I SA/Po 1227/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dominik Mączyński po rozpoznaniu w dniu 19 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia [...] października 2013 r., Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od stycznia 2008 r. do grudnia 2010 r.; postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. Skarżący J. R., reprezentowany przez adwokata, pismem z dnia [...] listopada 2013 r. wniósł skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia [...] października 2013 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od stycznia 2008 r. do grudnia 2010 r. Pełnomocnik skarżącego podniósł, że wpis od niniejszej skargi wynosi [...] zł. Równocześnie skarżący złożył sporządzony na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, tj. od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi. Wnioskodawca podał w uzasadnieniu, że z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej pod nazwą A J. R. nie posiada żadnych środków pieniężnych (oszczędności). Nie jest też właścicielem żadnych nieruchomości czy wartościowych ruchomości. Z uwagi na stan zdrowia i opiekę nad [...]-letnią matką, żoną i dzieckiem, nie ma możliwości poniesienia kosztów wpisu sądowego. Podał, że zamieszkuje u matki. Wskazał, że z uwagi na nieszczęśliwe zdarzenie (siłę wyższą w postaci zalania siedziby jego biura na skutek awarii kanalizacji), zniszczeniu uległa dokumentacja finansowa dotycząca działalności gospodarczej, którą prowadził i wobec tego nie może przedłożyć dokumentów finansowych związanych z tą działalnością. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i z córką. Nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Podał, że jego żona uzyskuje dochody z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Wyjaśnił, że pomiędzy nim i jego żoną istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, wobec tego nie ma ona możliwości i obowiązku udzielenia jemu pomocy przy uiszczeniu wpisu sądowego, zwłaszcza, że dochody jakie osiąga, przeznaczane są na utrzymanie córki. Pismem z dnia 7 stycznia 2014 r. referendarz tutejszego Sądu wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za 2012 r. złożonych przez niego i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym; złożenie odpisów z kont bankowych, lokat bankowych i rachunków bankowych za ostatnie sześć miesięcy należących do niego i do osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym; podanie w jakiej wysokości żona uzyskuje miesięczne dochody; podanie czy skarżący lub osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji; podanie kosztów miesięcznego utrzymania skarżącego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym z rozbiciem na poszczególne wydatki; podanie czy skarżący lub osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym uzyskują dodatkowe dochody, a jeżeli tak to w jakiej wysokości lub czy korzystają z pomocy opieki społecznej; podanie czy skarżący jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna i czy otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych, a jeżeli nie jest zarejestrowany to dlaczego; podanie do kogo należy dom, w którym mieszka skarżący ze soją rodziną, jeżeli najmują mieszkanie należy podać koszty najmu; podanie czy osoby, z którymi skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają jakieś nieruchomości, oszczędności, papiery wartościowe i wartościowe przedmioty; złożenie odpisów z dokumentów prowadzonych w celu rozliczenia się przez żonę skarżącego w podatku dochodowym od osób fizycznych za okres od 1 stycznia 2013 r. do 31 grudnia 2013 r.; złożenie odpisów deklaracji VAT-7 za ostatnie sześć miesięcy złożonych przez żonę skarżącego; złożenie wyciągów z firmowych rachunków bankowych; złożenie wykazu środków trwałych należących do firmy żony skarżącego; podanie ilu małżonka zatrudnia pracowników; złożenie odpisu umowy lub orzeczenia, z którego będzie wynikało w jaki sposób dokonano podziału majątku wspólnego pomiędzy skarżącym i jego żoną; wyjaśnienie jaki był przedmiot prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej i jaki jest przedmiot prowadzonej przez małżonkę działalności; wyjaśnienie kiedy skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej (odpis decyzji) i od kiedy żona skarżącego prowadzi działalność gospodarczą. W odpowiedzi na powyższe pismo, skarżący oświadczył, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza pod firmą "A" J. R. została zakończona w [...] r., natomiast działalność gospodarcza prowadzona w ramach spółki cywilnej działającej pod firmą B J. R. i M. R., której był wspólnikiem, została zakończona wraz z likwidacją spółki w miesiącu [...] r. Skarżący oświadczył następnie, że nie posiada żadnych lokat bankowych i rachunków bankowych. Ewentualne rachunki bankowe, które w przeszłości posiadał, zostały przez niego zlikwidowane (zamknięte) wraz z zakończeniem prowadzenia działalności gospodarczej lub zablokowane przez Urząd Kontroli Skarbowej. Skarżący podał, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z innymi osobami. Nie posiada również stałego adresu zamieszkania i jedynie gościnnie pomieszkuje u swojej matki, która wymaga opieki i pomocy. Opiekę nad matką skarżący sprawuje wraz ze swoim bratem M. R. Skarżący wskazał, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z żoną. Podał, że jeszcze przed zawarciem związku małżeńskiego zawarł w dniu [...] umowę majątkową małżeńską ustanawiającą w ich małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej. Wyjaśnił, że nie podzielili majątku wspólnego, gdyż takiego majątku nie posiadali. Wskazał, że w chwili obecnej przebywa ze swoją żoną w nieformalnej separacji i oboje rozważają złożenie do sądu powszechnego powództwa o rozwiązanie zawartego przez nich związku małżeńskiego przez rozwód. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada żadnej wiedzy o aktualnym stanie majątkowym żony, o uzyskiwanych przez nią dochodach, posiadanych pojazdach mechanicznych i nieruchomościach, ponoszonych przez nią kosztach miesięcznego utrzymania, jak również o tym jakie deklaracje podatkowe składa, czy posiada środki trwałe, rachunki bankowe, ilu zatrudnia pracowników. Skarżący podał, że jedyny kontakt jaki ma ze swoją żoną dotyczy opieki nad dzieckiem. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada żadnego samochodu, nie jest w chwili obecnej w stanie ponosić kosztów swojego utrzymania, jest osobą bezrobotną, od dłuższego czasu nie może znaleźć pracy, nie opłaca rachunków, korzysta z uprzejmości matki i brata, okazjonalnie u nich pomieszkując. Skarżący podał, że nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna i nie otrzymuje zasiłku dla bezrobotnych. Do pisma załączył kserokopię umowy majątkowej małżeńskiej z dnia [...] sporządzonej w formie aktu notarialnego. Z § 1 tej umowy wynika, że małżonkowie I. M. i J. P. R. w dniu [...] zawarli związek małżeński i że w ich małżeństwie obowiązuje ustrój wspólności ustawowej. Z § 2 tej umowy wynika, że z dniem [...] małżonkowie ustanawiają w ich małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej. Skarżący podał, że nie ma możliwości złożenia odpisów zeznań rocznych podatkowych za 2011 r. i 2012 r., gdyż w ww. okresie nie prowadził działalności gospodarczej. Wskazał ponadto, że działalność gospodarczą zakończył w dniu [...], a działalność ta polegała na handlu i usługach. Wnioskodawca podał, że nie wie, od kiedy małżonka prowadzi działalność gospodarczą i wyjaśnił, że z tego co mu wiadomo, żona zajmuje się handlem. Postanowieniem z dnia 25 lutego 2013 r., sygn. akt I SA/Po 1227/13, referendarz sądowy oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu przedmiotowego orzeczenia referendarz podniósł, że oświadczenie złożone przez skarżącego jest niepełne i nierzetelne, przez co nie pozwala dokonać właściwej oceny jego sytuacji majątkowej i finansowej. Na powyższe postanowienie skarżący, reprezentowany przez adwokata, pismem z dnia [...] marca 2014 r., złożył sprzeciw, w którym wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i załatwienie sprawy zgodnie ze złożonym przez skarżącego wnioskiem o udzielenie prawa pomocy. Kwestionowanemu rozstrzygnięciu zarzucono naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 1 i § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej w skrócie: "P.p.s.a.") poprzez ich niewłaściwe zastosowanie przejawiające się w dokonaniu błędnej oceny możliwości finansowych skarżącego i jego sytuacji materialnej, podczas gdy wnioskodawca wykazał w sposób dostateczny, że nie tylko nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny, lecz przede wszystkim, że środków tych w ogóle nie posiada. W uzasadnieniu sprzeciwu podniesiono, że skarżący w miarę posiadanych przez siebie możliwości i wiedzy spełnił obligatoryjne warunki formalne wniosku o udzielenie prawa pomocy. Zauważono, iż skarżący zawarł ze swoją żoną umowę majątkową ustanawiającą w ich małżeństwie rozdzielność majątkową i w chwili obecnej przebywa z żoną w nieformalnej separacji, a zatem w okolicznościach niniejszej sprawy wnioskodawca nie jest w stanie uzyskać wsparcia finansowego od małżonki. Podniesiono również, że fakt zakończenia prowadzenia działalności gospodarczej i pozostawania bez stałej pracy świadczy w sposób dostateczny o trudnej sytuacji majątkowej skarżącego i utracie źródła utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie niniejszego wywodu wskazać należy, że zgodnie z art. 260 P.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Z powołanego przepisu wynika, że zaskarżenie postanowienia referendarza sądowego w sprawie prawa pomocy skutkuje tym, że Sąd rozpoznaje ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy. W analizowanej sprawie rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy dokonać w oparciu o przepisy art. 245 § 1, § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W świetle powołanych przepisów, prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, czyli w zakresie częściowym, może być przyznane osobie fizycznej, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zaakcentowania wymaga, że instytucja prawa pomocy ma służyć przede wszystkim tym, którzy nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów związanych z obroną swoich praw przed sądem lub następuje to kosztem utrzymania własnej rodziny. Zwolnienie od kosztów sądowych jest jednoznaczne z przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na budżet państwa. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r., sygn. akt I OZ 468/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 504/11, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zgodnie z zasadą określoną w art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być zatem interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych wynika, że są one zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Oceniając zasadność wniosku, Sąd musi rozważyć z jednej strony - interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej - interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, iż ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Wskazać także należy, że w przypadku pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych w formularzu o przyznanie prawa pomocy danych, Sąd posiada instrumenty prawne służące ich wyjaśnieniu - ma prawo wezwać stronę do złożenia, w zakreślonym terminie, dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego strony, jej dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). Wskazane czynności mają na celu umożliwienie stronie należytego uzasadnienia i udokumentowania wniosku o przyznanie prawa pomocy. W interesie strony skarżącej pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jej aktualnych możliwości płatniczych. W świetle przedstawionych przez stronę okoliczności, Sąd doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, iż nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie wpisu sądowego od skargi. Przede wszystkim podnieść należy, że treść oświadczenia złożonego na urzędowym formularzu jest niewystarczająca do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego. Wezwanie Sądu z dnia 7 stycznia 2014 r. do uzupełnienia wniosku zmierzało do umożliwienia skarżącemu należytego udokumentowania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podkreślenia wymaga, że zakres żądanych dokumentów i informacji miał istotne znaczenie dla oceny zasadności złożonego wniosku. Należy zauważyć, że wnioskodawca nie podał, w jakiej wysokości jego żona uzyskuje miesięczne dochody, podał jedynie, że osiągane przez żonę dochody przeznaczane są na utrzymanie ich dziecka. Natomiast gdy skarżący został wezwany do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy m.in. poprzez podanie, w jakiej wysokości jego żona uzyskuje dochody z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej oraz do złożenia szeregu dokumentów związanych z prowadzoną przez nią działalnością gospodarczą - odpowiedział, że nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego, że jeszcze przed zawarciem związku małżeńskiego zawarł z nią umowę majątkową małżeńską ustanawiającą w ich małżeństwie rozdzielność majątkową i że w chwili obecnej przebywa ze swoją żoną w nieformalnej separacji. W świetle powyższej argumentacji skarżącego wskazać należy, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 788), małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Natomiast w świetle ugruntowanego już stanowiska sądów administracyjnych fakt, iż pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa, lub że pozostają w separacji faktycznej nie stanowi okoliczności, w której to żona skarżącego nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r., sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 3 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 817/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r., sygn. akt I FZ 196/11, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając na względzie powyższe przyjąć zatem należy, że wysokość osiąganych przez żonę skarżącego dochodów, a także jej sytuacja majątkowa - wpływają na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. W ocenie Sądu, dopiero zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Nieujawnienie zatem przez skarżącego sytuacji majątkowej i finansowej żony nie pozwala na ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 2 września 2009 r., sygn. akt I FZ 199/09, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy w tym miejscu zwrócić uwagę na niejasność oświadczeń skarżącego odnośnie do relacji z żoną. I tak, skarżący wskazał we wniosku o przyznanie prawa pomocy zarówno żonę, jak i córkę, jako osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skarżący uchylił się następnie od przedstawienia jakichkolwiek informacji dotyczących dochodów i stanu majątku żony, powołując się na rozdzielność majątkową. W piśmie przesłanym do Sądu, a podpisanym przez samego skarżącego (k. 48 akt sąd.), wnioskodawca twierdzi już, że zamieszkuje z matką. Z kolei pismem z dnia [...] stycznia 2014 r. pełnomocnik skarżącego powiadomił Sąd, że skarżący nie prowadzi z nikim wspólnego gospodarstwa domowego, nie posiada stałego adresu zamieszkania i jedynie gościnnie pomieszkuje u swojej matki. Gdyby przyjąć, że skarżący - jak sam oświadczył - pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym ze swoją matką to również był on zobowiązany do szczegółowego wykazania chociażby dochodów swojej matki, czego skarżący nie uczynił. Ponadto wskazać należy, że wnioskodawca został również wezwany do złożenia odpisu podatkowego zeznania rocznego za 2012 r. W odpowiedzi skarżący podał, że złożenie zeznań podatkowych za 2011 r. i 2012 r. jest niemożliwe, gdyż w tym czasie nie prowadził działalności gospodarczej. W tym miejscu należy zauważyć, że skarżący prowadzoną działalność gospodarczą pod firmą "A" J. R. zakończył w miesiącu [...] r., natomiast działalność gospodarczą prowadzoną w ramach spółki cywilnej B J. R. i M. R., której był wspólnikiem, zakończył wraz z likwidacją spółki w miesiącu [...] r. Wobec tego skarżący był w stanie złożyć zeznanie roczne podatkowe za 2011 r., w którym mógł podać, w jakiej wysokości uzyskał przychody, w jakiej wysokości poniósł koszty uzyskania przychodów i czy uzyskał dochód lub poniósł stratę. Tym niemniej, skarżący został wezwany przez Sąd do przedłożenia zeznania rocznego podatkowego za 2012 r., a nie za 2011 r. Należy więc zauważyć, iż skarżący nie złożył odpisu podatkowego zeznania rocznego za 2012 r., a także nie wyjaśnił czy w 2012 r. uzyskał jakieś dochody np. z tytułu wynagrodzenia za pracę, umów zlecenia, umów o dzieło lub z innych źródeł. Zauważyć również należy, że skarżący twierdzi, iż pozostaje bez pracy i że poszukuje pracy, jednakże wnioskodawca nie zarejestrował się w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna. Z oświadczenia skarżącego wynika również, że nie korzysta z pomocy opieki społecznej. Skarżący nie precyzuje również czy uzyskuje jakieś dochody np. z tytułu prac dorywczych, sezonowych oraz z innych źródeł. Wnioskodawca podał jedynie, że nie ma dochodów, ponieważ Urząd Kontroli Skarbowej wykończył jego firmę. Skarżący, mimo wezwania, nie wskazał szczegółowo, w jakiej wysokości ponosi koszty swojego miesięcznego utrzymania. Podniósł jedynie, że koszt jego utrzymania jest znikomy, ponieważ zamieszkuje u matki, która utrzymuje skarżącego ze swojej emerytury. Skarżący nie podał, w jakiej wysokości jego matka uzyskuje miesięczną emeryturę i w jakiej wysokości ponosi koszty swojego i wnioskodawcy utrzymania. Powołane wyżej okoliczności, zdaniem Sądu, pozwalają na podważenie kompletności, a także wiarygodności podanych informacji. Zasadne jest zatem stwierdzenie, iż skarżący w złożonym oświadczeniu przedstawił jedynie informacje mogące świadczyć o jego złej sytuacji materialnej. Podkreślenia wymaga, iż skarżący, pomimo wezwania, nie wskazał, z jakich środków się utrzymuje oraz nie złożył odpisów z kont bankowych osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. W ocenie Sądu, skoro skarżący twierdzi, że pomieszkuje okazjonalnie u matki, a jednocześnie nie wskazuje, że przebywa w jakimkolwiek innym miejscu, to przyjąć należy, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z matką, a zatem powinien, odpowiadając na wezwanie, przedłożyć wnioskowane przez referendarza dokumenty dotyczące sytuacji majątkowej swojej matki. Konkludując, stwierdzić należy, że złożone przez skarżącego oświadczenia są niepełne, co skutkuje niewyjaśnieniem istotnych okoliczności dotyczących jego rzeczywistej sytuacji majątkowej, finansowej i możliwości płatniczych. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy. Skoro skarżący, pomimo wezwania, nie dostarczył żądanych dokumentów i nie udzielił pełnych wyjaśnień, to nie jest możliwe dokonanie rzetelnej i obiektywnej oceny jego sytuacji majątkowej i finansowej. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 oraz art. 260 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.