I SA/Po 330/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Włodzimierz Zygmont po rozpoznaniu w dniu 18 lipca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego tutejszego sądu z 19 czerwca 2018 r., I SA/Po 330/18 w sprawie ze skargi X. X. na interpretację indywidualną Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z dnia [...], nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych; postanawia utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy. Skarżąca w skardze wskazaną w sentencji niniejszego orzeczenia interpretację indywidualną wniosła o zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych dołączając sporządzony na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy. W wykonaniu zarządzenia wzywającego do usunięcia braków skarżąca złożyła kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, w którym domagała się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu podniosła, że jej aktualna sytuacja finansowa nie pozwala na poniesienie kosztów sądowych. Otrzymuje emeryturę w wysokości [...] zł netto miesięcznie, jest w dużej części wspierana przez córkę, która opłaca za nią rachunki oraz zapewnia wsparcie rzeczowe (m.in. zakup leków). Poinformowała, że postanowieniem z 17 grudnia 2012 r., Sąd Rejonowy P. – [...] w P. w sprawie [...] ogłosił wobec skarżącej (jako osoby prowadzącej działalność gospodarczą) upadłość które to postępowanie to nie zakończyło się do czasu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżąca podała również, że zamieszkuje z mężem w nieruchomości której własność należy do jej męża i córki. Z mężem pozostaje od 2008 r. w separacji faktycznej z którym nie prowadzi gospodarstwa domowego. Rachunki związane z utrzymaniem domu, w którym mieszka, pokrywają w połowie mąż i córka. Skarżąca oświadczyła, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, przedmiotów o wartości powyżej 5.000 zł Wskazała jednak, że posiada wierzytelności o wartości ok. [...] zł. Zobowiązania skarżącej oraz stałe opłaty wynoszą: [...] zł na dwa miesiące na dwie osoby, prąd [...] zł na dwa miesiące na dwie osoby, abonament RTV [...] zł, telefon komórkowy [...] zł, lekarstwa od [...] do [...] zł, wyżywienie, środki czystości, odzież [...] zł. Odpowiadając na wezwanie wystosowane na podstawie zarządzenia starszego referendarza sądowego z 18 kwietnia 2018 r. skarżąca wyjaśniła, że nie posiada żadnych rachunków bankowych, lokat, kart kredytowych. Wszystkie z posiadanych rachunków były związane z działalnością gospodarczą i zostały objęte w zarząd przez syndyka. Skarżąca powtórnie stwierdziła, że pozostaje z mężem w separacji faktycznej. Główną przyczyną ustania więzi między małżonkami były jej problemy finansowe. Obecnie małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, nie łączy ich więź gospodarcza, mimo że zamieszkują pod jednym adresem. Podała, że nie ma wiedzy o źródłach dochodów małżonka ani ich wysokości. Z uwagi na sytuację osobistą nie ma możliwości uzyskania od niego tych informacji ani wyciągów z rachunków bankowych, ani zeznań podatkowych. Wie, że małżonek posiada ˝ udziału we współwłasności domu wraz z córką, nie zna innych nieruchomości ani przedmiotów o wartości powyżej 5.000 zł, praw majątkowych, wierzytelności itd. należących do małżonka . Skarżąca podała, że jej mąż nie ma na utrzymaniu innych osób. Nie wyklucza jednak, że jej wiedza nie jest pełna. Czerpie ją bowiem wyłącznie z obserwacji i relacji córki. Podała, że utrzymuje się sama, nie korzysta w żadnym zakresie z pomocy małżonka. Nie posiada i nie użytkuje żadnych pojazdów mechanicznych. Dodatkową pomoc finansową otrzymuje od córki w wysokości ok. [...] – [...] zł miesięcznie i to w postaci żywności, leków czy innych produktów. Następnie wyjaśniła, że w razie nagłej choroby pomoc ta wynosi ok. [...] zł, w przypadku gdy nie choruje ok. [...] – [...] zł miesięcznie. Z uwagi na fakt, że ogłoszenie upadłości spowodowało istotne perturbacje majątkowe dla całej rodziny, w tym dla córki i jej małżonka, kwestie finansowe nigdy nie stanowią przedmiotu rozmów z córką, ani tym bardziej z zięciem. Skarżąca nie wie w jakiej wysokości córka otrzymuje miesięczne wynagrodzenie. Córka ma na utrzymaniu dziecko w wieku 8 lat, które uczęszcza na dodatkowe zajęcia, zaciągnęła kredyt hipoteczny na budowę domu, którego spłata przeznacza znaczną część wynagrodzenia. Kredyt hipoteczny spłaca samodzielnie, gdyż jest jedynym kredytobiorcą. Córka wraz z małżonkiem pozostaje w rozdzielności majątkowej. Skarżąca podała, że nigdy nie mieszkała z córką ani zięciem i od momentu podjęcia przez córkę studiów nie prowadziła z nią wspólnego gospodarstwa domowego. Córka nie posiada żadnych oszczędności, pojazdów mechanicznych, na co dzień użytkuje samochód swojego męża. Skarżąca oświadczyła, że w 2007 r. darowała córce ˝ udziału we współwłasności domu. Starszy referendarz sądowy postanowieniem z 19 czerwca 2018 r., I SA/Po 330/18 odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Z uzasadnienia orzeczenia wynika, że skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zaznaczył również, że mimo wezwania nie podała danych dotyczących sytuacji finansowej i majątkowej swojego małżonka. W tym kontekście zwrócił również uwagę na obowiązek małżonków do wzajemnej pomocy oraz fakt, że m.in. separacja faktyczna nie stanowi okoliczności, w której mąż nie może pomóc swojej żonie w uiszczeniu kosztów postępowania. Dopiero zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Zwrócił również uwagę, że skarżąca w 2007 r. darowała swojej córce ˝ udziału w nieruchomości, w której mieszka skarżąca i jej mąż. Nie przedłożyła odpisu umowy darowizny, nie wyjaśniła również w jakiej wysokości i z jakiego tytułu córka uzyskuje miesięczne dochody. Nieodpłatne uzyskanie składnika majątkowego, uprawnia do stwierdzenia, że córka powinna wspomóc wnioskodawczynię w poniesieniu kosztów niniejszego postępowania. Mimo wystosowanego względem skarżącej wezwania nie odpowiedziała na pytania zmierzające do ustalenia sytuacji majątkowej i finansowej córki. Dlatego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja materialna skarżącej, a od tego zaś zależało przyznanie prawa pomocy. Skarżąca wniosła sprzeciw od powyższego orzeczenia starszego referendarza sądowego domagając się jego zmiany poprzez przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym ewentualnie o jego zmianę poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych ponad kwotę [...]zł. Orzeczeniu zarzuciła: 1) błąd w ustaleniach faktycznych poprzez całkowite pominięcie faktu, że pozostaje z małżonkiem od wielu lat w separacji faktycznej, w tym pominięcie rzeczywistych relacji skarżącej z małżonkiem i w konsekwencji uznanie, że w sprawie znajduje zastosowane art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r. poz. 682 ze zm. – dalej: "k.r.o."), podczas gdy relacje małżonków są znikome, sprowadzają się jedynie do życia pod jednym dachem i przypadkowych spotkań we wspólnych częściach nieruchomości, małżonkowie od lat nie rozmawiają ze sobą, nie utrzymują żadnych więzi stanowiących o istnieniu małżeństwa (całkowity brak więzi gospodarczej, emocjonalnej i fizycznej); 2) naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm. – dalej: "p.p.s.a.") – poprzez uznanie, że skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Sąd rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na podstawie art. 245 § 1 i 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W świetle ostatniego z powołanych przepisów, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Podkreśla, że prawo pomocy jest wyjątkiem od zasady zgodnie z którą każda ze stron postępowania sądowoadministracyjnego ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie a ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie tego prawa. W orzecznictwie przyjmuje się, że dopiero uznanie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest w stanie ponieść się kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa [tak: postanowienie NSA z 4 stycznia 2011 r., I OZ 979/10, orzeczenia sądów administracyjnych dostępne pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl]. Sąd stwierdza, że prawidłowa jest odmowa przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z bezspornych okoliczności sprawy wynika, że skarżąca mimo wezwania ze strony starszego referendarza sądowego nie udzieliła wyjaśnień istotnych dla oceny sytuacji finansowej oraz majątkowej jej małżonka oraz córki. Zgodnie z art. 23 k.r.o., małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. W orzecznictwie wskazuje się, że nieujawnienie sytuacji majątkowej współmałżonka nie pozwala – w kontekście przytoczonego przepisu – na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy [tak: postanowienie NSA z 21 grudnia 2010 r., I OZ 965/10]. Obowiązek wzajemnej pomocy obejmuje również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych [tak: postanowienie NSA z 7 marca 2011 r., I FZ 20/11]. Faktyczna separacja nie wyłącza obowiązku wzajemnej pomocy [por. postanowienie NSA z 27 marca 2014 r., I OZ 211/14]. W kontekście dokonanej przez skarżącą darowizny ˝ udziału we współwłasności domu na rzecz córki sąd wskazuje, że zgodnie z art. 897 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz. U. z 2018 poz. 1025 ze zm.), jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Obdarowany może jednak zwolnić się od tego obowiązku zwracając darczyńcy wartość wzbogacenia. Na tle przytoczonego przepisu w orzecznictwie wskazuje się, że w sytuacji gdy strona nieodpłatnie przekazała składnik majątkowy członkowi rodziny, zasadny jest wniosek, iż obdarowany powinien pomóc darczyńcy w poniesieniu finansowego ciężaru związanego z prowadzeniem postępowania sądowego, jeżeli darczyńca nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych we własnym zakresie [tak: postanowienie NSA z 28 listopada 2011 r., II FZ 682/11]. Mając na uwadze powyższe rozważania sąd stwierdza, że starszy referendarz sądowy zasadnie wezwał skarżącą do przedłożenia dokumentów oraz wyjaśnień dotyczących sytuacji majątkowej i finansowej małżonka skarżącej oraz córki. Jak wskazano bowiem powyżej dopiero uznanie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest się w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. Gdy sąd, w celu uzyskania pełniejszego obrazu sytuacji wnioskodawcy, wzywa go do złożenia dodatkowych oświadczeń czy dokumentów źródłowych, tj. korzysta z trybu przewidzianego w art. 255 p.p.s.a., wnioskodawca powinien uczynić zadość takiemu wezwaniu, a nie może go realizować wybiórczo czy w sposób niedokładny, a tym bardziej ignorować. Uchylając się od pełnej współpracy z sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy [por.: postanowienie NSA z 23 lipca 2014 r., II GZ 393/14]. Konstrukcja art. 255 p.p.s.a. zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania [tak: postanowienie NSA z dnia 17 kwietnia 2014 r., II FZ 391/14]. W ocenie sądu rozpoznającego sprawę skarżąca nie wykazała, że w jej sytuacji zachodzą przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy czy to w zakresie całkowitym czy to częściowym. Godzi się w tym miejscu również wskazać, że skarżąca posiada wierzytelności o wartości [...] zł, które choćby na skutek zbycia mogą stanowić źródło pozyskania środków na pokrycie kosztów postępowania wynoszących na obecnym etapie postępowania [...] zł. Wobec powyższego sąd na podstawie art. 260 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.