II SA/Po 355/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jakub Zieliński po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 lutego 2016 r. wniosku pełnomocnika skarżącego o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 23 lipca 2015 r. sygn. akt II SA/Po 355/15 w sprawie ze skargi P. K. na czynność Prezydenta Miasta P. z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...] [...] w przedmiocie należności pieniężnej przysługującej członkom komisji wyborczej postanawia odmówić przywrócenia terminu do wniesienia skargi kasacyjnej. /-/ Jakub Zieliński Po doręczeniu stronie odpisu uzasadnienia wyroku z dnia 23 lipca 2015 r. sygn. akt II SA/Po 355/15, co miało miejsce w dniu 8 września 2015 r. (k. 58), skarżący w ostatnim dniu terminu do wniesienia skargi kasacyjnej, tj. 8 października 2015 r., złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w części – poprzez ustanowienie radcy prawnego (k. 60). Prawomocnym postanowieniem z dnia 22 grudnia 2015 r. tutejszy Sąd oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy. Odpis postanowienia został doręczony stronie w dniu 7 stycznia 2016 r. (k. 92, 93), a strona nie wniosła zażalenia na to postanowienie. W dniu 14 stycznia 2016 r. (data nadania pocztowego – k. 105) skarżący za pośrednictwem pełnomocnika z wyboru (radcy prawnego) złożył wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku z dnia 23 lipca 2015 r. sygn. akt II SA/Po 355/15. Wraz z wnioskiem złożył m.in. skargę kasacyjną oraz odpis każdego z tych pism procesowych, jak również pełnomocnictwo z dnia 8 stycznia 2016 r. (k. 94 i nast.). W uzasadnieniu wniosku podniesiono, że wcześniej strona nie mogła wnieść skargi kasacyjnej z uwagi na brak możliwości pokrycia kosztów profesjonalnej pomocy prawnej, co potwierdza fakt przyznania jej w dniu 4 grudnia 2015 r. stypendium socjalnego na podstawie przepisów Prawa o szkolnictwie wyższym, która to pomoc jest przyznawana na według kryteriów dochodowych określonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Zarazem stwierdzono, że termin do złożenia wniosku został zachowany, bowiem dopiero w dniu 7 stycznia 2016 r. skarżącemu zostało doręczone postanowienie o odmowie przyznania pomocy prawnej, co spowodowało, że poczynił starania celem powołania pełnomocnika z wyboru; przy czym skarżący dysponował już środkami wypłaconymi mu z tytułu przyznanego stypendium socjalnego, tj. kwotą pozwalającą na opłacenie pomocy prawnej. Zdaniem pełnomocnika dopiero w dniu 7 stycznia 2016 r. ustała przyczyna, dla której wcześniej nie została wniesiona skarga kasacyjna, a wcześniej skarżący nie wiedział, czy i w jakiej wysokości otrzyma środki na opłacenie profesjonalnej pomocy prawnej, stąd też nie ponosi winy w niedochowaniu terminu do wniesienia skargi kasacyjnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Zgodnie z art. 177 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, z późn. zm. – dalej: P.p.s.a.) – w brzmieniu obowiązującym przed 15 sierpnia 2015 r., a mającym zastosowanie w niniejszej sprawie ze względu na przepis art. 2 w zw. z art. 1 pkt 50 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2015 r., poz.658) – skargę kasacyjną wnosi się do sądu, który wydał zaskarżony wyrok lub postanowienie, w terminie trzydziestu dni od dnia doręczenia stronie odpisu orzeczenia z uzasadnieniem. Co do zasady wniesienie tego środka zaskarżenia jest obwarowane tzw. przymusem adwokacko-radcowskim, czyli wymogiem sporządzenia skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika, co wynika z art. 175 § 1 P.p.s.a. Z kolei art. 86 § 1 P.p.s.a. przewiduje, że jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności w postępowaniu sądowym bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi przywrócenie terminu, o czym może orzec również na posiedzeniu niejawnym. Natomiast zgodnie z art. 87 P.p.s.a. pismo z wnioskiem o przywrócenie terminu wnosi się do sądu, w którym czynność miała być dokonana, w ciągu siedmiu dni od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu (§ 1); w piśmie tym należy uprawdopodobnić okoliczności wskazujące na brak winy w uchybieniu terminu (§ 2); równocześnie strona powinna dokonać czynności, co do której uchybiła terminu (§ 4). W niniejszej sprawie pełnomocnik skarżącego ustanowiony z wyboru – już po odmowie przyznania stronie prawa pomocy obejmującego ustanowienie pełnomocnika z urzędu – w sposób oczywisty nie mógł sprostać ustawowemu terminowi do wniesienia skargi kasacyjnej, który upłynął z dniem 8 października 2015 r. (termin liczony od 8 września 2015 r., tj. dnia doręczenia stronie odpisu uzasadnienia wyroku z dnia 23 lipca 2015 r.). Niemniej jednak w sprawie istotne jest to, czy skarżący należycie usprawiedliwił, że wcześniej nie miał możliwości ustanowienia pełnomocnika z wyboru i co za tym idzie – terminowego wniesienia skargi kasacyjnej. Zrazem trzeba zaznaczyć, że w niniejszej sprawie skarga kasacyjna została wniesiona z niewątpliwym przekroczeniem terminu ustawowego, w konsekwencji wniosek o przywrócenie terminu jest dopuszczalny. Ponadto Sąd – z korzyścią dla strony – uznał, że powołana przez pełnomocnika strony przyczyna uchybienia terminu (przeszkoda do sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej) upłynęła najwcześniej w dniu 7 stycznia 2016 r., kiedy to doręczono stronie odpis postanowienia z dnia 22 grudnia 2015 r. oddalającego wniosek o przyznanie prawa pomocy. Okoliczności te Sąd uznał za powołane przez stronę na uprawdopodobnienie istnienia przeszkody do terminowego wniesienia skargi. Sąd przyjął, że wskazywaną przez stronę przyczyną spóźnionego wniesienia skargi kasacyjnej był brak środków finansowych i oczekiwanie na sądowe rozstrzygnięcie w przedmiocie przyznania prawa pomocy obejmującego ustanowenie pełnomocnika z urzędu. W konsekwencji wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej Sąd uznał za wniesiony z zachowaniem terminu, o którym mowa w art. 87 § 1 P.p.s.a., i jako taki podlegał merytorycznemu rozpatrzeniu, a nie odrzuceniu na podstawie art. 88 P.p.s.a. W ocenie Sądu okoliczności niniejszej sprawy, w tym wskazane przez stronę domniemane przyczyny uchybienia terminu, nie uzasadniają przywrócenia skarżącemu terminu do wniesienia skargi kasacyjnej. Uzasadniając takie stanowisko Sądu, w tym miejscu trzeba podkreślić, że z uwagi na określony już wcześniej reżim prawny – stan prawny obowiązujący przed 15 sierpnia 2015 r., który znajduje zastosowanie w niniejszej sprawie – w pełni zasadny jest niejednokrotnie wyrażany w orzecznictwie pogląd, że wystąpienie w terminie otwartym do wniesienia skargi kasacyjnej, z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w postaci ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, nie ma wpływu na bieg tego terminu. Termin do wniesienia skargi kasacyjnej rozpoczyna swój bieg od dnia doręczenia stronie (lub jej pełnomocnikowi, o ile został wcześniej ustanowiony) orzeczenia wraz z uzasadnieniem. Brak jest bowiem podstaw do przyjęcia, że przeszkoda w dokonaniu czynności, choćby niezawiniona przez stronę, powodowała przedłużenie terminu o okres trwania przeszkody w sposób zbliżony do zawieszenia terminu przedawnienia (por. postanowienia NSA: z dnia 10 września 2013 r. sygn. akt I OZ 746/13, LEX nr 1442861; z dnia 27 listopada 2012 r. sygn. akt II OZ 1039/12, LEX nr 1240758; z dnia 12 października 2012 r. sygn. akt II OZ 884/12, LEX nr 1252297; z dnia 1 października 2012 r. sygn. akt I OSK 868/12, LEX nr 1219896; z dnia 21 września 2011 r. sygn. akt I OZ 698/11, LEX nr 1068665; z dnia 23 czerwca 2008 r. sygn. akt II OZ 637/08, LEX nr 493728). Innymi słowy, jeżeli stronie skarżącej został doręczony odpis orzeczenia, to od tego momentu, zgodnie z treścią art. 177 § 1 P.p.s.a., liczony jest bieg terminu do złożenia skargi kasacyjnej, niezależnie od tego czy strona ustanowiła pełnomocnika z wyboru, czy też wystąpiła z wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika z urzędu (tak NSA w postanowieniu z dnia 21 września 2011 r. sygn. akt I OZ 698/11, LEX nr 1068665). Uwzględniając wspomniany już poprzedni stan prawny, trzeba podkreślić że nawet w przypadku ustanowienia pełnomocnika z urzędu – na skutek uwzględnienia wniosku strony złożonego po wydaniu orzeczenia, które w drodze skargi kasacyjnej zamierza ona zakwestionować – momentem miarodajnym dla oceny, czy wnoszący środek odwoławczy zachował ustawowy termin byłby upływ 30 dni od dowiedzenia się przez stronę o ustanowieniu pełnomocnika urzędu, względnie upływ 30 dni od dnia, kiedy pełnomocnik ów miał rzeczywistą możliwość zapoznania się z aktami sprawy. Jednakże, warunkiem koniecznym otwierającym możliwość wniesienia skargi kasacyjnej w tym terminie, jest złożenie jej wraz wnioskiem o przywrócenie terminu do jej wniesienia i tylko wtedy, gdy wniosek ten zostanie uwzględniony (por. m.in. postanowienia NSA z dnia: 13 lutego 2013 r. sygn. akt I OZ 85/13, LEX nr 1282803; 5 czerwca 2014 r. sygn. akt II OZ 543/14, LEX nr 1493030; 10 września 2013 r. sygn. akt I OZ 746/13, LEX nr 1442861 – orzeczenia odstępne w Internecie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Kluczowe dla należytego rozpatrzenia przedmiotowego wniosku o przywrócenie terminu ma odpowiedź na pytanie, czy skarżący (względnie jego pełnomocnik z wyboru, którego działania są równoznaczne z działaniami strony) uprawdopodobnił, że nie mógł w terminie wnieść skargi kasacyjnej. To z kolei sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy strona należycie wykazała, że wcześniej, tj. przed 21 grudnia 2015 r., kiedy to otrzymała pierwszą transzę stypendium socjalnego dla studentów, nie mogła ustanowić pełnomocnika z wyboru celem sporządzenia skargi kasacyjnej. W sposób oczywisty bowiem, z uwagi na brzmienie przywołanych przepisów, samoistnym i wystarczającym usprawiedliwieniem niewniesienia skargi kasacyjnej w terminie nie może być oczekiwanie na rozpatrzenie wniosku o prawo pomocy, skoro złożenie takiego wniosku nie ma wpływu na bieg skargi kasacyjnej. W ocenie Sądu skarżący nie uprawdopodobnił, że nie dochował terminu wniesienia skargi kasacyjnej bez swojej winy. Fakt przyznania i następnie otrzymania w końcu grudnia 2015 r. kwoty studenckiego stypendium socjalnego – a jest to jedyna pewna okoliczność wskazana we wniosku o przywrócenie terminu – nie oznacza sam w sobie, że wcześniej skarżący nie dysponował kwotami pozwalającymi na pokrycie kosztów pełnomocnika z wyboru. W szczególności skarżący w postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy miał niewątpliwie sposobność wykazania swojej rzeczywistej sytuacji, czego jednak nie uczynił. Rozwijając powyżej sformułowany podstawowy wniosek wynikający z analizy całokształtu okoliczności niniejszej sprawy, Sąd stwierdza, że skarżący nie uprawdopodobnił, iż w terminie do wniesienia skargi kasacyjnej, a faktycznie również po tym terminie, aż do czasu otrzymania stypendium socjalnego w grudniu 2015 r., nie mógł wnieść skargi kasacyjnej z powodu braku środków na opłacenie pełnomocnika z wyboru. Podstawą oddalenia jego wniosku o prawo pomocy, jak wynika z uzasadnienia prawomocnego postanowienia tutejszego Sądu z dnia 22 grudnia 2015 r. był bowiem brak wyczerpującego zobrazowania sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego (art. 255 P.p.s.a.). Skarżący w postępowaniu tym nie złożył bowiem żadnego dowodu, który potwierdzałby jego oświadczenia, które jawią się jako całkowicie niewiarygodne, skoro skarżący nie wskazał, w jaki sposób i z jakich źródeł zaspokaja swoje podstawowe potrzeby bytowe – w zakresie bieżącego utrzymania. Nie przedstawił on bowiem nawet podstawowego wyliczenia kosztów utrzymania, a zarazem nie wskazał, że pozostaje na utrzymaniu innych osób i korzysta z ich zasobów materialnych. Sąd przyjął zatem, że zgodnie z zasadami prawidłowego rozumowania – przy braku przeciwnych twierdzeń strony – że skarżący z nieujawnionych Sądowi źródeł pozyskuje środki materialne (finansowe lub rzeczowe) na zabezpieczenie swoich podstawowych potrzeb bytowych, względnie pozostaje na utrzymaniu innych osób. Fakt niezaskarżenia przez stronę postanowienia z dnia 22 grudnia 2015 r., a w efekcie niezakwestionowanie tych ustaleń Sądu, prowadzi do wniosku, że skarżący nie wykazał, iż w terminie do wniesienia skargi kasacyjnej, jak również po tym terminie, a przed przyznaniem mu i otrzymaniem stypendium socjalnego, nie dysponował zasobami materialnymi (środkami finansowymi i rzeczowymi) pozwalającymi na opłacenie pełnomocnika z wyboru. Fakt przyznania mu stypendium socjalnego nie może mieć decydującego znaczenia w tym względzie, skoro skarżący nie uznał za stosowne przedstawić Sądowi rzetelnej informacji na temat swojej sytuacji materialnej w okresie, w którym biegł termin do wniesienia skargi kasacyjnej. Dodać również należy, że skarżący nie przedstawił Sądowi dokumentacji, którą przedłożył uczelni na potrzeby ubiegania się o stypendium socjalne. Z kolei samo rozstrzygnięcie przez organ uczelni o przyznaniu stypendium socjalnego nie stanowi w niniejszej sprawie orzeczenia o charakterze prejudykatu, czy też innego wiążącego Sąd i strony postępowania orzeczenia rozstrzygającego o sytuacji materialnej skarżącego w czasie biegu terminu do wniesienia skargi kasacyjnej. To, że godnie z art. 179 ust. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. z 2012 r., poz. 572) stypendium socjalne ma prawo otrzymywać student znajdujący się w trudnej sytuacji materialnej, nie oznacza, iż przyznanie stypendium socjalnego samo w sobie przesądza o braku odpowiednich środków na pokrycie wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru. Trzeba mieć też na uwadze, że wysokość dochodu uprawniająca do uzyskania stypendium nie musi odpowiadać kwocie wskazanej w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 114, z późn. zm.), gdyż powołany przepis art. 179 ust. 3 Prawa o szkolnictwie wyższym wprowadza możliwość ustalenia przez organ uczelni dochodu na osobę w rodzinie również w wysokości wyższej, tj. do 1,30 kwot określonych w art. 5 ust. 1 i art. 6 ust. 2 pkt 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ponadto pełnomocnik błędnie podał wysokość kwoty, o której mowa w art. 5 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Kwota ta bowiem zgodnie z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 sierpnia 2012 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny oraz wysokości świadczeń rodzinnych (Dz.U. z 2012 r., poz. 959) wynosiła bowiem już od dnia 1 listopada 2012 r., a do dnia 31 października 2014 r. 539 zł (§ 1 ust. 1 pkt 1), zaś od dnia 1 listopada 2014 r. 574 zł (§ 1 ust. 2 pkt 1). Natomiast od dnia 1 listopada 2015 r. wysokość tej kwoty to 674 zł, co wynika z § 1 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 2015 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz.U. z 2015 r., poz. 1238). Co więcej, należy mieć na uwadze, że zgodnie z obowiązującym do dnia 31 grudnia 2015 r. rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. z 2013 r., poz. 490, z późn. zm.) w przypadkach szczególnie uzasadnionych, gdy przemawiała za tym sytuacja materialna lub rodzinna klienta albo rodzaj sprawy, radca prawny mógł ustalić stawkę opłaty niższą niż stawka minimalna albo zrezygnować z opłaty w całości (§ 3 ust. 2). Analogicznie miała się rzecz w odniesieniu do adwokatów, jak na to wskazuje § 3 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. z 2013 r., poz. 461, z późn. zm.). Aktualnie analogiczne rozwiązania znajdują się w § 18 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 1804) i Aktualnie analogiczne rozwiązania znajdują się w § 18 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 1804) i § 18 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 1800). Skarżący w żaden sposób nie wykazał, że w terminie do wniesienia skargi kasacyjnej lub nawet później, do czasu uzyskania stypendium socjalnego – podjął starania o uzyskanie pomocy prawnej, chociażby za niższą niż minimalna kwotę wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. Znamienne jest również to, że skarżący wystąpił z wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika w ramach prawa pomocy dopiero w dniu 8 października 2015 r., tj. w ostatnim dniu terminu do wniesienia skargi kasacyjnej. W ten sposób sam przekreślił możliwość wydania pozytywnego rozstrzygnięcia w tym względzie z zachowaniem terminu do wniesienia skargi kasacyjnej. Skoro sytuacja skarżącego była już ówcześnie bardzo zła i trwała aż do otrzymania stypendium socjalnego, w grudniu 2015 r. - jak próbuje argumentować - to względy pragmatyzmu i należytej dbałości o własne sprawy powinny skłonić skarżącego do jak najszybszego wystąpienia do Sądu o przyznanie pełnomocnika z urzędu. W ocenie Sądu już sama tylko ta okoliczność wskazuje na zawinienie skarżącego w uchybieniu terminu do wniesienia skargi kasacyjnej. O ile bowiem mógł on wnieść skargę kasacyjną w ostatnim dniu terminu, to zwlekanie do tego dnia ze złożeniem wniosku o przyznanie pełnomocnika procesowego podlegać już musi odmiennej ocenie. Jak trafnie to ujął Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 10 października 2010 r. sygn. akt III CZ 36/14 (LEX nr 1539472), gdy chodzi o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej trzeba mieć na uwadze specyfikę tej sytuacji, polegającą na niemożliwości samodzielnego działania strony. Badanie początku biegu terminu do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej powinno uwzględniać wszystkie okoliczności mające wpływ na uchybienie terminowi, obejmujące zarówno dbałość o własne interesy, terminowość i staranność działań samej strony przy poszukiwaniu i ustanowieniu zawodowego pełnomocnika do wniesienia skargi kasacyjnej, jak i działania samego pełnomocnika po jego ustanowieniu, przy uwzględnieniu charakteru i zawiłości sprawy. Możliwość uniknięcia niekorzystnych skutków procesowych przez stronę, która z przyczyn przez siebie niezawinionych nie mogła dochować ustawowego terminu do wniesienia skargi kasacyjnej należy rozumieć jako możliwość dopełnienia opóźnionej czynności ze skutecznością potencjalnie nie mniejszą niż wtedy, gdy dokonuje jej bez opóźnienia. W ocenie tutejszego Sądu, zwlekanie z wniesieniem żądania ustanowienia pełnomocnika z urzędu do ostatniego dnia terminu do wniesienia skargi kasacyjnej można przyrównać do sytuacji, w której strona podejmuje próbę wniesienia skargi kasacyjnej już w ostatnich minutach końcowego dnia terminu. W tym zakresie Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 10 października 2014 r. sygn. akt III CZ 36/14 (LEX nr 1539472) stwierdził, że nie można uznać za niezawinione uchybienie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej w sytuacji, w której osoba upoważniona do nadania zawierającej tę skargę przesyłki pocztowej podjęła taką próbę w ostatnich minutach przed upływem terminu, pojawiając się w placówce pocztowej na około 40 minut przed jej zamknięciem i nie została obsłużona tego dnia przed północą, nawet jeśli nastąpiło to z uwagi na niespotykaną kolejkę i niską sprawność obsługi. Reasumując wszystko powyższe, Sąd stwierdza, że skarżący nie uprawdopodobnił, iż uchybienie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej nastąpiło bez jego winy. Powołane we wniosku okoliczności nie stanowiły należytego usprawiedliwienia, wskazującego na istnienie takich niezależnych od strony przeszkód, które uniemożliwiały terminowe wniesienia skargi. Tym samym w sprawie nie wystąpiły przesłanki wskazane w art. 86 § 1 i art. 87 § 2 P.p.s.a., uzasadniające uwzględnienie wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie powołanych przepisów orzekł, jak w sentencji. /-/ Jakub Zieliński