II SA/Op 229/17

Starszy referendarz w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu Anna Misiak-Janik po rozpoznaniu w dniu 16 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w sprawie ze skargi U. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 31 stycznia 2017 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia warunków zabudowy terenu wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. U. G. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, skargę na opisaną w sentencji decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 31 stycznia 2017 r. Skarżąca w dniu 13 czerwca 2017 r. (data stempla pocztowego), odpowiadając na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi, złożyła wniosek przyznanie prawa pomocy na wymaganym urzędowym formularzu. Skarżąca w formularzu wniosku wskazała, że prowadzi gospodarstwo domowe z mężem i małoletnim synem, osiąga dochód miesięczny z zasiłku w kwocie 1.800 zł, ponosi ogólnie stałe miesięczne wydatki w kwocie 800 zł, posiada majątek w postaci nieruchomości rolnej o powierzchni 6 ha. Skarżąca wskazała, że ma rozdzielność majątkową z mężem. W formularzu wniosku zaznaczyła, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych w całości, natomiast nie wykreśliła punktów odnoszących się do wnioskowania o pełnomocnika z urzędu. Wobec tego referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, zwany też dalej "orzekającym", działając w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, późn. zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.", wezwał skarżącą pismem z dnia 26 czerwca 2017 r. w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania do na podstawie art. 257 P.p.s.a. do wskazania, czy wnosi jedynie o zwolnienie od kosztów sądowych, czy także o przyznanie pełnomocnika w osobie radcy prawnego lub adwokata. Pouczył, że brak odpowiedzi na powyższe wezwanie w terminie 7 dni od dnia jego otrzymania, spowoduje przyjęcie przez orzekającego, że wnosi jedynie o przyznanie o zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Jednocześnie w trybie art. 255 P.p.s.a, w terminie 14 dni od dnia otrzymania niniejszego wezwania, orzekający w punkcie 2 wezwania, wezwał ją do złożenia wyjaśnień i dokumentów, tj. - wykazania wysokości miesięcznych kosztów utrzymania zamieszkiwanego domu, w tym ponoszonych z tytułu opłat za tzw. media, czyli np. energię elektryczną, wodę itp., - przedłożenie wyciągów z posiadanych przez skarżącą i wszystkich członków wspólnego gospodarstwa domowego rachunków bankowych, w tym także męża skarżącej, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich 3 miesięcy, to jest za marzec 2017 r., kwiecień 2017 r. i maj 2017 r., - przesłanie deklaracji podatkowej składnej przez skarżącą i jej małżonka za rok 2016 r. z potwierdzaniem jej złożenia do Urzędu Skarbowego, lub innego urzędowego zaświadczenia o wysokości dochodów osiągniętych przez skarżącą w roku 2016 r., lub ich braku. - wskazanie czy członkowie rodziny skarżącej korzystają z jakiś form pomocy społecznej, jeśli tak to, jakich i w jakiej wysokości, - wskazanie, czy skarżąca lub członkowie wspólnego gospodarstwa domowego, w tym także mąż skarżącej, posiadają zasoby pieniężne (oszczędności, papiery wartościowe itp.), podając ich wysokość nominalną, - wskazanie, czy skarżąca lub członkowie wspólnego gospodarstwa domowego, w tym także mąż skarżącej, posiadają przedmioty wartościowe o wartości powyżej 3000 euro, czyli 12000 zł. - wskazanie, czy skarżąca lub jej mąż pobierają dopłaty dla rolników na posiadaną nieruchomość rolną, jeśli tak to w jakiej wysokości, - przedstawienie zaświadczenia z właściwego Urzędu Gminy o dochodwowści posiadanego gospodarstwa rolnego, - wskazanie, czy mąż skarżącej pracuje, a jeśli tak to o przesłanie zaświadczenia o jego aktualnych zarobkach, nie trzeba przesyłać, jeśli wysokość zarobków wynikać będzie z wyciągów z rachunków bankowych męża. Pouczono skarżącą się, że niezastosowanie się do wezwania w punkcie 2 w zakreślonym terminie 14 dni, może być uznane za niewykazanie spełniania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i skutkować jego odmową. Skarżąca odebrała wezwania w dniu 30 czerwca 2017 r., zostały one doręczone do rąk jej dorosłego domownika. W dniu 7 lipca 2017 r. (data stempla pocztowego) złożyła oświadczenie, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Wezwaniem z dnia 21 lipca 2017 r. referendarz sądowy wezwał skarżąca ponownie do nadesłania wskazanych wyżej dokumentów i wyjaśnień, z ta różnicą, że wezwał o przedłożenie wyciągów z rachunków bankowych za kwiecień, 2017 r. maj 2017 r. i czerwiec 2017 r. Wezwanie to zawierało pouczenie, że niezastosowanie się do niego w zakreślonym 7-dniowym terminie, może być uznane za niewykazanie spełniania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i skutkować jego odmową. Skarżąca odebrała wezwanie w dniu 25 lipca 2017 r. i do dnia wydania niniejszego postanowienia nie odpowiedziała na nie. Działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a. zważono, co następuje: Skarżąca wniosła o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., określającego przesłanki warunkujące udzielenie prawa pomocy w zakresie częściowym, przyznanie tego prawa osobie fizycznej następuje, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Podkreślenia wymaga, że w myśl art. 243 § 1 i 252 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek, złożony na urzędowym formularzu, który powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnianiu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. W każdym przypadku, gdy sąd uzna, że oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy jest niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, powinien wezwać stronę o złożenie dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.) Sytuacja taka miała miejsce w niniejszej sprawie. Wnioskodawczyni, pomimo dwóch wezwań, nie przesłała żadnych dodatkowych dokumentów i wyjaśnień, a zatem nie rozstrzygnęła wątpliwości, co do swojego stanu majątkowego. Orzekający zważył, że ustawodawca w art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 P.p.s.a określił przesłanki udzielenia prawa pomocy osobie fizycznej, stanowiąc, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek, a w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Podkreślić należy, iż użycie w przywołanych powyżej przepisach określenia, "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy i to ona ma przekonać sąd, iż znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie pełnych kosztów postępowania, czyli że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Obowiązek bowiem wykazania złej sytuacji materialnej, uprawniającej wnioskodawcę do udzielenia prawa pomocy, leży po jego stronie i musi się on liczyć z konsekwencjami nieprzedłożenia na wezwanie Sądu stosownych dokumentów i wyjaśnień. Potwierdza to obowiązujące orzecznictwo. Przykładowo wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny pogląd (por. postanowienie z dnia 4 listopada 2015 r., sygn. akt II OZ 1140/14, Lex nr 1533899), że "Przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie prowadzi się dochodzenia, szczególnie w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych strony nie są znane, gdyż uchyla się ona od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. Sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy." Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił też uwagę, i pogląd ten również należy podzielić, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por: post. NSA z dnia 9 września 2004 r., FZ 360/04, niepubl. ). Podkreślić ponownie należy w tym miejscu, iż obowiązek wykazania złej sytuacji materialnej, uprawniającej wnioskodawcę do udzielenia prawa pomocy, leży po jego stronie i musi się on liczyć z konsekwencjami nieprzedłożenia na wezwanie Sądu stosownych dokumentów. Podkreślenia wymaga także okoliczność, iż żądane przez Sąd dokumenty stanowią, w myśl § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. z 2015 r. poz. 1257, z późn. zm), dokumenty źródłowe, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym. Skarżąca, pomimo kolejnego wezwania w tym przedmiocie, nie złożyła żądanych dokumentów, które były niezbędne do wyjaśnienia wątpliwości powstałych po lekturze jej wniosku. Brak jest zatem wystarczającego materiału pozwalającego na ocenę czy i w jakim zakresie ma ona możliwości zapłaty kosztów postępowania. Orzekający ocenił, o czym powyżej, że wykazana we wniosku sytuacja materialna skarżącej wzbudza wątpliwości, a to uniemożliwia ocenę, czy kwalifikuje się ona do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym lub chociażby mniejszym zakresie. Skarżąca podała, że utrzymuje się jedynie z zasiłku w kwocie 1800 zł, a jednocześnie, że ma gospodarstwo rolne o powierzchni 6 ha. Wezwana nie przesłała jednakże żadnych dokumentów potwierdzających, że jest 1800 zł to jej jedyny dochód, a ponadto niewyjaśnione zostały kwestie dochodów i majątku jej małżonka, z którym jak wskazała prowadzi wspólnie gospodarstwo domowe, ale jest w rozdzielności majątkowej. W tym miejscu należy wyjaśnić skarżącej, że według utrwalonych poglądów orzecznictwa sądów administracyjnych, którego jeden z przykładów stanowi postanowienie NSA z dnia 26 lipca 2011 r., sygn. akt II FZ 363/11, Lex nr 852912: "Rozdzielność majątkowa małżonków nie wpływa na ich wzajemne obowiązki, w tym przede wszystkim wynikający z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny. Obowiązek ten wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód. Gdy o prawo pomocy ubiega się osoba fizyczna, konieczne jest zbadanie także sytuacji majątkowej jej współmałżonka. Nakaz zbadania jego sytuacji wynika także z art. 246 § 1 pkt 2 i art. 255 p.p.s.a. Odmowa złożenia oświadczenia o stanie majątkowym współmałżonka daje zatem podstawę do uznania, że strona nie wykazała niemożności poniesienia kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Brak jest bowiem pełnych danych dotyczących właśnie środków utrzymania rodziny." Przykładem innego orzeczenia, z którego wynika, że nawet faktyczna separacja nie wyłącza zobowiązania małżonków do wzajemnej pomocy, jest postanowienie NSA z dnia 27 marca 2014 r., sygn. akt I OZ 211/14, Lex nr 1478770, z tezą: "Fakt, iż osoba ubiegająca się o prawo pomocy pozostaje w związku małżeńskim należy brać pod uwagę przy analizie jej możliwości majątkowych i zarobkowych. Zgodnie z uregulowaniami kodeksu rodzinnego małżonkowie obowiązani są sobie pomagać. Ciążą na nich wzajemne zobowiązania alimentacyjne, w sytuacji gdy jedno z nich nie jest w stanie pokryć niezbędnych potrzeb. Faktyczna separacja nie wyłącza tego zobowiązania. W takiej sytuacji oczekiwanie pomocy ze strony państwa w postaci zwolnienia od kosztów możliwe byłoby jedynie wówczas jeśli osoba ta wykaże, że małżonek nie jest w stanie jej pomóc." Sytuacja majątkowa męża skarżącej, pomimo rozdzielności majątkowej małżonków, ma zatem istotny wpływ na możliwość poniesienia kosztów sądowych przez skarżącą i powinna wobec tego również podlegać ocenie. Skarżąca, jak już wyżej wskazano, nie przesłała ani dokumentów odnośnie swojej sytuacji majątkowej, ani też sytuacji majątkowej męża. Trafnie natomiast wywiódł Naczelny Sąd Administracyjny, że "Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Z konstrukcji art. 246 § 1 P.p.s.a. wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy a rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii w dużej mierze zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę." (por: NSA w postanowieniu z dnia 2 października 2014 r., sygn. akt II OZ 1028/14, LEX nr 1530792). Sąd ten stwierdził, także, że "Uchylając się od współpracy z Sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez Sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy" (por: NSA w postanowieniu z dnia 24 lipca 2014 r., sygn. akt II GZ 393/14, LEX nr 1495223). Podzielając przedstawione poglądy orzecznictwa, referendarz sądowy stwierdził, że w efekcie, brak danych uniemożliwił zbadanie, czy sytuacja majątkowa skarżącej wypełnia określone w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przesłanki, których zaistnienie skutkowałoby uwzględnieniem jej wniosku i przyznaniem prawa pomocy w żądanym zakresie lub chociażby w jego części. Z tych też względów, z uwagi na niewykazanie przez skarżącą, danych niezbędnych do oceny jej sytuacji materialnej, referendarz sądowy orzekł jak w sentencji postanowienia