymania. Nie ujawnia przy tym jakie osoby kryją się pod podawanym przez niego pojęciem "rodzina" i w jakiej wysokości te osoby udzielają mu pomocy. Wnioskodawca uporczywie nie ujawnia określonych w wezwaniach danych. W dalszym ciągu też przesyła "anonimizowane" akty notarialne działek (dane o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości zostały przez skarżącego usunięte), z których nic nie wynika i które nie pozwalają Sądowi na jakąkolwiek rzetelną ocenę stanu majątkowego strony. Nie pozwolił on zatem określić stanu posiadanego majątku i jego wartości, co uniemożliwia ustalenie możliwości wykorzystania jego potencjału. Skarżący nie chce więc podjąć jakiejkolwiek współpracy w celu wyjaśnienia swojej sytuacji materialnej i majątkowej. Nie można zaś za niewadliwą podstawę przyznania prawa pomocy uznać ustalenia, które opis sytuacji materialnej wnioskodawcy sprowadza do wskazania, że jest on osobą bezrobotną, bez jakichkolwiek własnych dochodów i źródeł utrzymania, która czerpie środki potrzebne do przeżycia z pomocy nieokreślonych bliżej osób, aczkolwiek zaliczanych do szeroko pojmowanych członków rodziny, a posiadane składniki majątkowe (nieruchomości) należące do skarżącego, z racji przyjętej oceny o nieopłacalności ich gospodarczego wykorzystania, przybierają charakter niejako "niedochodowy". Należy podkreślić, że strona wstępująca na drogę sądową powinna liczyć się z koniecznością poniesienia związanych z tym kosztów i powinna w związku z tym znaleźć pokrycie w swoich dochodach przez ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla jej utrzymania (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 lipca 2009 r., I OZ 753/09). Skarżący zaś zainicjował przed tut. Sądem już ponad 190 spraw, w dużej części z nich wnosząc o przyznanie prawa pomocy w określonym zakresie. Chcąc poddać pod rozstrzygnięcie Sądu tyle spraw skarżący musi wziąć pod uwagę zasadność wzięcia na siebie ciężaru finansowego związanego z tak wzmożoną aktywnością sądową. Jeszcze raz należy podkreślić, że wnioskujący nie wykazał w przekonujący sposób, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania mu prawa pomocy. Z przyczyn leżących po stronie wnioskodawcy, niemożliwe okazało się ustalenie jego rzeczywistej sytuacji dochodowej i majątkowej. Udzielane bowiem przez skarżącego wyjaśnienia, przedstawiane dowody nie w pełni obrazują rzeczywistą sytuację materialną skarżącego. Skoro skarżący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby w sposób nie budzący wątpliwości na jego rzeczywistą sytuację materialną i zdolności finansowe i nie wykazał chęci współpracy w celu wyjaśnienia jego sytuacji materialnej, to jego wniosek nie mógł być uwzględniony. Wyjaśnić ponadto należy, że odmowa przyznania prawa pomocy nie oznacza ze swojej istoty ograniczenia skarżącemu prawa do sądu. Prawo pomocy jest bowiem szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym stanowi realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). Instytucja ta jest jednak wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Wskazać więc należy, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Natomiast, jeżeli dostęp jednostki do sądu może być ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy też w sposób faktyczny, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, jeśli ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, a więc jeśli zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki będą zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, powinien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, publ. Lex nr 75481). Oznacza to, że skoro skarżący nie wykazał, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, a w konsekwencji następuje odmowa przyznania stronie prawa pomocy, to nie można w takiej sytuacji mówić o naruszeniu prawa do sądu. W niniejszej sprawie skarżący nie wykazał, że rzeczywiście nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., Sąd postanowił, jak w sentencji.