I SA/Po 791/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Waldemar Inerowicz po rozpoznaniu w dniu 5 kwietnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu D. B. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 10 marca 2017 r. o sygn. akt I SA/Po 790/16, oddalającego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2012 r. postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 10 marca 2017 r., o sygn. akt I SA/Po 791/16, starszy referendarz sądowy WSA w Poznaniu odmówił D. B. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie z jej skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...], w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2012 r. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia starszy referendarz sądowy stwierdził, że analiza złożonego przez skarżącą wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz dokumentów źródłowych wskazuje, że skarżąca nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego siebie i rodziny. W tym kontekście podniesiono, że wnioskodawczyni nie należy do grona osób bezrobotnych, samotnych, bez źródeł dochodu i bez majątku. W ocenie referendarza, skarżąca jest w stanie poczynić oszczędności w swoich wydatkach w celu zabezpieczenia ewentualnych przyszłych kosztów sadowych. Zwrócono przy tym uwagę, że wnioskodawczyni w niniejszej sprawie uiściła wpis od skargi w kwocie [...]zł oraz wpis od zażalenia w kwocie [...]zł. W ustawowym terminie skarżąca, reprezentowana przez adwokata, wniosła sprzeciw, w którym zarzuciła powyższemu postanowieniu referendarza naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. - w skrócie: "P.p.s.a."), poprzez jego błędną wykładnię i zastosowanie, a w konsekwencji przyjęcie, że skarżąca jest w stanie ponieść pełne koszty postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W uzasadnieniu autorka sprzeciwu wskazała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe ze swoim mężem S. B.. Ponadto mieszka z nimi jej matka. Obecnie skarżąca utrzymuje się z renty chorobowej w wysokości [...] zł, jej małżonek otrzymuje emeryturę w wysokości [...] zł, a matka w wysokości [...] zł miesięcznie. Wnioskodawczyni podniosła, że poza kosztami wskazanymi we wniosku (wydatkami na utrzymanie domu, samochodu, rachunkami, kosztami lekarstw oraz żywności, które łącznie wynoszą na 1 osobę [...] zł), ponosi także wydatki na leczenie jej matki, która korzysta z protezy oraz wózka inwalidzkiego, a także musi kupować specjalistyczne pończochy. Ponadto skarżąca stwierdziła, że we wniosku jednoznacznie wykazała, że miesięczne wydatki jej i jej męża wynoszą ok. [...] zł, a ich łączny dochód wynosi [...] zł, a to oznacza, że środki te w całości konsumowane są przez niezbędne wydatki, a także na pomoc schorowanej matce, która nie jest w stanie utrzymać się z bardzo niskiej emerytury. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą WSA jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu (por.: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2015 - komentarz do art. 260 P.p.s.a, dostępny w bazie danych Legalis). W myśl art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei przepis art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy w zakresie częściowym zostanie przyznane osobie fizycznej, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia należy wyjaśnić, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a. zgodnie, z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Ponadto instytucja ta, która ma gwarantować stronie możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi nie tylko odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, ale także od zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowej, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Skoro przyznanie takiej pomocy skutkuje wydatkami z budżetu państwa, to korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami (por. wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13, LEX nr 1335108; wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Podkreślić też należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (wyrok NSA z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 313/13, LEX nr 1320752). W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to winno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na finansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Wyjątkowy charakter tej instytucji prawnej pociągający za sobą konieczność obiektywizacji sytuacji majątkowej podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy sprawia, że uchylenie się strony od przedstawienia stosownej dokumentacji, bądź przedstawienie niepełnych lub sprzecznych ze sobą danych skutkuje brakiem wystarczających podstaw do jego przyznania. Strona winna więc podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane (por. wyrok NSA z dnia 5 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 546/13, LEX nr 1347140). Ponadto z uwagi na wyjątkowość tej instytucji, przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy muszą być interpretowane ściśle (por. wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Podkreślenia wymaga, że Sąd wydaje orzeczenie na podstawie oświadczenia strony mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i w przedstawionych przez stronę dokumentach. Wymaga to przedstawienia przez stronę wszelkiej możliwej dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej, a zwłaszcza, gdy została do tego zobowiązana przez sąd (por. wyrok NSA z dnia 4 czerwca 2013 r., sygn. akt II GZ 260/13, LEX nr 1320697). Przytoczone w oświadczeniu okoliczności i przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie wnioskodawcy, a do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Oceniając sytuację materialną strony są bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych (wyrok NSA z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 382/13, LEX nr 1319080). Należy także zauważyć, że dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. W świetle utrwalonego orzecznictwa i poglądów doktryny wskazać też należy, że całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwoty na finansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (wyrok NSA z dnia 12 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 604/13, LEX nr 1345059 i powołane tam piśmiennictwo). Wskazuje się też, że strona będąca osoba fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie kredytu czy pożyczki (wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Sąd podkreśla, że w przypadku badania przesłanek przyznania prawa pomocy uwzględnienia wymaga całokształt sytuacji wnioskodawcy, na którą wpływ mogą mieć także inne osoby (por. wyrok NSA z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt II FZ 84/13, LEX nr 1296829). Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. wyrok NSA z dnia 25 marca 2013 r., sygn. akt II FZ 104/13, LEX nr 1299412). W ocenie Sądu rozpoznającego sprzeciw, referendarz sądowy w zaskarżonym orzeczeniu rzeczowo i obszernie wyjaśnił, dlaczego nie może uwzględnić wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W tym kontekście należy przede wszystkim podnieść, że referendarz dokonał prawidłowej i szczegółowej analizy treści oświadczeń i dokumentów złożonych przez skarżącą, a następnie właściwie je ocenił uznając, że skarżąca nie wykazała w przekonujący sposób, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby ją do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżącej nie można bowiem uznać za osobę ubogą, która nie byłaby w stanie partycypować - przynajmniej w określonym zakresie - w kosztach postępowania sądowego, w tym opłacić ewentualnych przyszłych kosztów sądowych w postaci opłaty kancelaryjnej za sporządzenie i doręczenie uzasadnienia ([...],- zł), czy wpis od skargi kasacyjnej ([...],- zł). Jednocześnie słusznie referendarz zauważył, że skarżąca w przedmiotowej sprawie uiściła już wpis sądowy od skargi w kwoce [...]- zł oraz wpis od zażalenia w kwocie [...]- zł, co tylko utwierdza w przekonaniu, że jest ona w stanie poczynić z osiąganych przez nią i jej męża dochodów oszczędności, które następnie może przeznaczyć na koszty prowadzonego postępowania sądowego. Należy przy tym podkreślić, że skarżąca nie wskazała, aby jej sytuacja finansowa, czy rodzinna uległa ewentualnemu pogorszeniu (i nie przedłożyła na tę okoliczność żadnych dowodów) w okresie między poniesieniem ww. kosztów sądowych, a datą złożenia rozpoznawanego sprzeciwu. W zakresie ponoszonych przez skarżącą i jej męża miesięcznych wydatków (bardzo szczegółowo opisanych w piśmie procesowym z dnia 17 lutego 2017 r., k. 116-117 akt sąd.) skarżąca wskazała, że wynoszą one [...] zł na jedną osobę. Oznacza to, że łączne miesięczne wydatki skarżącej i jej męża wynoszą [...] zł. Z kolei ich łączny miesięczny dochód wynosi [...] zł (renta skarżącej w kwocie [...]zł i emerytura jej męża w kwocie [...]zł), co zdaniem skarżącej dowodzi, że środki te w całości konsumowane są przez niezbędne wydatki, a także na pomoc schorowanej matce, która nie jest w stanie utrzymać się z bardzo niskiej emerytury. W tym kontekście należy zauważyć, że matka skarżącej otrzymuje świadczenie emerytalne w kwocie [...]zł miesięcznie. Z powyższego wynika, że skarżąca ponosząc wydatki na utrzymanie własne i rodziny korzysta także z dochodu osiąganego przez jej matkę, w kwocie [...]zł, albowiem w przeciwnym wypadku niemożliwym byłoby ponoszenie przez nią miesięcznych wydatków w kwocie [...]zł, które przewyższają miesięczne dochody jej i jej męża. Ponadto Sąd zaznacza, że przy ocenie sytuacji materialnej osoby wnioskującej o wsparcie ze strony sądu, brane są pod uwagę przesłanki warunkujące przyznanie tej pomocy. Wyjaśnienia wymaga, że rozumieniu przepisu art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. kosztami "koniecznego utrzymania" są niezbędne wydatki zmierzające do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, głównie mające charakter wydatków okresowych. Do kosztów tych należy więc bezspornie zaliczyć wydatki na żywność, odzież, środki czystości, leczenie, edukację oraz wydatki związane z zaspokojeniem potrzeb mieszkaniowych, czyli koszty stałych opłat z tytułu czynszu, opłat za gaz, energię elektryczną, wodę, wywóz śmieci (por. postanowienie NSA w Warszawie z dnia 13 lutego 2009 r., sygn. akt II OZ 127/09, dostępne na stronie internetowej: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Wydatki skarżącej i jej męża, jak już wyżej wskazano, wynoszą po uśrednieniu w skali miesiąca [...] zł i obejmują m.in.: opłaty mieszkaniowe, koszty leczenia, paliwa. Co istotne wśród tych wydatków znajdują się także takie, których nie można zaliczyć do kosztów "koniecznego utrzymania" w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W szczególności należy do nich, na co słusznie zwrócił uwagę referendarz, opłaty za internet i telefony komórkowe ([...],- zł) oraz koszty remontu kuchni, które w przeliczeniu na 1 miesiąc na 1 osobę wyniosły [...] zł (skarżąca podała, że na remont kuchni poniosła wraz z mężem następujące wydatki: koszt zakupu materiałów do kuchni [...],- zł, założenie płytek [...],- zł, farby i malowanie [...],- zł). Ponadto, w ocenie Sądu, w realiach rozpoznawanej sprawy, jeżeli uwzględni się okoliczność, że zarówno skarżąca, jak i jej mąż, nie są aktualnie osobami aktywnymi zawodowo (pobierają świadczenia z tytułu renty chorobowej i emerytury), to nasuwają się uzasadnione wątpliwości, co do zaliczenia do kosztów "koniecznego utrzymania" miesięcznych wydatków na paliwo w kwocie [...]zł. W kontekście poczynionych wyżej rozważań i ustaleń Sąd stwierdza, że starszy referendarz sądowy w zaskarżonym postanowieniu prawidłowo wywiódł, że skarżąca nie wykazała, aby w jej przypadku ziściły się przesłanki do zastosowania względem niej normy zawartej w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., a w konsekwencji, że jej wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie. W związku z tym stwierdzić należy, że postanowienie z dnia 10 marca 2017 r. oddalające wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów jest zgodne z prawem. W tym stanie rzeczy Sąd, działając na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 § 1 i 2 oraz art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 16 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.