I SA/Po 1377/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Waldemar Inerowicz po rozpoznaniu w dniu 7 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu I. S. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 6 lutego 2017 r. o sygn. akt I SA/Po 1377/16, oddalającego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi I. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do zwrotu na rachunek bankowy za miesiące: sierpień, od października do grudnia 2011 r. postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 6 lutego 2017 r., starszy referendarz sądowy WSA w Poznaniu oddalił wniosek I. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że wnioskodawczyni, pomimo wezwania w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. - w skrócie: "P.p.s.a."), nie przedstawiła w sposób wyczerpujący informacji dotyczących jej sytuacji materialnej i finansowej, a tym samym nie uczyniła zadość ciążącemu na niej obowiązku wykazania zasadności złożonego przez nią wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Z uwagi na powyższe, starszy referendarz sądowy, na podstawie art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i p 2 pkt 7 P.p.s.a., oddalił wniosek skarżącej. W ustawowym terminie skarżąca, reprezentowana przez adwokata, złożyła sprzeciw, w którym zarzuciła ww. postanowieniu referendarza naruszenie: 1) art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. poprzez: a) błędne przyjęcie, że skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, tj. że jej sytuacja materialna nie stanowi podstawy do uwzględnienia wniosku o udzielenie jej prawa pomocy w formie zwolnienia od kosztów wpisu od skargi w kwocie [...]zł; b) uznanie za niewystarczające (do poczynienia ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja finansowa skarżącej nie pozwala na pokrycie kosztów postępowania) złożone przez skarżącą oświadczenie, w szczególności fakt, iż wartość ponoszonych przez nią wydatków znacznie przekracza kwotę zadeklarowanych dochodów, w sytuacji gdy skarżąca przedstawiła spójną i logiczną argumentację potwierdzającą jej twierdzenia - i w konsekwencji odmowę przyznania skarżącej prawa pomocy i oddalenie jej wniosku 2) art. 255 P.p.s.a. poprzez błędne uznanie, że oświadczenie skarżącej zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy jest niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, w konsekwencji czego uznanie, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej skarżącej, skutkujące odmową przyznania skarżącej prawa pomocy i oddalenie wniosku. W argumentacji sprzeciwu skarżąca podniosła, że uzasadnienie zaskarżonego postanowienia wskazuje, że referendarz dokonał pobieżnej weryfikacji złożonego przez nią wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz niezasadnie ją wezwał do uzupełnienia tego wniosku, na podstawie art. 255 P.p.s.a. Zarzuciła, że dokonana przez referendarza ocena twierdzeń faktycznych i dowodów przedstawionych we wniosku jest dowolna, a w jej rezultacie skarżąca została pozbawiona prawa do sądu i prawa podmiotowego obrony swojego słusznego interesu. Ponadto podniosła, że przed wydaniem spornego postanowienia, w którym stwierdzono, że skarżąca nie wykazała w sposób bezsprzeczny i nie budzący wątpliwości, że jej sytuacja materialna uniemożliwia poniesienie kosztów postępowania, referendarz powinien wezwać ją do przedłożenia stosownych dokumentów bądź dodatkowych informacji. Na marginesie wskazała, że aktualnie nie ma możliwości sprzedania posiadanych udziałów w spółce z o.o. w dacie pozwalającej na uiszczenie wpisu od skargi w terminie. Skarżąca stwierdziła także, że sąd rozpoznając sprzeciw nie jest związany ustaleniami faktycznymi i prawnymi poczynionymi przez referendarza i w związku z tym może ją wezwać do złożenia, w trybie art. 255 P.p.s.a, dodatkowych oświadczeń i dokumentów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą WSA jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu (por.: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2015 - komentarz do art. 260 P.p.s.a, dostępny w bazie danych Legalis). W myśl art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei przepis art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy w zakresie częściowym zostanie przyznane osobie fizycznej, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia należy wyjaśnić, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a. zgodnie, z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Ponadto instytucja ta, która ma gwarantować stronie możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi nie tylko odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, ale także od zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowej, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Skoro przyznanie takiej pomocy skutkuje wydatkami z budżetu państwa, to korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami (por. wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13, LEX nr 1335108; wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Podkreślić też należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (wyrok NSA z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 313/13, LEX nr 1320752). W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to winno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na finansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Wyjątkowy charakter tej instytucji prawnej pociągający za sobą konieczność obiektywizacji sytuacji majątkowej podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy sprawia, że uchylenie się strony od przedstawienia stosownej dokumentacji, bądź przedstawienie niepełnych lub sprzecznych ze sobą danych skutkuje brakiem wystarczających podstaw do jego przyznania. Strona winna więc podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane (por. wyrok NSA z dnia 5 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 546/13, LEX nr 1347140). Ponadto z uwagi na wyjątkowość tej instytucji, przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy muszą być interpretowane ściśle (por. wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Zaakcentować należy, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 P.p.s.a., spoczywa na stronie składającej wniosek. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa na urzędowym formularzu stosowny wniosek (art. 252 § 2 P.p.s.a.), który ma na celu ogólne zobrazowanie jej sytuacji majątkowej, rodzinnej, finansowej wnoszącego. Jednak w razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Czynności określone w art. 255 P.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podkreślenia wymaga, że Sąd wydaje orzeczenie na podstawie oświadczenia strony mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i w przedstawionych przez stronę dokumentach. Wymaga to przedstawienia przez stronę wszelkiej możliwej dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej, a zwłaszcza, gdy została do tego zobowiązana przez sąd (por. wyrok NSA z dnia 4 czerwca 2013 r., sygn. akt II GZ 260/13, LEX nr 1320697). Przytoczone w oświadczeniu okoliczności i przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie wnioskodawcy, a do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Oceniając sytuację materialną strony są bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych (wyrok NSA z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 382/13, LEX nr 1319080). Należy także zauważyć, że dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. W świetle utrwalonego orzecznictwa i poglądów doktryny wskazać też należy, że całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwoty na finansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (wyrok NSA z dnia 12 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 604/13, LEX nr 1345059 i powołane tam piśmiennictwo). Wskazuje się też, że strona będąca osoba fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie kredytu czy pożyczki (wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Sąd podkreśla, że w przypadku badania przesłanek przyznania prawa pomocy uwzględnienia wymaga całokształt sytuacji wnioskodawcy, na którą wpływ mogą mieć także inne osoby (por. wyrok NSA z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt II FZ 84/13, LEX nr 1296829). Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. wyrok NSA z dnia 25 marca 2013 r., sygn. akt II FZ 104/13, LEX nr 1299412). W ocenie Sądu rozpoznającego sprzeciw, referendarz sądowy w zaskarżonym orzeczeniu rzeczowo i obszernie wyjaśnił, dlaczego nie może uwzględnić wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. W pierwszej kolejności wskazać należy, że referendarz sądowy trafnie podniósł, że skarżąca w sposób bardzo wybiórczy i niepełny przedstawiła swoją sytuację majątkową i finansową. W tym zakresie należy zauważyć, że skarżąca wskazała, iż posiada "5 domów" i 13 nieruchomości oraz uzyskuje dochody z czynszu w łącznej wysokości [...] zł. Ponadto oświadczyła, że miesięcznie ponosi wydatki w kwocie [...]zł, które obejmują: koszty utrzymania jej mieszkania ([...] zł), wydatki na żywność i środki czystości ([...] zł) oraz spłatę kredytu (rata w wysokości [...] zł). Już tylko proste zestawienie powyższych wartości dowodzi, że ponoszone przez skarżącą wydatki przewyższają uzyskiwane przez nią miesięcznie dochody o kwotę [...]zł. Wobec tego należy uznać, że skarżąca może posiadać inne, niż zadeklarowane we wniosku, źródła dochodu. W związku z tym stwierdzić należy, że prawidłowo referendarz sądowy wezwał wnioskodawczynię do przedłożenia stosownych dokumentów i wyjaśnień (m.in. odpisów zeznań rocznych podatkowych za 2014 i 2015 r.; wyciągów z rachunków bankowych; wyjaśnienia, czy poza dochodami deklarowanymi we wniosku uzyskuje inne dochody np. z tytułu umowy zlecenia, o dzieło, dzierżawy, dopłat do nieruchomości rolnej, upraw, hodowli, udziału w spółkach, radach nadzorczych, pełnienia funkcji członka zarządu, prokurenta, inne dochody; wyjaśnienia jaka jest powierzchnia oraz szacunkowa wartość domów; czy w jednym z tych domów mieszka, czy uzyskuje dochody z tytułu posiadania tych wszystkich domów; podania jaka jest powierzchnia nieruchomości rolnych, które posiada, jaka jest szacunkowa wartość tych nieruchomości, jaki jest sposób rolniczego wykorzystania tych nieruchomości, jeżeli nieruchomości te stanowią gospodarstwo rolne wnioskodawczyni miała wskazać osobno powierzchnię gruntów rolnych i leśnych, liczbę budynków, liczbę i rodzaj urządzeń służących do produkcji, liczbę i rodzaj inwentarza żywego) w celu ustalenia jej rzeczywistej sytuacji materialnej i finansowej. Skarżąca, pomimo wezwania, nie wyjaśniła nawet jaka jest jej sytuacja rodzinna, czy np. pozostaje w związku małżeńskim. Już tylko uwzględniając powyższe okoliczności i brak udzielenia jakichkolwiek wyjaśnień skarżącej, reprezentowanej przez adwokata, stwierdzić należy, że referendarz sądowy słusznie uznał, że skarżąca nie przedstawiła w sposób rzetelny swojej sytuacji majątkowej i finansowej, a to uniemożliwiło pozytywne rozpoznanie jej wniosku i przyznanie jej prawa pomocy w żądanym zakresie. Sąd stwierdza, że referendarz sądowy zasadnie podniósł w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia, iż przyznanie prawa pomocy jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy strona wnioskująca przedstawi w sposób wyczerpujący informacje dotyczące jej sytuacji materialnej i finansowej. Skoro zatem to na skarżącej ciążył obowiązek wykazania zasadności złożonego przez nią wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy, to negatywne skutki niewykonania wezwania do uzupełnienia tego wniosku obciążają w całości stronę, do której wezwanie zostało skierowane. Uwzględniając powyższe Sąd stwierdza, że zarzut naruszenia art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. nie zasługuje na uwzględnienie. Za chybiony należy także uznać zarzut naruszenia art. 255 P.p.s.a. Odnosząc się do tego zarzutu należy z całą stanowczością podkreślić, że skarżąca, wbrew jej twierdzeniu, nie przedstawiła w sposób rzetelny i pełny swojej sytuacji majątkowej i finansowej, a w związku z tym została wezwana, w trybie art. 255 P.p.s.a., do przedłożenia stosownych dokumentów i wyjaśnień. Zaznaczenia wymaga, że kierowane do skarżącej wezwania zawierały rygor rozpoznania wniosku w oparciu o dotychczas zgromadzony materiał. Uchylając się od przedłożenia żądanych dokumentów, oświadczeń i wyjaśnień skarżąca uniemożliwiła referendarzowi rzetelne ustalenie jej sytuacji majątkowej i finansowej, a tym samym pozytywne rozpoznanie jej wniosku i przyznanie jej prawa pomocy. Nie zasługuje na uwzględnienie twierdzenie pełnomocnika skarżącej, że przed wydaniem spornego postanowienia, w którym stwierdzono, że skarżąca nie wykazała w sposób bezsprzeczny i nie budzący wątpliwości, że jej sytuacja materialna uniemożliwia poniesienie kosztów postępowania, referendarz powinien wezwać ją do przedłożenia stosownych dokumentów bądź dodatkowych informacji. W tym kontekście należy wskazać, że w aktach sądowych znajdują się trzy wezwania referendarza sądowego (z dnia 17 listopada 2016 r., 6 grudnia 2016 r. i 2 stycznia 2017 r., odpowiednio karty nr 55, 61 i 67 akt sąd.), które były kierowane do pełnomocnika skarżącej, do przedłożenia stosownych dokumentów i wyjaśnień. Na dwa pierwsze wezwania pełnomocnik strony odpowiedział, że wnosi o przedłużenie terminu do uzupełnienia wniosku, gdyż skarżąca czyni starania w celu uzyskania wszelkich niezbędnych danych do uzupełnienia tego wniosku. Jednocześnie sam pełnomocnik wskazywał, że nieprzedłużenie tego terminu uniemożliwi rzetelną ocenę rzeczywistego stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych skarżącej. Trzecie wezwanie natomiast pozostało bez odpowiedzi. Konkludując, Sąd stwierdza, że skoro skarżąca, pomimo trzech wezwań, nie udzieliła jakichkolwiek wyjaśnień, to nie jest możliwe dokonanie rzetelnej i obiektywnej oceny jej stanu majątkowo-finansowego. Tymczasem przyznanie prawa pomocy jest dopuszczalne tylko wtedy, jeżeli strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób wyczerpujący informacje dotyczące jej sytuacji materialnej i finansowej. Brak tych danych i bierna postawa wnioskodawczyni w tym zakresie (również na etapie sprzeciwu) uniemożliwiły Sądowi uwzględnienie jej wniosku o przyznanie prawa pomocy i zmianę postanowienia referendarza sądowego z dnia 6 lutego 2017 r. W tym stanie rzeczy Sąd, działając na podstawie art. 260 § 1 i 2 oraz art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 16 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.