I SA/Po 102/13

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 22 marca 2013r. na posiedzeniu niejawnym wniosku CL o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za II kwartał 2011r. postanawia: oddalić wniosek. Skarżący CL, reprezentowany przez adwokata, pismem z dnia [...] wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za II kwartał 2011r. Równocześnie złożył sporządzony w dniu [...] na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podał, że nie ma możliwości finansowych na uiszczenie wpisu tytułem skargi, gdyż utrzymuje się jedynie z prac dorywczych i z tego tytułu uzyskuje dochód w wysokości [...]. Podał, że w [...] nie osiągnął dochodu, który podlegałby opodatkowaniu. Oświadczył, że nie pozostaje z innymi osobami we wspólnym gospodarstwie domowym, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Z tytułu prac dorywczych uzyskuje dochód miesięczny w wysokości [...]. Pismem z dnia [...] wezwano Skarżącego do złożenia odpisów: zeznań rocznych podatkowych za [...], odpisów z kont bankowych, lokat bankowych i rachunków bankowych za ostatnie trzy miesiące należących do niego, podanie jakie prace były wykonywane przez niego w ramach prac dorywczych, kiedy i za jakim wynagrodzeniem, podanie czy poza wymienionym we wniosku o przyznanie prawa pomocy dochodem, uzyskuje jakieś inne dodatkowe dochody (np. z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, umowy zlecenia, umowy o dzieło, pracy sezonowej, udziału w spółkach, radach nadzorczych, pełnienia funkcji w spółkach – np. członka zarządu, prokurenta, zbycia udziałów, papierów wartościowych itd.), podanie czy korzysta z pomocy opieki społecznej, jeżeli tak to w jakiej formie (odpis decyzji), podanie kosztów miesięcznego utrzymania z rozbiciem na poszczególne wydatki (czynsz, ogrzewanie, woda, gaz, energia elektryczna, koszty leczenia i zakupu lekarstw, wyżywienie, telefon stacjonarny i telefon komórkowy, abonament RTV, środki czystości, raty kredytów – z podaniem na co kredyty zostały zaciągnięte, kiedy, jaki jest harmonogram spłat rat itp.), podanie czy posiada zarejestrowane pojazdy mechaniczne, jeżeli tak należy podać markę, typ, rok produkcji i wartość rynkową, podanie czy posiada nieruchomości, oszczędności, papiery wartościowe i przedmioty o wartości powyżej 3.000 euro, podanie czy posiada udziały w spółkach z o.o., jeżeli tak należy podać w jakich spółkach posiada udziały, ile i jaka jest ich wartość, podanie czy pozostaje w związku małżeńskim, czy jest osobą rozwiedzioną, podanie czy jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna i czy otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych (odpis decyzji), jeżeli nie jest zarejestrowany to dlaczego, podanie do kogo należy mieszkanie, w którym mieszka, jeżeli najmuje mieszkanie należy podać koszty najmu, podanie czy posiada środki pieniężne otrzymane ze sprzedaży nieruchomości w [...], jeżeli tak to w jakiej wysokości, jeżeli nie to dlaczego i na co je spożytkował. W odpowiedzi z dnia [...] Skarżący oświadczył, że w latach [...] nie osiągnął żadnych dochodów podlegających opodatkowaniu. Wskazał, że posiada rachunek bankowy w A, który nie wykazuje żadnych obrotów. Podał, że wykonywał prace dorywcze przy montażu luster z wynagrodzeniem około [...]. Poza dochodami z tytułu prac dorywczych nie osiąga żadnych innych dochodów. Nie korzysta również z pomocy opieki społecznej. Wskazał, że nie jest w stanie precyzyjnie określić wydatków związanych z utrzymaniem, gdyż korzysta z pomocy rodziny, zamieszkuje w mieszkaniu swojej małżonki, wszelkie dochody jakie otrzymuje (t.j. około [...] miesięcznie) przeznacza na alimenty na rzecz swoich dzieci oraz na zakup żywności. Skarżący posiada samochód osobowy marki R, rok prod. [...], wartość pojazdu [...], samochód jest uszkodzony. Skarżący nie posiada nieruchomości, oszczędności ani papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Posiada natomiast w Spółce B Sp. z o.o. w W [...] udziałów o łącznej wartości [...] oraz w spółce C Sp. z o.o. w P [...] udziałów o wartości [...]. Z informacji Wnioskodawcy wynika, że Spółki te są zadłużone i nie przedstawiają żadnej realnej wartości. Skarżący pozostaje w związku małżeńskim. Nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna, albowiem poszukuje pracy na własną rękę. Mieszkanie, w którym mieszka należy do jego żony DL. Skarżący nie posiada środków pieniężnych ze sprzedaży nieruchomości dokonanej w [...], gdyż środki te – jak oświadczył - zostały przeznaczone na spłatę kredytów m.in. w D oraz spłatę innych zobowiązań. Do pisma załączył kserokopię wyciągu z rachunku bankowego za okres [...]. Kolejnym pismem z dnia [...] wezwano Skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...] złożonych przez jego żonę, złożenie odpisów z kont bankowych, lokat bankowych i rachunków bankowych za ostatnie trzy miesiące należących do małżonki, podanie w jakiej wysokości i z jakiego tytułu żona uzyskuje miesięczne dochody (np. z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, wynagrodzenia za pracę, umowy zlecenia, umowy o dzieło, pracy sezonowej, udziału w spółkach, radach nadzorczych, pełnienia funkcji w spółkach – np. członka zarządu, prokurenta, zbycia udziałów, papierów wartościowych itd.), podanie czy żona korzysta z pomocy opieki społecznej, jeżeli tak to w jakiej formie (odpis decyzji), podanie kosztów miesięcznego utrzymania żony i osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym z rozbiciem na poszczególne wydatki (czynsz, ogrzewanie, woda, gaz, energia elektryczna, koszty leczenia i zakupu lekarstw, wyżywienie, telefon stacjonarny i telefon komórkowy, abonament RTV, środki czystości, raty kredytów – z podaniem na co kredyty zostały zaciągnięte, kiedy, jaki jest harmonogram spłat rat itp.), podanie czy żona posiada zarejestrowane pojazdy mechaniczne, jeżeli tak należy podać markę, typ, rok produkcji i wartość rynkową, podanie czy żona posiada nieruchomości, oszczędności, papiery wartościowe i przedmioty o wartości powyżej 3.000 euro, jeżeli tak należy wymienić składniki majątku jaki posiada, podanie czy żona posiada udziały w spółkach z o.o., jeżeli tak należy podać w jakich spółkach posiada udziały, ile i jaka jest ich wartość, złożenie odpisu orzeczenia zobowiązującego Skarżącego do płacenia alimentów na dzieci. Skarżący w odpowiedzi z dnia [...] oświadczył, że pozostaje z małżonką w separacji, żona odmówiła jemu podania jakichkolwiek informacji na temat jej dochodów oraz kosztów utrzymania. Skarżący do pisma załączył kopie wyroków, z których wynika, że Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia [...], sygn. akt [...] zasądził od Skarżącego rentę alimentacyjną w kwocie po [...] miesięcznie na rzecz córki AL i JL oraz w wysokości po [...] miesięcznie na syna ML, natomiast Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia [...], sygn. akt [...] zasądził od skarżącego na rzecz małoletniej powódki AL alimenty w kwocie po [...] miesięcznie. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z I OZ 468/11 z 06.07.2011r., I OZ 466/11 z 06.07.2011r., II OZ 504/11 z 28.06.2011r. publ. w Internecie na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl), nawet przy poczynionych oszczędnościach w wydatkach koniecznych. Tak więc przepisy o prawie pomocy mają zastosowanie wyłącznie do osób, które mimo największych starań nie mogą poczynić oszczędności i ponieść kosztów postępowania sądowego. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające, dana osoba może zwrócić się o pomoc państwa. Trzeba mieć na względzie, że w przypadku pozytywnego orzeczenia koszty postępowania ponoszą praktycznie inne podmioty i współobywatele. To bowiem z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 września 1984r. sygn. II CZ 104/84, postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005r., sygn. akt FZ 478/04). Zauważyć należy, że strona musi wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 P 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od niego informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jego rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie strony skarżącej pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jej aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04). Oceniając zasadność przyznania stronie skarżącej prawa pomocy w żądanym przez nią zakresie, należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. (postanowienie NSA z dnia 10 października 2011 r., sygn. akt II FZ 536/11, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl/). W przedmiotowej sprawie Skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych, a zatem wniosek jego podlega rozpoznaniu w oparciu o przesłanki wynikające z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W ocenie referendarza sądowego wniosek Skarżącego o zwolnienie od kosztów sadowych należało oddalić, gdyż Wnioskodawca nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z oświadczeń Skarżącego wynika, że nie pozostaje z innymi osobami we wspólnym gospodarstwie domowym, pozostaje natomiast w związku małżeńskim, mieszka też w mieszkaniu należącym do jego żony. Jedynym źródłem utrzymania Skarżącego są dochody uzyskiwane z prac dorywczych w wysokości ok. [...] miesięcznie. Skarżący ze środków tych płaci alimenty na dzieci i kupuje dla siebie żywność. Wnioskodawca nie wyjaśnił jednakże w jakiej wysokości z w.w kwoty przeznacza środki pieniężne na alimenty, a w jakiej wysokości na swoje wyżywienie. Skarżący nie wyjaśnił też w jakiej wysokości jego żona ponosi koszty związane z utrzymaniem mieszkania, w którym Wnioskodawca mieszka. Wątpliwości budzi okoliczność, że Skarżący zarówno w [...] nie uzyskał – jak oświadczył – dochodów podlegających opodatkowaniu i wobec tego nie złożył zeznań rocznych podatkowych za w.w okres, podejmuje się prac dorywczych, z których uzyskuje dochody w wysokości ok. [...] i nie zarejestrował się w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna, tylko na własną rękę poszukuje zatrudnienia. Ponadto z akt sprawy wynika, że Skarżący w dniu [...] sprzedał nieruchomość za kwotę [...]. Z uwagi na tak wysoką wartość transakcji wezwano Skarżącego do wyjaśnienia, czy posiada środki pieniężne otrzymane ze sprzedaży nieruchomości, jeżeli tak to w jakiej wysokości, jeżeli nie to dlaczego i na co je spożytkował. Skarżący podał, że środki pieniężne uzyskane ze sprzedaży nieruchomości przeznaczył na spłatę kredytów m.in. w D oraz innych zobowiązań. Skarżący nie złożył wyjaśnień, z których wynikałoby jaką kwotę i kiedy przeznaczył na spłatę kredytów w D oraz w jakiej wysokości, kiedy i z jakiego tytułu dokonał spłaty innych zobowiązań. Trudno zatem przyjąć, że z tak wysokiej kwoty jaką otrzymał Skarżący z tytułu sprzedaży nieruchomości, nie posiada on aktualnie żadnych środków pieniężnych. Z udzielonych przez Skarżącego informacji wynika, że posiada udziały w Spółkach z o.o., przy czym [...] udziałów w spółce B w W o wartości [...] oraz [...] udziałów w spółce C w P o wartości [...], w której, jak wynika z Centralnej Informacji Krajowego Rejestru Sądowego, pełni funkcję Prezesa Zarządu. Skarżący, pomimo wezwania, nie podał jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa jego żony. Z przedłożonych przez niego informacji wynika jedynie, że posiada ona mieszkanie, w którym mieszka Skarżący. Wnioskodawca podniósł, że on i jego żona pozostają w separacji i wobec tego małżonka odmówiła jemu udzielenia jakichkolwiek informacji na temat jej dochodów oraz kosztów utrzymania. Z udzielonej przez Skarżącego odpowiedzi nie wynika jednakże, czy małżonkowie pozostają w separacji faktycznej, czy Sąd orzekł separację, nie wiadomo również czy pozostają we wspólnocie majątkowej małżeńskiej, czy w rozdzielności majątkowej. Zauważyć jednak należy, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012r., poz. 788) małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, żona ma obowiązek udzielenia pomocy mężowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 1967r., sygn. akt I CZ 37/67, Lex nr 6155). Natomiast fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa, lub że pozostają w separacji, nie stanowi okoliczności, w której to żona skarżącego nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011r. sygn. akt I FZ 395/11 publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Stąd wysokość osiąganych przez nią dochodów, jej sytuacja majątkowa wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Ponadto wskazać należy, że Skarżący został wezwany do złożenia odpisów z rachunków bankowych za ostatnie trzy miesiące. Wnioskodawca przedłożył natomiast kopię wyciągu z rachunku bankowego za okres [...], a zatem nie wykonał zarządzenia w tym zakresie. Jak już wcześniej wskazano obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża wnioskującego o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. post. NSA z dnia 5 września 2005r. sygn. akt II FZ 418/05, dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy także podkreślić, że opłaty sądowe są rodzajem daniny publicznej i dlatego zasadą jest obowiązek ich ponoszenia. Przyznanie prawa pomocy jest zatem rodzajem szczególnej formy dofinansowania ze strony budżetu państwa, które winno mieć wyjątkowe zastosowanie w sytuacjach, w których strona nie może obiektywnie uzyskać środków finansowych w postępowaniu sądowym. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.