I SA/Op 225/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Marta Wojciechowska po rozpoznaniu w dniu 4 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi P. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu z dnia 27 grudnia 2013 r. Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku od towarów i usług za październik 2008 r. postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy Mając na względzie wymóg ponoszenia kosztów postępowania sądowego w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu z dnia 27 grudnia 2013 r. Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku od towarów i usług za październik 2008 r. (tj. wpisu od skargi w wysokości 100 zł oraz ewentualnie opłaty kancelaryjnej w wysokości 100 zł i wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 100 zł) P. G. (dalej jako skarżący) zwrócił się o zwolnienie od ich uiszczenia, wnosząc dodatkowo o ustanowienie radcy prawnego. Postanowieniem z 25 kwietnia 2014 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, wskazując jako przyczynę niezastosowanie się do wezwania o dostarczenie dodatkowego oświadczenia i dokumentów dotyczących jego sytuacji finansowej i majątkowej. Następnie na skutek złożonego sprzeciwu, postanowieniem z 10 czerwca 2014 r. WSA w Opolu odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Sąd uznał bowiem, że skarżący, pomimo trudnej sytuacji finansowej, jest w stanie ponieść koszty postępowania sądowego. W uzasadnieniu wskazano przede wszystkim na szereg umów darowizn (wykazano 40 takich umów), na podstawie których skarżący przekazał swoim dzieciom: G. G. (obecnie Z.) oraz J. G. znaczny majątek (kilkadziesiąt nieruchomości o znacznej wartości, kilkadziesiąt samochodów osobowych i ciężarowych, sprzęt ciężki, taki jak koparki, dźwigi, ładowarki liczony na kilkadziesiąt sztuk, kilka ciągników samochodowych, naczepę oraz dziesiątki innych składników mienia o znacznej wartości). W takich okolicznościach Sąd wskazał (nie wnikając w intencje skarżącego), iż rozdysponowanie majątku o tak znacznej wartości znacząco wpłynęło na pogorszenie się obecnego statusu majątkowego skarżącego, nadmieniając, że w tych okolicznościach winien rozważyć możliwość skorzystania z prawa do ubiegania się o środki niezbędne do zaspokojenia swoich potrzeb od obdarowanych, w tym potrzeb związanych z uregulowaniem wymaganych kosztów postępowania sądowego. Odwołał się w tym względzie do art. 897 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2014 r., poz. 121). Złożone na powyższe rozstrzygnięcie zażalenie zostało oddalone postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lipca 2014 r., w którego uzasadnieniu stwierdzono, że Sąd pierwszej instancji właściwie dokonał oceny sytuacji skarżącego. Wskazano przy tym, iż dobrowolne pozbycie się przez skarżącego majątku tak znacznych rozmiarów nie mogło pozostać bez wpływu na ocenę aktualnej sytuacji finansowej skarżącego, zaznaczając zarazem, że "osoba, która świadomie pozbawia się składników majątku pozwalających na uzyskanie środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego, nie może oczekiwać, że koszty te zostaną zaspokojone ze Skarbu Państwa, czyli de facto przez innych podatników". Na marginesie, jako dodatkową uwagę, NSA nadmienił, iż skarżący nie podjął nawet próby zwrócenia się o pomoc do dzieci, na rzecz których dokonał tak znacznych darowizn. Wnioskiem sporządzonym w dniu 7 sierpnia 2014 r. skarżący podjął kolejną próbę ubiegania się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. Oświadczył w nim (podobnie jak w pierwotnym wniosku), że miesięczne dochody jego gospodarstwa domowego prowadzonego wspólnie z żoną wynoszą 4.152,59 zł (dochody pochodzące ze stosunku pracy oraz z tytułu emerytury wypłacanej przez ZUS i KRUS). W załączeniu do wniosku skarżący przekazał (podobnie jak przy uprzednio złożonym sprzeciwie) zestawienie kosztów i dowody ich pokrycia, kserokopię dowodów dokumentujących dochody wykazane w formularzu PPF, kserokopię zeznania o wysokości dochodów osiąganych w latach 2012-2013, umowę o pracę wraz z załącznikiem, umowę o rozdzielności majątkowej, umowę użyczenia budynku mieszkalnego, kserokopię decyzji z 17 marca 2014 r. waloryzującej emeryturę, fakturę za wykup leków. Nadto skarżący przedłożył oświadczenia córki G. Z. i syna J. G. co do niemożności wsparcia skarżącego w uregulowaniu kosztów sądowych, wypowiedzenie warunków umowy o pracę z 31 stycznia 2014 r., oraz wyciąg bankowy z konta skarżącego z ostatnich 3 miesięcy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wskazać, że instytucja prawa pomocy przewiduje dla skarżącego możliwość zwolnienia od kosztów sądowych w całości bądź w części oraz ustanowienia zawodowego pełnomocnika. Przy czym zastosowanie tej instytucji do konkretnego przypadku może mieć miejsce w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, bądź też w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 p.p.s.a.). Przewidywana możliwość ubiegania się przez skarżącego o prawo pomocy w zakresie całkowitym (o co wnosi w przedmiotowym wniosku) uwarunkowana jest spełnieniem przesłanki określonej w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Zatem przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym winno być stosowane do osób żyjących w skrajnym ubóstwie (przykładowo do osób zaliczanych do bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osób ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia) i pozbawionych jakiejkolwiek pomocy z zewnątrz. Tak ukształtowany charakter prawa pomocy wynika z tego, iż generalną zasadą postępowania sądowego, wyrażoną w art. 199 p.p.s.a., jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu 22 maja 2013 r. (sygn. akt II OZ 383/13, LEX nr 1319081) podkreślił bowiem, iż "prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe". Podobny pogląd co do stosowania instytucji prawa pomocy wyrażono w szeregu innych orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienie z 6 października 2004 r., GZ 71/04, ONSA i WSA 2005, nr 1, poz. 8; postanowienie z 10 stycznia 2005 r., FZ 478/04 - dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl; postanowienie z 29 maja 2013 r., II OZ 419/13, LEX nr 1319097). Jednocześnie podkreślić należy, iż to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienia pełnych kosztów postępowania (zob. postanowienie NSA z 30 lipca 2009 r., I FZ 171/09, LEX nr 552205; postanowienie NSA z 9 maja 2013 r., I FZ 125/13, LEX nr 1318594; postanowienie NSA z 16 maja 2013 r., II OZ 364/13, LEX nr 1319071; postanowienie NSA z 4 czerwca 2013 r., II GZ 260/13). Rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi wówczas sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, tj. spójny, nie budzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zasadność zastosowania wobec niej instytucji prawa pomocy. Dokonując oceny wszystkich okoliczności dotyczących sytuacji finansowej i majątkowej skarżącego, przedstawionych w ponowionym wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak też wynikających z załączonych dokumentów (w tym również dokumentów, na podstawie których orzekały uprzednio w sprawie prawa pomocy WSA w Opolu i NSA) oraz dołączonych oświadczeń, Sąd ponownie nie znalazł podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy. Z przekazanych pism i dokumentów wynika, że swoje średniomiesięczne koszty utrzymania skarżący wyliczył na kwotę 1.173,20 zł. Wskazał, że posiada z żoną rozdzielność majątkową, że obecnie jest zatrudniony na 1/6 etatu w spółce z o.o. "K" na stanowisku prezesa zarządu z miesięcznym wynagrodzeniem w wysokości 320 zł brutto (wypowiedzenie zmieniające warunki pracy i płacy z 31 stycznia 2014 r.), że wysokość emerytury po waloryzacji wynosi 1.656, 98 zł (zmniejszona w trybie egzekucji o kwotę 414,24 zł), że w 2013 r. uzyskiwał dochody w wysokości 44.024,43 zł (w tym ze stosunku pracy – 16.731,28 zł, emerytury – 19.136,54 zł, innych źródeł – 8. 156,61 zł) oraz, że skarżący i jego żona użyczyli swoim dzieciom G. Z. i J. G. lokal mieszkalny położony w O. przy ul. S. x. Z kolei z dokumentów znajdujących się w aktach przedmiotowej sprawy (na co wskazano również w postanowieniu WSA w Opolu z 9 czerwca 2014 r.) wynika, że w okresie od listopada 2007 r. do listopada 2008 r. skarżący zawarł 40 umów darowizn (szczegółowo opisanych już w postanowieniu tut. Sądu z 9 czerwca 2014 r.). W ramach tych umów skarżący przekazał na rzecz swoich dzieci praktycznie cały posiadany przez niego dotychczas majątek ruchomy i nieruchomości, o znacznej wartości, pozwalającej mu w pełni na wywiązanie się z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych we wszystkich obecnie zawisłych przed tut. Sądem sprawach ze skarg złożonych od decyzji organów podatkowych. Rozpoznając sprawę z zakresu prawa pomocy tut. Sąd, analogicznie jak już w uprzednio podjętym rozstrzygnięciu z 9 czerwca 2014 r. wziął pod uwagę wszystkie okoliczności związane z sytuacją majątkową skarżącego. Tak więc nie tylko obecny stan majątkowy, ale również wielkość zasobów majątkowych skarżącego przekazanych dzieciom w formie darowizny wraz z możliwością ubiegania się o pomoc od osób zobowiązanych do takiej pomocy stały się przedmiotem analizy zasadności obecnego wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy, z jednoczesnym uwzględnieniem nowo przywołanych okoliczności, które według skarżącego miałyby świadczyć o niemożności uzyskania pomocy od swoich dzieci, zarówno jako osób obdarowanych jak i osób najbliższych zobowiązanych do ewentualnej jego alimentacji. W opisanych na wstępie uzasadnieniach postanowień Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu i Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreślono, że pozbycie się przez skarżącego majątku tak znacznych rozmiarów nie może być bez wpływu na ocenę jego aktualnej sytuacji finansowej. Pozbywając się bowiem składników majątku pozwalających na uzyskanie środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych skarżący nie może oczekiwać, że pokryje je Skarb Państwa. Jednocześnie należy zaznaczyć, iż nawet przypadku gdy skarżący znalazł się, na skutek własnych działań, w trudnej sytuacji, pozostaje mu jeszcze, na mocy art. 897 kodeksu cywilnego, możliwość skorzystania z prawa do ubiegania się o środki niezbędne do zaspokojenia swoich potrzeb (w tym potrzeb związanych z opłaceniem wymaganych kosztów sądowych) od osób obdarowanych. Zgodnie z tym przepisem jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczyć darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom. W tym względzie należy stwierdzić, że skarżący nadal nie wykazał, aby niemożliwym było uzyskanie przez niego środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych i kosztów pełnomocnika, w ramach przysługujących mu środków prawnych skierowanych wobec osób (dzieci), a opartych zarówno na dyspozycji art. 897 kodeksu cywilnego, jak i na ogólnych zasadach wynikających z regulacji dotyczących obowiązku alimentacji pomiędzy osobami najbliższymi. W ocenie Sądu z dodatkowo przekazanych na obecnym etapie sprawy prywatnych oświadczeń obdarowanych majątkiem dzieci wynika wyłącznie, iż według nich, w obecnej ich sytuacji finansowej, nie mogą udzielić skarżącemu stosownego wsparcia finansowego. Jest to jednakże ich ocena subiektywna, nie poparta żadnym materiałem dowodowym mogącym świadczyć o ich aktualnej sytuacji majątkowej, posiadanych ruchomościach, nieruchomościach, czy też udziałach w spółkach prawa handlowego. Natomiast analiza już przedstawionych przez samego skarżącego okoliczności dotyczących jego własnej sytuacji wskazuje, że jego najbliżsi dysponują takim majątkiem, skoro jak sam wskazał mieszka wraz z żoną w należącej do nich nieruchomości, którą zresztą im uprzednio przekazał w formie darowizny. Nie wykazano też, aby doszło już do wyzbycia się przez obdarowanych z całości przedmiotów objętych darowizną, a zatem brak jest podstaw do stwierdzenia niemożności dochodzenia od nich środków finansowych, potrzebnych do zaspokojenia niezbędnych potrzeb skarżącego zarówno z tytułu dokonanej przez niego na ich rzecz darowizny, a także jako osobie najbliższej uprawnionej do alimentacji ze strony swoich dzieci. W szczególności, że przedmiotem zawisłych przed tut Sądem skarg złożonych na decyzje organów podatkowych są kwestie rozliczenia w zakresie obowiązku podatkowego, poszczególnych umów darowizn dokonanych właśnie na rzecz tych osób, a zatem postępowania te postają w ścisłym związku z czynnościami skarżącego, w wyniku których doszło do bezpłatnego przysporzenia na rzecz najbliższych znacznego majątku ruchomego i nieruchomego. Poza tym należy wskazać, iż z oświadczenia beneficjentów darowizny, że z uwagi na ponoszenie dużych kosztów związanych ze spłatą kredytów nie są w stanie wspomóc skarżącego, nie można uzyskać jakichkolwiek konkretnych informacji wyjaśniających ich sytuację w kontekście aktualnych możliwości zaspokojenia potrzeb skarżącego (m.in. sytuację odnośnie wielkości kredytów, skali obciążenia nimi dochodów bądź przychodów składających te oświadczenia oraz ich sytuacji finansowej i majątkowej). Same też przedłożone Sądowi oświadczenia tych osób odnoszą się nie do ich faktycznych możliwości finansowych opartych na ocenie wartości całego posiadanego aktualnie majątku jakim dysponują, ale dotyczą braku bieżących wolnych środków którymi mogli by aktualnie wesprzeć skarżącego. Aczkolwiek przedłożone Sądowi oświadczenia dzieci skarżącego o braku możliwości udzielenia skarżącemu wsparcia finansowego w celu uregulowania należnych opłat sądowych stanowią nową okoliczność, na której oparto ponowiony wniosek o przyznanie prawa pomocy, to jednakże nie można ich uznać za taką okoliczność, która potwierdzałaby istotną zmianę stanu faktycznego, który już uprzednio stanowił przedmiot oceny przez tut. Sąd jak i NSA w ramach zapadłych wcześniej rozstrzygnięć odmawiających przyznania skarżącemu zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia na jego rzecz pełnomocnika z urzędu. Wprawdzie myśl art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylone i zmienione wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne, to jednakże cytowany przepis przewiduje możliwość zmiany takich rozstrzygnięć pod warunkiem, że zmianie uległ stan faktyczny sprawy w sposób na tyle istotny, że zachodzą przesłanki do zmiany uprzednio wydanego orzeczenia. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się bowiem, że jeżeli wskazane przez podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy nowe okoliczności nie będą na tyle znaczące, aby mogły doprowadzić do odmiennych od dotychczasowych ocen, skorzystanie z art. 165 p.p.s.a. nie będzie możliwe (zob. postanowienie z 30 maja 2014 r., II FZ 673/14,lex nr 1467664; postanowienie z 4 marca 2014 r., I OZ 140/14, lex 1440274). Ponieważ nowo przywołane w ponowionym wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności fatyczne nie mają takiego charakteru, aby mogły wpłynąć na zmianę już uprzednio dokonanej w zapadłych rozstrzygnięciach oceny sytuacji skarżącego, należało orzec jak wyżej.