I SA/Op 577/15

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu - Krzysztof Błasiak, po rozpoznaniu w dniu 10 lutego 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi D. D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu z dnia 7 września 2015 r. Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku od towarów i usług za sierpień 2012 r., p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy. Przedmiotem skargi D. D. (dalej jako skarżący) jest decyzja Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu z dnia 7 września 2015 r. Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku od towarów i usług za sierpień 2012 r. Wartość przedmiotu sporu opiewa na kwotę 13.152 zł. W związku z tym skarżący na etapie wniesienia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu zobowiązany jest - zgodnie z postanowieniami § 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, 2193) – do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 400 zł. Na dalsze koszty jakie mogą mieć miejsce w przedmiotowej sprawie składają się opłata kancelaryjna za sporządzenie uzasadnienia wyroku – stosownie do zapisów § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości opłat kancelaryjnych pobieranych w sprawach sądowoadministracyjnych (Dz. U. Nr 221, poz. 2192) - w kwocie 100 zł oraz wpis od skargi kasacyjnej w kwocie 200 zł (§ 3 rozporządzenia w sprawie wysokości oraz szczególnych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi). W dniu 9 listopada 2015 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu wpłynął wniosek skarżącego (sporządzony na urzędowym formularzu, o którym mowa w art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi [t.j. Dz. U. z 2012 r., poz.270] - zwanej dalej p.p.s.a.), w którym zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości oraz ustanowienia adwokata. Odnośnie swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżący oświadczył, że w gospodarstwie domowym pozostaje wspólnie z niepełnoletnią córką, nie posiada żadnego majątku (w tym jakichkolwiek oszczędności), uzyskuje dochody ze stosunku pracy w wysokości "minimalnego wynagrodzenia", które całości pochłaniane są przez koszty związane z zakupem żywności, utrzymaniem dziecka i opłatami "za media". Rozpatrując na podstawie art. 258 § 2, pkt 7 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy zważył, co następuje: W świetle art. 245 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, które obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, a także w zakresie częściowym, obejmującym m.in. zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków. Koszty sądowe obejmują opłaty sądowe i zwrot wydatków (art. 211 p.p.s.a.). Opłatami sądowymi są wpis i opłata kancelaryjna (art. 212 § 1 p.p.s.a.). Zatem wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości oraz ustanowienia adwokata należy rozpatrywać w kontekście przesłanek zawartych w art. 246 § 1, pkt 1 i 2 p.p.s.a.. Zgodnie z art. 246 § 1, pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje gdy osoba ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Oznacza to, iż prawo pomocy w tym zakresie winno być stosowane do osób żyjących w skrajnym ubóstwie (przykładowo do osób zaliczanych do bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osób ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Natomiast stosownie do art. 246 § 1, pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zatem dotyczyć będzie osób charakteryzujących się ubóstwem w takim stopniu, że zapłata kosztów sądowych w określonej wysokości mogłaby spowodować utratę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb egzystencji tych osób oraz ich rodzin. Treść powołanych wyżej przepisów wskazuje, że prawo pomocy stanowi instytucję wyjątkową i dlatego udzielenie go może nastąpić jedynie w sytuacjach szczególnych. Tak ukształtowany charakter prawa pomocy wynika z tego, iż generalną zasadą postępowania sądowego, wyrażoną w art. 199 p.p.s.a., jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu 22 maja 2013 r. (sygn. akt II OZ 383/13, LEX nr 1319081) podkreślił bowiem, iż "prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe". Podobny pogląd co do stosowania instytucji prawa pomocy wyrażono w szeregu innych orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienie z 6 października 2004 r., GZ 71/04, ONSA i WSA 2005, nr 1, poz. 8; postanowienie z 10 stycznia 2005 r., FZ 478/04 - dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl; postanowienie z 29 maja 2013 r., II OZ 419/13, LEX nr 1319097). Jednocześnie należy podkreślić, iż to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienia pełnych kosztów postępowania (zob. postanowienie NSA z 30 lipca 2009 r., I FZ 171/09, LEX nr 552205; postanowienie NSA z 9 maja 2013 r., I FZ 125/13, LEX nr 1318594; postanowienie NSA z 16 maja 2013 r., II OZ 364/13, LEX nr 1319071; postanowienie NSA z 4 czerwca 2013 r., II GZ 260/13). Rozstrzygniecie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Dlatego też jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana, na mocy art. 255 p.p.s.a., złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Analizując informacje przedstawione przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak też dane wynikające z przedłożonych kserokopii dokumentów, referendarz sądowy uznał, że były one niewystarczające do oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej jego gospodarstwa domowego. W związku z czym, działając na podstawie art. 255 ustawy, pismem z 16 listopada oraz 22 grudnia 2015 r. wezwano skarżącego do przekazania: - szczegółowej pisemnej informacji na temat kosztów ponoszonych w skali miesiąca na bieżące utrzymanie przez niego i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (z wyodrębnieniem na poszczególne pozycje, w tym pozycje dotyczące kosztów utrzymania lokalu mieszkalnego, zakupu wyżywienia i innych kosztów niezbędnych dla utrzymania z podaniem ich wysokości w skali miesiąca) wraz dokumentami potwierdzającymi fakt i wysokość poniesienia tych kosztów, - pisemnej informacji odnośnie innych wydatków niż bieżące koszty utrzymania również z odpowiednimi dowodami potwierdzającymi taki stan - szczegółowej pisemnej informacji co do zakończenia działalności gospodarczej oraz majątku pozostałego po jej zakończeniu wraz z dowodami uwiarygodniającymi informacje w tym zakresie, - dokumentów potwierdzających fakt i wysokość uzyskania dochodów opisanych w formularzu PPF jako dochody ze stosunku pracy, - dowodów na okoliczność dokonania zapłaty kosztów związanych z utrzymaniem lokalu mieszkalnego, uregulowaniem rat kredytu mieszkaniowego oraz opłat za energię elektryczną, - kserokopię dokumentacji dotyczącej remanentu likwidacyjnego, - szczegółowej informacji na temat aktualnie prowadzonej egzekucji pieniężnej wraz z odpowiednimi dowodami potwierdzającymi te informacje, - kserokopii zeznania o wysokości dochodów osiąganych w 2014 r. (PIT), - kserokopii deklaracji podatkowych składanych dla celów opodatkowania działalności gospodarczej podatkiem dochodowym od osób fizycznych (PIT) oraz podatkiem od towarów i usług (VAT-7) za miesiące lipiec, sierpień, wrzesień, październik i listopad 2015 r., - kserokopii wyciągów i odpisów z kont i lokat bankowych za ostatnie 3 miesiące. W odpowiedzi skarżący przekazał pismo (sporządzone 12 grudnia 2015 r.), w którym zawarł zestawienie miesięcznych kosztów związanych z obsługą rat kredytu mieszkaniowego w wysokości 1.449,49 zł, opłatą czynszu za lokal mieszkalny oraz zakupem żywności i energii elektrycznej w łącznej kwocie 1.314,63 zł (żywność – 600 zł, energia elektryczna – 251,18 zł, opłata czynszowa – 463,45 zł), wskazując zarazem, iż z uwagi na "zajęcia komornicze" i niemożność regulowania bieżących zobowiązań wobec kontrahentów, ZUS oraz banku [...] (w którym w ramach prowadzonej działalności uzyskał kredyt w wysokości ponad 200.000 zł i który został mu wypowiedziany) z dniem 30 listopada 2015 r. zakończył prowadzenie działalności gospodarczej. Jednocześnie skarżący oświadczył, że w dniu zakończenia prowadzenia działalności gospodarczej firma nie posiadała żadnego majątku. W załączeniu skarżący przedłożył kserokopie: wydruków bankowych, przesądowego wezwania do zapłaty wystawionego przez wspólnotę mieszkaniową, wezwania do zapłaty zaległych płatności za dostawę energii elektrycznej, umowy o mieszkaniowy kredyt hipoteczny wraz z harmonogramem spłaty, umowy o pożyczkę, wraz z oświadczeniem o poddaniu się egzekucji, zaświadczenia o zatrudnieniu i wynagrodzenia, deklaracji podatkowych VAT-7 oraz dowodów wewnętrznych dotyczących wyliczenia zaliczek miesięcznych na podatek dochodowy od osób fizycznych za okres od lipca do listopada 2015 r., zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2014 (PIT-36L), zawiadomienia o wszczęciu egzekucji, zawiadomienia o wszczęciu egzekucji oraz żądania udzielenia wyjaśnień, postępowania o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, pism o zajęciu wynagrodzenia za pracę oraz wierzytelności zasiłku chorobowego i wezwania do dokonania potrąceń, zawiadomienia o zajęciu rachunku bankowego i zakazie wypłat, tytułów wykonawczych, spisu z natury na dzień 30 listopada 2015 r., zgłoszenia o zaprzestaniu wykonywania czynności podlegających opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług, rejestru wpłat na dzień 12 stycznia 2016 r., historii spłaty kredytu, korekty finansowej za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2015 r. Opisane wyżej kserokopie dokumentów znajdują się w aktach sprawy o sygn. akt I SA/Op 570/15. Referendarz sądowy, mając na względzie informacje zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy jak też wynikające z przedłożonych dokumentów oraz wskazanego wyżej pisma, uznał, iż przyznanie skarżącemu prawa pomocy byłoby nieuzasadnione. Jak wskazano wyżej prawo pomocy w zakresie całkowitym można stosować do osób, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są całkowicie środków do życia (prawo pomocy w zakresie całkowitym), bądź też do osób, którym zapłata określonej wysokości kosztów sądowych mogłaby spowodować utratę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb ich egzystencji (prawo pomocy w zakresie częściowym). Jednakże o tego rodzaju okolicznościach nie można mówić w przypadku skarżącego. W przekazanym zeznaniu podatkowym skarżący oświadczył, że w 2014 r., prowadząc działalność gospodarczą, uzyskał dochody w wysokości 145.180,29 zł przy przychodach opiewających na 2.628.699,70 zł, zaś w przedłożonych dowodach wewnętrznych wykazał, iż w okresie 11 miesięcy 2015 r. posiadał dochody w wysokości 61.105,15 zł (przy przychodach wynoszących 75.256,08 zł). Z kolei na podstawie deklaracji podatkowych VAT-7 ustalono, że w okresie od 1 lipca do 30 listopada 2015 r. (tj. do dnia zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej) skarżący dokonał sprzedaży towarów na łączną kwotę 35.482 zł (z czego tylko we wrześniu, październiku i listopadzie 2015 r., a więc kiedy winien mieć na względzie, iż w związku z wydaniem niekorzystnych dla niego decyzji organów podatkowych i następnie przeniesieniem sporu na drogę sądową zobowiązany będzie do poniesienia kosztów postępowania sądowego, uzyskał środki finansowe ze sprzedaży towarów w kwocie 24.453 zł), dokonując jednocześnie zakupów towarów w wysokości 325 zł. Zatem dysponując tak znacznymi środkami finansowymi i mając świadomość wymagalności kosztów sądowych (wniosek o przyznanie prawa pomocy sporządził bowiem 8 października 2015 r.) skarżący winien uwzględnić konieczność ich zapłaty, a dopiero w dalszej kolejności regulować inne zobowiązania, w tym zobowiązania cywilno prawne (m.in. zobowiązania kredytowe). W tym względzie należy stwierdzić, iż w strukturze wydatków koszty związane z uregulowaniem zobowiązań prywatnoprawnych w żadnym razie nie mają priorytetu przed kosztami sądowymi. Niedopuszczalnym jest by skarżący w ramach posiadanych środków finansowych (jak w jego przypadku wielokrotnie przekraczających wielkość kosztów sądowych) preferencyjnie traktował zobowiązania prywatnoprawne uznając, że koszty sądowe powinien kredytować Skarb Państwa. Nadto należy wskazać, iż przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, z bieżącej działalności lub zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne, czy wynagrodzenia pracownicze (zob. postanowienie NSA z dnia 4 sierpnia 2014 r., I FZ 252/14; dostępne pod adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Jednocześnie należy zaznaczyć, iż skarżący nie przekazał dowodów, z których wynikałoby, że w wyniku prowadzonej egzekucji został pozbawiony środków finansowych pochodzących z prowadzonej działalności gospodarczej (chociażby dowodów w postaci rachunków bankowych, z których wynikałyby dokonanie czynności zajęcia tych środków). Natomiast z przekazanych dokumentów wynika, że pomimo prowadzonej egzekucji skarżący musiał nimi dysponować, chociażby po to aby regulować zobowiązania kredytowe, które wraz z kosztami bieżącego utrzymania (opiewającymi na kwotę 2.750,48 zł) znacznie przekraczały wielkość dochodów uzyskiwanych ze stosunku pracy wykazanych we wniosku o przyznanie prawa pomocy czy też wynikających z przekazanego zaświadczenia. Przy tym należy dodatkowo wskazać, że regulowanie zobowiązania kredytowego (tj. zapłata raty kredytu w wysokości 1.435,85 zł) miało również miejsce po zakończeniu prowadzenia działalności gospodarczej, kiedy, jak sam oświadczył, uzyskiwał jedynie minimalne wynagrodzenie ze stosunku pracy. W związku z powyższym nasuwa się uwaga, iż skarżący, zamiast podjąć działania w celu realizacji obowiązku zapłaty wymaganych kosztów sądowych (ku czemu miał wiele okazji jak też możliwości), poczynił jedynie znaczne starania aby odniesiono wrażenie, że z tego obowiązku winien być zwolniony, oczekując tym samym, że koszty te pokryje Skarb Państwa, stawiając zarazem siebie w uprzywilejowanej pozycji wobec innych podatników. Na marginesie należy wskazać, że brak udziału zawodowego pełnomocnika nie pozbawia skarżącego możliwości dochodzenia swoich praw przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Opolu. Skarżący bowiem nie jest zobligowany do ponoszenia kosztów związanych z ustanowieniem zawodowego pełnomocnika aby jego skarga mogła być przedmiotem merytorycznego rozpoznania przez Sąd w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Poza tym należy wskazać, iż skarżący nie ma obowiązku uczestniczenia w posiedzeniach Sądu oraz może ustanowić swoim pełnomocnikiem osoby bliskie np. rodzeństwo lub zstępnych ( art. 35 § 1 p.p.s.a ). Mając na względzie powyższe, na podstawie art. 258 § 2, pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.