II SA/Op 331/16

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu Anna Misiak-Janik po rozpoznaniu w dniu 21 grudnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku pełnomocnika skarżącego ustanowionego z urzędu radcy prawnego M. K. o zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej w sprawie ze skargi M. M. reprezentowanego przez kuratora J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 26 lutego 2016 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania specjalnego zasiłku celowego postanawia: odmówić przyznania wynagrodzenia za pomoc prawną. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu, decyzją z dnia 26 lutego 2016 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. oraz art. 1 i art. 18 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. z 2016 r. poz. 23, z późn. zm.), po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez M. M. reprezentowanego przez kuratora J. M. od decyzji z dnia 3 grudnia 2015 r., nr [...], działającego z upoważnienia Burmistrza Nysy - Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej w Nysie, wydanej w sprawie odmowy przyznania skarżącemu specjalnego zasiłku celowego. – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. Decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 26 lutego 2016 r. została doręczona do rąk J. M. dnia 1 kwietnia 2016 r., co ww. potwierdziła własnoręcznym podpisem na zwrotnym poświadczeniu odbioru przesyłki pocztowej (por. k-7 akt administracyjnych). J. M. zwróciła się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu o przyznanie M. M. prawa pomocy przez ustanowienie m.in. adwokata, bądź radcy prawnego z urzędu, w celu zaskarżenia opisanej wyżej decyzji. Wniosek ten został nadany przesyłką pocztową w dniu 4 kwietnia 2016 r. (data stempla), a następnie zarejestrowany w Repertorium sądowym tut. Sądu pod sygn. akt II SO/Op 13/16. Postanowieniem referendarza sądowego, zwanego dalej tez "orzekającym", z dnia 20 kwietnia 2016 r., sygn. akt II SO/Op 13/16 orzeczono o umorzeniu postępowania w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowiono dla M. M. radcy prawnego. Pismem z dnia 5 maja 2016 r. Okręgowa Izba Radców Prawnych w Opolu poinformowała, że na pełnomocnika z urzędu dla skarżącego, został wyznaczony radca prawny M. K. W dniu 8 czerwca 2016 r. radca prawny, działając w imieniu M. M., wniósł skargę, zawartą w piśmie z dnia 7 czerwca 2016 r. na opisaną na wstępie decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu, której nadano sygn. akt II SA/Op 331/16. W skardze nie został zawarty wniosek o przywrócenie terminu do jej wniesienia. Radca prawny z urzędu M. K., zawarł w skardze wniosek o przyznanie na jego rzecz kosztów zastępstwa procesowego radcy prawnego według norm przepisanych. Postanowieniem Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego z dnia 29 września 2016 r. skarga została odrzucona, z uwagi na wniesienie jej z uchybieniem terminu. Radca prawny z urzędu M. K. złożył w dniu 11 października 2016 r. zażalenie na postanowienie o odrzuceniu skargi, wniósł w nim o zasądzenie kosztów zastępstwa, w tym - jak napisał "kosztów zastępstwa adwokackiego", według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 29 listopada 2016 r., sygn. akt I OZ 1559/16 oddalił zażalenie pełnomocnika z urzędu na postanowienie tut. Sądu o odrzuceniu skargi. Przechodząc do rozstrzygnięcia wniosku o zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, orzekający stwierdza, że pełnomocnik ustanowiony z urzędu, ma prawo do wynagrodzenia za podjęte czynności w zakresie nieopłaconej pomocy prawnej oraz do zwrotu niezbędnych wydatków na podstawie art. 250 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718, z późn. zm.), zwanej dalej P.p.s.a. Wobec tego, że postępowanie w sprawie zostało wszczęte po 1 stycznia 2016 r. to stosuje się do niego przepisy, obecnie już nieobowiązującego, rozporządzenia z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z dnia 5 listopada 2015 r., poz. 1805), zwanego dalej rozporządzeniem, które weszło w życie w dniu 1 stycznia 2016 r. (§ 23 rozporządzenia). Rozporządzenie to utraciło obecnie moc obowiązującą w związku z wejściem w życie w dniu 2 listopada 2016 r., nowego rozporządzania z dnia 3 października 2016 r. sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz.U. z dnia 18 października 2016 r., poz. 1715), co określił § 23 i 24 nowego rozporządzenia. Według § 4 ust. 1 rozporządzenia, opłatę ustala się w wysokości, co najmniej ½ opłaty maksymalnej określonej w jego rozdziałach 2-4. Stosownie natomiast do ust. 2 tego przepisu, ustalenie opłaty w wysokości wyższej niż określona w przywołanym ust. 1, a nieprzekraczającej opłaty maksymalnej następuje z uwzględnieniem stopnia zawiłości sprawy oraz nakładu pracy radcy prawnego oraz wkładu jego pracy w przyczynienie się do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia sprawy, a w szczególności czasu poświęconego na przygotowanie się do prowadzenia sprawy, liczby stawiennictw w sądzie, w tym na rozprawach i posiedzeniach, czynności podjętych w sprawie, w tym czynności podjętych w celu polubownego rozwiązania sporu, również przed wniesieniem pozwu, wartości przedmiotu sprawy, wkładu pracy radcy prawnego w przyczynienie się do wyjaśnienia okoliczności faktycznych, jak również do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia istotnych zagadnień prawnych budzących wątpliwości w orzecznictwie i doktrynie, a także trybu i czasu prowadzenia sprawy, obszerności zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego lub biegłych sądowych, dowodu z zeznań świadków, dowodu z dokumentów o znacznym stopniu skomplikowania i obszerności. Przychodzi w tym miejscu odnotować, iż przyznając radcy prawnemu wynagrodzenie należy brać pod uwagę - między innymi kryteriami wymienionymi w § 4 ust. 1 rozporządzenia - nakład jego pracy oraz wkład jego pracy w przyczynienie się do jej wyjaśnienia i rozstrzygnięcia. Zgodnie natomiast z § 3 rozporządzenia, wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej zawiera oświadczenie, że koszty te nie zostały zapłacone w całości, ani w części. Oświadczenie to jest niezbędnym elementem uzasadnienia wniosku o przyznanie kosztów, stanowi bowiem przesłankę do przyjęcia, że za świadczoną pomoc prawną pełnomocnik nie otrzymał wynagrodzenia, a zatem że zachodzi podstawa do poniesienia tych kosztów przez Skarb Państwa. Badanie istnienia tej przesłanki jest konieczne z uwagi na fakt, że sąd jako dysponent środków publicznych odpowiada za zasadność i legalność ich wydatkowania (por. postanowienie Sądu najwyższego z dnia 14 października 1998 r., sygn. akt II CKN 687/98, publikowane OSNC 1999/3/63, zamieszczone System Informacji Prawnej Lex nr 34587). Biorąc pod uwagę wskazania powyższych przepisów, orzekający stwierdził, że skarga na decyzję złożona w imieniu skarżącego M. M. przez pełnomocnika z urzędu, nie została wniesiona skutecznie, nie spowodowała zatem merytorycznego rozpoznania sprawy przez tut. Sąd, a przeciwnie została odrzucona z uwagi na wniesienie jej po terminie. Powodem tego było niezłożenie przez pełnomocnika wraz ze skargą, wniosku o przywrócenie terminu do jej wniesienia. Także zażalenie złożone przez pełnomocnika na postanowienie o odrzuceniu skargi zostało przez sąd II instancji oddalone. Zgodnie natomiast z utrwalonym w piśmiennictwie i z utrwalonym w orzecznictwie sądów administracyjnych poglądem, postanowienie o przyznaniu prawa pomocy oznacza, iż Skarb Państwa przejmuje na siebie ciężar finansowy związany z wynagrodzeniem pełnomocnika z urzędu i że sąd, jako dysponent środków publicznych, odpowiada za zasadności i legalność ich wydatkowania. Oznacza to uprawnienie i obowiązek sądu ustalenia, czy pomoc prawna rzeczywiście została udzielona. Faktyczne udzielenie pomocy prawnej ma miejsce dopiero wówczas, gdy sporządzony przez profesjonalnego pełnomocnika środek prawny zapewnia dostęp do sądu. To zaś następuje wtedy, gdy środek ten został sporządzony w sposób umożliwiający jego merytoryczne rozpoznanie (por. Jan Paweł Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2008, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis (Wydanie 3), s. 599, komentarz do art. 250 P.p.s.a., ISNB 978-83-7334-848-6 oraz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 stycznia 2008 r., sygn. akt I FSK 1648/08, Lex nr 593654, zamieszczony także w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Według kolejnego stanowiska piśmiennictwa (patrz. Stefan Babiarz, Bogusław Dauter, Małgorzata Niezgódka-Medek, Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, Warszawa 2007, Wydawnictwo LexisNexis (Wydanie 1), ISBN-978-83-7334-713-7, rozdział IX, s. 317-318, autor Bogusław Dauter): "Czynność pełnomocnika procesowego ustanowionego z urzędu przede wszystkim podlega kontroli merytorycznej w kontekście skutków, jakie ma wywołać w postępowaniu. Może tej kontroli podlegać także w kontekście zasadności przyznania stosownego wynagrodzenia, wszak zgodnie z ogólnie opisaną zasadą, stronie należy się zwrot niezbędnych kosztów postępowania. Czy do niezbędnych kosztów może być zaliczona zapłata za czynność pełnomocnika, która ma ewidentne wady formalne. W jednym z orzeczeń (postanowienie SN z 12 lutego 1999 r., II CKN 341/98, OSNC 1999, nr 6, s. 123), Sad Najwyższy uznał, że czynności adwokata ustanowionego z urzędu, które są sprzeczne z zasadami profesjonalizmu, nie uzasadniają przyznania mu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej. Przeciwny pogląd zaprezentował Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzając, że mimo nieprofesjonalnego sporządzenia skargi kasacyjnej przez doradcę podatkowego działającego z urzędu, przysługuje mu wynagrodzenie. Analizując te dwa przeciwstawne stanowiska, pozytywnie należy się odnieść do pierwszego z nich. Poza sporem jest, że pełnomocnik procesowy odpowiada za formę i treść składnych przez siebie pism procesowych. w szczególności odnosi się to do formy pisma, tylko bowiem pismo prawidłowe z formalnego punktu widzenia, daje podstawę do jego merytorycznego rozpoznania przez właściwy sąd. Umiejętność prawidłowego zredagowania pisma procesowego pod względem formalno-prawnym jest pewnym minimum, które powinno cechować profesjonalnego pełnomocnika. Dlatego sąd, rozstrzygając wniosek o przyznanie kosztów, powinien mieć na względzie, czy czynność, za którą pełnomocnik domaga się opłaty, te wszytki elementy profesjonalizmu spełnia. Jeżeli pismo z przyczyn wad formalnych nie wywołało żadnych skutków (np. pismo zostało zwrócone, skarga kasacyjna została odrzucona), to nie można przyjąć, że ta czynność została w istocie zrealizowana (pismo nie wywołało żadnych skutków, skarga kasacyjna nie została rozpoznana). Ponadto trzeba pamiętać o funkcjach, jakie powinna spełniać instytucja nieopłaconej pomocy prawnej. Przede wszystkim chodzi o funkcje dyscyplinującą, która w stosunku do pełnomocnika powinna przejawiać się koniecznością dołożenia maksymalnej staranności w realizacji nałożonych obowiązków, zapłata bowiem za nie pochodzi ze środków Skarbu Państwa. Nie bez znaczenia pozostaje funkcja społeczna, gdyż uprawniony do pomocy prawnej z urzędu nie może pozostawać w przeświadczeniu, że udzielona mu pomoc jest pomocą iluzoryczną." Stanowisko powyższe zostało tez zaakceptowane przez kolejnych komentatorów (Roman Hauser {w;}, Marek Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2013, Wydawnictwo C.H. Beck (Wydanie 2), ISBN 978-83-255-4661-8), s. 914, komentarz do art. 250, autorstwa Maria Jagielska, Jacek Jagielski, Piotr Gołaszewski): "Adwokatowi, radcy prawnemu, doradcy podatkowemu lub rzecznikowi patentowemu nie przysługuje wynagrodzenie za zastępstwo wykonane na zasadzie prawa pomocy, jeżeli "pomoc prawna" została udzielona stronie z uchybieniem podstawowym zasadom staranności i profesjonalizmu (por. post. SN z 12.2.1999r., II CKN 341/98, OSNC 1999, Nr 6, poz. 123, oraz post. SN z 18.3.1999 r., I CKN 1046/97, OSNC 1999, Nr 10, poz. 178, a także post. SN z 10.12.2001r., I PKN 248/01, OSNAPiUS 2002, Nr 9, poz. 5; por. też wyrok NSA z 8.1.2010 r. I FSK 1648/08, Legalis, oraz post. NSA z 16.6.2010 r., II FZ 143/10, CBOSA, a także uwagi zawarte w uzasadnieniu uchw. SN z 8.3.2012 r., III CZP 2/12, OSNC 2012, Nr 10, poz. 115). W przytoczonym wyżej, postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2010 r., sygn. akt II FZ 143/10, zamieszczone w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (CBOSA), http://orzeczenia.nsa.gov.pl, wskazano, że pomimo literalnej wykładni art. 250 P.p.s.a., przpis ten nie nakłada na sąd obowiązku uwzględnienia każdego wniosku pełnomocnika o zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Wniosek o przyznanie pełnomocnikowi wynagrodzenia podlega ocenie sądu, także pod kątem jakości usług świadczonych w ramach pomocy prawnej. Wynagrodzenie może być przyznane jedynie za pomoc prawną, która była świadczona w sposób profesjonalny. W ocenie referendarza sądowego, uprawnionego do orzekania w sprawie na podstawie art. 258 § 1 i 2 pkt 8 P.p.s.a., wniesienie przez pełnomocnika skargi, odbyło się nieprofesjonalnie. Od wielu lat bowiem przesądzony jest tak w orzecznictwie, jak i piśmiennictwie pogląd, że w sytuacji, gdy pełnomocnik z urzędu, zostanie ustanowiony po terminie do wniesienia skargi kasacyjnej przez stronę, to zobligowany on jest w razie podjęcia decyzji o wniesieniu takiej skargi, złożyć w terminie 30 dni od dnia w którym dowiedział się o wyznaczeniu go pełnomocnikiem, a według niektórych poglądów ma na to nawet czas 30+7 dni, wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej. Stanowisko to przekłada się, co również znalazło swoje odzwierciedlenie w orzecznictwie, na sytuację, gdy pełnomocnik z urzędu chce wnieść skargę na decyzję organu do sądu I Instancji, a upłynął już ustawowy 30 dniowy termin do jej wniesienia. Przykład orzeczeń, co do konieczności i warunków złożenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej stanowi, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego dnia 27 stycznia 2009 r., sygn. akt II GZ 8/09, teza 2, opubl. System Informacji Prawnej LEX nr 551906, postanowienie NSA z dnia 8 czerwca 2008 r., sygn. akt I FZ 198/06, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2012 r., sygn. akt I OZ 211/12, wszystkie trzy zamieszczone w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl. Przykład orzeczeń o odniesieniu sposobu skutecznego wnoszenia spóźnionej skargi kasacyjnej do sytuacji wnoszenia skargi na decyzje organu I instancji przez pełnomocnika z urzędu, po upływie 30 dniowego terminu, stanowi: postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 29 lipca 2013 r., sygn. akt II SA/Op 313/13, oraz postanowienie tego Sądu z dnia 22 kwietnia 2013 r., sygn. akt II SA/Op 164/13, zamieszczone w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl. Stanowisko ustalone w tych orzeczeniach, pomimo zmiany przepisów i odmiennego uregulowania w art. 177 § 3 P.p.s.a., terminu do wniesienia skargi kasacyjnej dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu, zachowuje nadal aktualność w odniesieniu do pełnomocnika ustanowionego w celu wniesienia skargi. Jak już wspomniano wyżej pełnomocnik z urzędu, dokonując czynności procesowej po terminie, nie złożył wraz z nią wniosku o przywrócenie terminu do jej dokonania, a czyniąc to później nie zachował warunków koniecznych dla jej skuteczności. Samo wiec nieskuteczne złożenie skargi w ocenie orzekającego nie zasługuje, na opłacenie. Skarga nie została bowiem merytorycznie rozpoznana przez Sąd i tym samym czynności pełnomocnika nie przyczyniły się do rozstrzygnięcia sprawy strony. Ponadto przychodzi zauważyć, że pełnomocnik złożył w skardze i w zażaleniu wniosek o przyznanie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, ale nie złożył, wymaganego zgodnie z § 3 rozporządzenia, oświadczenia, że opłaty nie zostały zapłacone w całości lub w części. Zauważyć trzeba, że z orzecznictwa sądowoadministracyjnego wydanego w okresie obowiązywania poprzedniego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, które zachowuje aktualność na gruncie mającego zastosowanie w sprawie rozporządzenia z dnia 22 października 2015 r., wynika, że brak powyższego oświadczenia wywołuje skutki materialnoprawne polegające na utracie prawa do wynagrodzenia (postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r., sygn. akt I OZ 1001/14 zamieszczone w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Tak samo w piśmiennictwie podkreśla się, że wniosek pełnomocnika powinien zawierać oświadczenie, że opłaty nie zostały uiszczone w całości lub części (patrz. B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydanie 6, Wydawnictwo Wolters Kluwer, Warszawa 2016 r., s. 1091-1093). W komentarzu tym, wskazano że Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 14 października 1998 r., II CKN 687/98, OSNC 1999, nr 3, poz. 63, mającym zastosowanie do adwokatów i radców prawnych, stwierdził, że wniosek nie zawierający takiego oświadczenia podlega oddaleniu jako nieuzasadniony. Pogląd ten został podtrzymany w orzecznictwie sądów administracyjnych, w którym podniesiono, że treść § 20 rozporządzenia, a w szczególności użyty zwrot "powinien zawierać", nie pozostawia wątpliwości, że oświadczenie, o którym mowa w tym przepisie, jest obligatoryjnym składnikiem wniosku o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej. Oświadczenie to nie jest bowiem elementem formalnym wniosku, tylko stanowi zasadniczy składnik uzasadnienia tego wniosku. Dlatego nie podlega uzupełnieniu na podstawie art. 49 P.p.s.a (zob. postanowienia NSA z dnia: 18 października 2005 r., sygn. akt II FZ 625/05, niepubl,: 18 czerwca 2008 r., sygn. akt I OZ 390/08, Lex nr 493827; 22 marca 2009 r., sygn. akt II FZ 90/09, Lex nr 550321; 25 marca 2014, sygn. akt I FZ 40/14, Lex nr 1440254, 13 sierpnia 2014 r., sygn. akt II OZ 759/14 Lex nr 1564209, postanowienie WSA we Wrocławiu z dnia 28 grudnia 2011 r., sygn. akt I SA/Wr 392/11, Lex nr 1102078). Jak już wyżej wskazano orzecznictwo odnośnie wymaganego we wniosku o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oświadczenia określonego § 20 rozporządzenia z 2002 r. pozostaje aktualne również w odniesieniu do § 3 rozporządzenia stosowanego w niniejszej sprawie. W związku z powyższym, referendarz sądowy orzekł jak w sentencji postanowienia.