I SA/Po 1707/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz po rozpoznaniu w dniu 04 kwietnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu skarżącego od postanowienia referendarza sądowego tutejszego sądu z dnia 07 marca 2017 r., sygn. akt I SA/Po 1707/16 – oddalającego wniosek o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z. W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za III i IV kwartał 2010 r; postanawia utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy. Skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika – adwokata pismem z dnia 20 listopada 2016 r. wniósł do tutejszego sądu skargę na wskazaną w rubrum niniejszego orzeczenia decyzję Dyrektora Izby Skarbowej. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi pismem z dnia 23 stycznia 2017 r., wniesiono o zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych w całości. Do wniosku dołączono sporządzony na urzędowym formularzu wniosek w tym zakresie. W uzasadnieniu wniosku podano, że skarżący nie jest w stanie ponieść wydatku w postaci opłaty od skargi bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Wnioskodawca wskazał, że aktualnie wobec niego toczy się szereg postępowań egzekucyjnych na znaczną kwotę. Łączna suma wierzytelności dochodzonych w postępowaniach egzekucyjnych wnosi [...] zł. W ocenie skarżącego na jego sytuację majątkową i ewentualną możliwość uiszczenia opłaty od skargi nie ma wpływu własność nieruchomości, z uwagi na jej obciążenie hipotekami na łączną sumę [...] zł. Podniesiono, że do uzyskiwanego przez wnioskodawcę świadczenia emerytalnego skierowana została egzekucja, a uzyskiwane świadczenie zostało zajęte do wysokości Ľ i wynosi obecnie ok. [...] zł. Koszty związane z utrzymaniem domu wynoszą ok. [...] zł miesięcznie. Ponadto skarżącego obciąża obowiązek uiszczania co miesiąc kwoty ok. [...] zł za telewizję, a także corocznie opłaty z tytułu podatku od nieruchomości, która za 2016 r., wynosiła [...] zł. Wnioskodawca wskazał, że wobec jego trudnej sytuacji, uiszczenie opłaty od skargi w wysokości [...] zł, stanowi dla niego zbyt duże obciążenie, któremu nie jest w stanie podołać, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podano również, że skarżący nie dysponuje żadnymi oszczędnościami, z których mógłby uczynić zadość obowiązkowi wynikającemu z wezwania sądu. Wnioskodawca oświadczył, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami. Posiada dom o pow. [...] m2, nie posiada innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych oraz wierzytelności. Wnioskodawca posiada pięć ciągników oraz samochód osobowy marki [...]. Skarżący podał, że z tytułu emerytury jego dochód netto wynosi [...] zł, z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej ok. [...] zł, a zatem łączny dochód netto wynosi [...] zł. Wnioskodawca pomaga również wnuczkom z uwagi na ich ciężką sytuację materialną w wysokości ok. [...] zł miesięcznie. Do wniosku dołączono stan zaległości na dzień 16 września 2016 r. sporządzony przez Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w P., sumaryczny stan sprawy – zaległość na dzień 29 sierpnia 2016 r. sporządzony przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w W., wyciąg z księgi wieczystej nieruchomości skarżącego, oraz fakturę za gaz, energię elektryczną i wodę. Odpowiadając na wezwanie referendarza sądowego skarżący oświadczył, że jest wdowcem oraz wymienił 11 pojazdów posiadanych w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Oświadczono również, że skarżący nie dokonywał jakichkolwiek darowizn. Wnioskodawca poza dochodami z tytułu emerytury i prowadzenia działalności gospodarczej nie uzyskuje innych dochodów. Skarżący w okresie od stycznia 2016 r. do grudnia 2016 r. osiągnął przychody w kwocie [...]zł przy kosztach w wysokości [...] zł. Skarżący zatrudnia również sześciu pracowników. Mimo wezwania ze strony referendarza sądowego nie podano kosztów wyżywienia, zakupów środków czystości i innych kosztów skarżącego. Przedłożono przy tym kserokopie: zeznań rocznych za 2014 i 2015 r., listę złożonych deklaracji VAT-7 za 2016 r., zawiadomienia Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w P. o zajęciu świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego i ubezpieczenia społecznego oraz renty socjalnej z dnia 12 stycznia 2017 r., z dnia 21 grudnia 2016 r. i z dnia 22 lipca 2016 r., podsumowanie z książki przychodów i rozchodów za miesiące od stycznia do grudnia 2016 r., faktur za wodę, energię elektryczną, gaz, za telewizję [...], oraz kserokopię decyzji Burmistrza Miasta i Gminy S. w sprawie ustalenia podatku od nieruchomości na 2017 r. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 07 marca 2017 r., sygn. akt I SA/Po 1707/16 oddalono wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazanego postanowienia stwierdzono, że skarżący nie wykazał przesłanek do zwolnienia go od kosztów sądowych. Zaznaczono, że mimo wezwania nie złożono odpisów deklaracji VAT-7, wyciągów z rachunków bankowych (osobistych i firmowych), jak również nie wyjaśniono czy tego rodzaju rachunki są w ogóle prowadzone. Zaznaczono również, że skarżący z uzyskiwanych środków z tytułu świadczenia emerytalnego i prowadzonej działalności gospodarczej ponosi koszty miesięcznego utrzymania siebie i rodziny (pomoc wnuczkom) jak również koszty prowadzonej działalności gospodarczej a także koszty związane z prowadzonymi postępowaniami egzekucyjnymi. W tym kontekście podniesiono, że koszty prowadzenia postępowań sądowych należy traktować jako związane z prowadzoną działalnością gospodarczą. Z kolei podmiot prowadzący działalność gospodarczą ma obowiązek zarezerwować środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych związanych z ewentualnie prowadzonymi postępowaniami sądowymi, gdyż prowadzenie takich postępowań mieści się w ryzyku działalności gospodarczej. Wskazano również, że ujawnione przez skarżącego przychody z tytułu prowadzonej przez niego działalności gospodarczej (w 2014 r. w wysokości [...] zł, w 2015 r. w wysokości [...] zł, za okres od 01 stycznia 2016 r. do 31 grudnia 2016 r. w wysokości [...] zł) w sposób jednoznaczny wykluczają go z grona osób uprawnionych do uzyskania wsparcia w formie zwolnienia od kosztów sądowych. Zauważono również, że skarżący nie wykazał, że poza częściowym zajęciem świadczenia emerytalnego i obciążeniem nieruchomości hipoteką, zajęciu podlegają inne składniki majątku np. pojazdy mechaniczne, które są wykorzystywane do prowadzonej działalności gospodarczej, czy wierzytelności. Pismem z dnia 21 marca 2017 r., pełnomocnik skarżącego wniósł sprzeciw od omówionego powyżej orzeczenia referendarza sądowego tutejszego sądu wnosząc o zmianę zaskarżonego postanowienia, poprzez wydanie postanowienia o zwolnieniu skarżącego od konieczności poniesienia kosztów sądowych w całości. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie: – art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 106 § 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. – dalej w skrócie: "p.p.s.a.") – poprzez dokonanie oceny zgromadzonego materiału dowodowego w sposób dowolny a nie swobodny, co polegało na przyjęciu, iż wysokość uzyskiwanych przez skarżącego dochodów oraz okoliczność prowadzenia działalności gospodarczej w sposób jednoznaczny pozwalają wykluczyć go z grona osób uprawnionych do uzyskania wsparcia w formie zwolnienia od kosztów sądowych; – art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. – poprzez przyjęcie, iż skarżący jest w stanie ponieść pełne koszty postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, pomimo prowadzonych względem niego licznych postępowań egzekucyjnych, pomagania finansowego wnuczkom oraz wszelkich innych ponoszonych wydatków, a zatem nie zachodzą przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą WSA jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu [tak: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, W. 2015 – komentarz do art. 260 p.p.s.a, dostępny w bazie danych Legalis]. W przedmiotowej sprawie rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy dokonać w oparciu o przepisy art. 245 § 1 i 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W świetle ostatniego z powołanych przepisów osobie fizycznej przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym miejscu, należy zauważyć, że instytucja prawa pomocy na którą to składa się także zwolnienie strony od kosztów sądowych jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 p.p.s.a., gdzie mowa o tym, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Prawo pomocy jest wyjątkiem od zasady zgodnie z którą każda ze stron postępowania sądowoadministracyjnego ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r., I OZ 468/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., II OZ 504/11 - publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Oceniając zasadność wniosku, sąd musi rozważyć z jednej strony – interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej – interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, iż ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Należy ponadto wskazać, że skarżący wszczynając spór na drodze sądowej powinien liczyć się z koniecznością przeznaczenia na ten cel środków finansowych, a wydatki z tym związane traktować na równi z innymi zobowiązaniami. W orzecznictwie przyjmuje się, iż dopiero uznanie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest w stanie ponieść się kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa [tak: postanowienie NSA z dnia 4 stycznia 2011 r., I OZ 979/10, dostępne pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl]. Odnosząc powyższe rozważania do realiów niniejszej sprawy należy wskazać, że z oświadczenia zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że łączny dochód netto skarżącego wynosi [...] zł miesięcznie przy czym uzyskiwane przez wnioskodawcę świadczenie emerytalne zostało zajęte do wysokości Ľ i wynosi obecnie ok. [...] zł. Koszty związane z utrzymaniem domu wynoszą ok. [...] zł. Ponadto skarżącego obciążają opłaty za telewizję w kwocie ok. [...] zł oraz coroczne opłaty z tytułu podatku od nieruchomości (za 2016 r. – [...] zł). Wobec skarżącego prowadzonych jest ponadto szereg postępowań egzekucyjnych. Wnioskodawca posiada również zabudowaną nieruchomość mieszkalną, na której ustanowiono hipotekę. W oparciu o powyższe dane nie było możliwym rozstrzygnięcie wniosku skarżącego zgodnie z jego żądaniami bowiem zawarte we wniosku dane były niewystarczające dla kompleksowej oceny sytuacji majątkowej i finansowej. Zasadnie zatem referendarz sądowy kierując się dyspozycją art. 255 p.p.s.a., wezwał pełnomocnika wnioskodawcy pismem z dnia 07 lutego 2017 r., do przedłożenia dokumentów pozwalających na wnikliwą ocenę sytuacji majątkowej skarżącego. W tym kontekście podkreślić należy, że nie wywiązano się ze skierowanego do pełnomocnika skarżącego wezwania na skutek nieprzedłożenia wyciągów z rachunków bankowych jak również niewyjaśnienia czy tego rodzaju rachunki są prowadzone. Powyższe uniemożliwiło poczynienie precyzyjnych ustaleń w przedmiocie sytuacji majątkowej i finansowej skarżącego. Wskazać w tym miejscu należy, że w przypadku, gdy sąd, w celu uzyskania pełniejszego obrazu sytuacji wnioskodawcy, wzywa go do złożenia dodatkowych oświadczeń czy dokumentów źródłowych, tj. korzysta z trybu przewidzianego w art. 255 p.p.s.a., wnioskodawca powinien uczynić zadość takiemu wezwaniu, a nie może go realizować wybiórczo czy w sposób niedokładny, a tym bardziej ignorować. Uchylając się od pełnej współpracy z sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy wskazanych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. [tak: postanowienie NSA z dnia 23 lipca 2014 r., II GZ 393/14, dostępne pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl]. Raz jeszcze podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od wynikającej z art. 199 p.p.s.a. zasady, zgodnie z którą to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Powyższe oznacza, że to podmiot wnoszący o przyznanie mu prawa pomocy ponosi ciężar udowodnienia przesłanek uzasadniających udzielenie mu tego prawa. Zaniechania w tym względzie obciążają występującego z wnioskiem. W orzecznictwie wskazuje się, że konstrukcja art. 255 p.p.s.a. zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania [tak: postanowienie NSA z dnia 17 kwietnia 2014 r., II FZ 391/14, dostępne pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl]. W niniejszej sprawie wnioskodawca mimo wezwania ze strony referendarza sądowego nie przedłożył wyciągów z rachunków bankowych (osobistych i firmowych), jak również nie wyjaśnił czy tego rodzaju rachunki są w ogóle prowadzone. W ocenie sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, biorąc pod uwagę całokształt materiału zgromadzonego w toku postępowania w przedmiocie prawa pomocy należy stwierdzić, że skarżący nie wykazał, iż w jego sytuacji zachodzą przesłanki warunkujące przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów. Uzasadnienia dla zwolnienia od kosztów sądowych nie można poszukiwać w wielkości dochodzonych od skarżącego, przez jego wierzycieli zobowiązań. W orzecznictwie jednoznacznie wskazuje się, że fakt posiadania zadłużeń z innego tytułu i preferowanie ich spłaty przed opłaceniem kosztów sądowych nie może uzasadniać zwolnienia od kosztów sądowych. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy [tak: postanowienie NSA z dnia 5 maja 2011 r., II FZ 107/11, dostępne pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl]. W niniejszej sprawie niemożliwe okazało się precyzyjne ustalenie stanu majątkowego skarżącego z uwagi na nieprzedłożenie wyciągów z rachunków bankowych jak również niezłożenie wyjaśnień czy rachunki tego rodzaju są w ogóle prowadzone. Skarżący mimo prowadzonej względem niego egzekucji jest właścicielem wielu pojazdów wykorzystywanych w prowadzonej działalności gospodarczej. Wnioskodawca zgodnie ze swoim oświadczeniem osiąga dochód w kwocie 9.150,00 zł, który w ocenie sądu umożliwia skarżącemu poniesienie kosztów w niniejszej sprawie. Zajęciem egzekucyjnym jest bowiem obciążona jedynie Ľ emerytury wnioskodawcy. Mając na uwadze, że wnioskodawca – na skutek nie wykonania w pełni zarządzenia referendarza sądowego – nie wykazał wystąpienia po jego stronie przesłanek warunkujących przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie, zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. W tym stanie rzeczy, sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.