III SA/Po 457/17

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu - Katarzyna Witkowicz-Grochowska po rozpoznaniu w dniu 18 lipca 2017r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi Spółka A na decyzję Dyrektora Izby Celnej w P. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie ustanowienia zabezpieczenia na majątku przybliżonej kwoty zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym za czerwiec 2013r. postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. Skarżąca Spółka A wraz ze skargą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na decyzję Dyrektora Izby Celnej w P. wniosła o przyznanie prawa pomocy w części poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Z danych zawartych w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy PPPr wynika, że przedmiotem działalności Spółki jest sprzedaż hurtowa paliw. Spółka wniosła o zwolnienie od kosztów opłaty sądowej w związku ze złożeniem skarg od [...] decyzji organu administracji, w tym decyzji objętej niniejszym wnioskiem, w łącznej wysokości we wszystkich sprawach [...] zł. W uzasadnieniu wniosku Spółka argumentowała, że organ celny podjął działania w zakresie zabezpieczenia wierzytelności na rachunku bankowym i tym samym zablokował wszystkie dostępne środki finansowe na firmowym koncie Spółki. Spółka utraciła dostęp do środków finansowych, nie ma możliwości uregulowania należności wobec kontrahentów i została zmuszona do zaprzestania prowadzenia transakcji handlowych, co doprowadziło do złej kondycji finansowej Spółki. W oświadczeniu o majątku i dochodach podano, że wysokość kapitału zakładowego, majątku lub środków finansowych Spółki wynosi [...] zł, wartość środków trwałych wnioskodawcy według bilansu za ostatni rok wyniosła [...] zł, a ostatni rok obrotowy został zamknięty zyskiem w wysokości [...] zł. Wskazano ponadto, iż Spółka dysponuje rachunkiem bankowym w Banku A. Nadto wskazano, że na dzień 7 kwietnia 2017r. Spółka nie posiada żadnych środków trwałych, nie jest właścicielem nieruchomości, ani rzeczy ruchomych, nie posiada środków w kasie podmiotu, ani nie przynosi dochodów. Do wniosku o przyznanie prawa pomocy załączone zostały następujące dokumenty: Sprawozdanie za 2015r., bilans na dzień 31 maja 2016r., RZS porównawczy na dzień 31 grudnia 2015r i 31 maja 2016r., z którego wynika, że za ten okres Spółka uzyskała zysk w wysokości [...] zł. Z uwagi na fakt, że oświadczenie złożone na formularzu PPPr było niepełne co do aktualnej sytuacji finansowej i majątkowej Spółki, zarządzeniem referendarza sądowego skarżąca została wezwana na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi do uzupełnienia swojego oświadczenia o stanie majątkowym i finansowym poprzez złożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych. W odpowiedzi Spółka oświadczyła, że od 1 stycznia 2017r. nie uzyskuje przychodów z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Trudna sytuacja finansowa Spółki jest równoznaczna z trudnościami finansowymi jej udziałowców, do których również zwracano się o dokonanie dopłat przez wystąpieniem z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Dołączono kserokopię zeznania CIT-8 o wysokości osiągniętego dochodu lub poniesionej straty za 2016r., z którego wynika, że Spółka uzyskała przychód w wysokości [...] zł., poniosła koszty działalności w wysokości [...] zł, zatem rok 2016 zamknął się dochodem w wysokości [...] zł.; deklaracji VAT za okres od września 2016r. do maja 2017r., z których wynika zerowa dostawa towarów i usług i zerowe nabycie towarów i usług oraz kserokopię wyciągu z jednego rachunku bankowego, na którym widnieje ujemne saldo [...] zł. W tym stanie rzeczy Spółka została ponownie wezwana do uzupełnienia w terminie 7 dni swojego oświadczenia o stanie finansowym i majątkowym poprzez podanie informacji dotyczącej sytuacji finansowej i majątkowej udziałowców Spółki, przedstawienie dowodów świadczących o niemożności uzyskania dopłat od udziałowców Spółki, przedłożenie aktualnej treści umowy Spółki oraz o podanie z jakich źródeł pokrywa aktualne koszty utrzymania siedziby. Powyższe wezwanie zostało przesłane na prawidłowy adres siedziby Spółki, nie zostało odebrane i po dwukrotnym awizowaniu przesyłkę zwrócono do Sądu z adnotacją "Zwrot nie podjęto w terminie". Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału uznano, że przesyłka została doręczona prawidłowo, w trybie doręczenia zastępczego, zatem pozostawiono ją w aktach ze skutkiem doręczenie w dniu 7 lipca 2017r. Spółka nie przedłożyła dalszych oświadczeń i dokumentów źródłowych pozwalających ustalić jej aktualną i rzeczywistą sytuację finansową i majątkową. W pierwszej kolejności wskazać należy, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369), dalej "P.p.s.a.", zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W niniejszej sprawie skarżąca Spółka domaga się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Istotne znaczenie ma to, że w razie przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca wykaże, że nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów sądowych, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Istnienie tych okoliczności musi być wykazane w sposób niewątpliwy, co oznacza, że przedstawione przez wnioskodawcę dane i informacje muszą obrazować w sposób pełny i precyzyjny jego sytuację majątkową i stan dochodów, co musi być poddane ocenie Sądu, dokonywanej z punktu widzenia spójności i wiarygodności przedstawionych danych. Użyty w powołanym przepisie zwrot "może być przyznane" wskazuje na fakultatywny charakter orzeczenia o przyznaniu prawa pomocy. Podstawę do oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy stanowią informacje wynikające z oświadczenia strony, złożonego na urzędowym formularzu, obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach (art. 252 § 1 i 2 P.p.s.a.). Obowiązek ten rozciąga się także na wszystkie dokumenty zawierające dane obrazujące sytuację majątkową strony i tym samym pozwalające zbadać istnienie przesłanek przyznania prawa pomocy. Jak podkreśla się w orzecznictwie, wnioskodawca, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności. Użyte w treści art. 246 P.p.s.a. słowo "wykazać" oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (por. postanowienia NSA: z 24 listopada 2011 r., I OZ 881/11; z 20 stycznia 2012 r., II FZ 863/11 dostępne www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych spoczywa bezsprzecznie na stronie, która powinna wykazać i wyczerpująco uzasadnić okoliczności stanowiące podstawę żądania. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, i na podstawie przedstawionych przez nią dowodów dokonuje się oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Tak więc strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny oraz rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. To ona powinna poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. W przeciwnym razie musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Należy podkreślić, iż udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu postanowienia z dnia 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04, niepubl.) stwierdził, iż opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby, czy osób, na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony z obowiązku ich ponoszenia. Wnioskodawca musi zatem wykazać, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Przenosząc te ogólne uwagi, objaśniające istotę omawianej instytucji oraz obowiązki wnioskującej Spółki na grunt sprawy niniejszej, wskazać należy, że skarżąca Spółka wybiórczo przedstawiła swoją sytuację finansową i stan majątkowy, pomijając okoliczności istotne dla rzeczywistego stanu rzeczy. W realiach niniejszej sprawy zasadność wniosku Spółki A winna być rozpatrywana w dwóch aspektach, mianowicie z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie musi ona ponieść w niniejszym postępowaniu, a z drugiej strony biorąc pod uwagę jej aktualne możliwości finansowe, przy czym dokonując tej oceny należy dysponować pełnym, jednoznacznym i bezspornym materiałem dowodowym dotyczących aktualnej sytuacji finansowej i majątkowej wnioskującej Spółki. Przedstawienie bowiem przez Spółkę rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej pozwala dopiero na ocenę możliwości poniesienia przez Spółkę kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Uwzględnić przy tym należy, że łącznie ze skargą w niniejszej sprawie Spółka złożyła do tut. Sądu [...] skarg, a suma wpisów sądowych – jedynego na obecnym etapie postępowania elementu kosztów sądowych - we wszystkich tych sprawach wynosi [...] zł ([...] spraw x [...] zł). W niniejszej sprawie skarżąca Spółka pomimo wezwania nie przedłożyła wszystkich wymaganych dokumentów źródłowych - bilansu Spółki za okres od 1 czerwca 2016r., a także nie wyjaśniła i nie udokumentowała bieżących przychodów i kosztów prowadzenia działalności od 1 stycznia 2017r. ograniczając się jedynie do stwierdzenia, że nie uzyskuje dochodów z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Wobec powyższego zobowiązana została do wyjaśnia i udokumentowania, że zwracała się do udziałowców o dokonanie dopłat. Pomimo dwukrotnego wezwania nie udzieliła, istotnych dla merytorycznego rozpoznania wniosku o prawo pomocy, informacji w tym zakresie, zaniechała przy tym udostępnienia aktualnej umowy Spółki. Niewystarczające jest bowiem stwierdzenie Spółki, że jej trudna sytuacja finansowa jest równoznaczna z trudnościami finansowymi jej udziałowców, do których również zwracano się o dokonanie dopłat. Spółka bowiem nie udokumentowała powyższych twierdzeń. Zauważyć bowiem należy, że spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, ubiegająca się o prawo pomocy, może pokryć koszty postępowania przez żądanie dopłat od wspólników (por. postanowienie NSA z 12.01.2012 r., sygn. akt II FZ 796/11, dostępne www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzeczeniu z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 796/11 Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę na możliwość pozyskania przez spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością środków finansowych w szczególny sposób, jakim jest zobowiązanie wspólników do dopłat. Zgodnie z art. 177 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1578 ze zm.) umowa spółki może zobowiązywać wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Jak podkreśla się w doktrynie, dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. Kidyba A., Kodeks spółek handlowych. Komentarz. Tom I. Komentarz do art. 1-3000 K.s.h., wyd. VII). Z uwagi na fakt, że dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że może być ona wykorzystana także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez spółkę (tak też NSA w postanowieniu z dnia 11 kwietnia 2012 r., sygn. akt II GZ 123/12, z dnia 20 października 2015 r., sygn. akt II FZ 812/15, dostępne www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Uchylenie się Spółki od udzielenia pełnej i udokumentowanej informacji co do możliwości lub braku możliwości uzyskania dopłat od udziałowców uniemożliwiło ocenę realnego wsparcia Spółki ze strony wspólników. W niniejszej sprawie miała miejsce taka właśnie sytuacja, że pomimo wezwania Spółka nie podała jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa udziałowców Spółki, nie przedłożyła również na tę okoliczność żadnych dokumentów, tj. odpisów zeznań rocznych podatkowych złożonych przez udziałowców, wyciągów z ich rachunków bankowych, oświadczeń udziałowców o stanie majątkowym, posiadanych udziałach w innych spółkach, uzyskiwanych dochodach. Brak uzupełnienia przez skarżącą Spółkę oświadczeń, z których wynikałoby jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa udziałowców Spółki uniemożliwia dokonanie pełnej i rzetelnej oceny, czy skarżąca Spółka przy pomocy żądania dopłat, wsparcia finansowego ze strony udziałowców (np. udzielonej przez wspólników pożyczki) jest w stanie ponieść koszty sądowe w przedmiotowej sprawie. Powyżej wskazane informacje należy uznać za nieodzowne przy ustalaniu rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych Spółki. Niewystarczające jest bowiem samo stwierdzenie, że trudna sytuacja Spółki przekłada się na trudną sytuację jej wspólników oraz że Spółka zwróciła się do udziałowców o dopłaty, bez potwierdzenia powyższych okoliczności dokumentami źródłowymi, pozwalającymi na weryfikację podnoszonych twierdzeń. Spółka w formularzu PPPr wskazała, że posiada rachunek bankowy w banku A. Po wezwaniu do przedłożenia wyciągów ze wszystkich rachunków bankowych Spółki przedłożyła kserokopie wyciągów z rachunku prowadzonego wprawdzie przez bank A, ale o innym numerze niż wskazany na formularzu PPPr. Przyjąć zatem należy, że Spółka nie wyjaśniła wątpliwości co do ilości posiadanych rachunków bankowych, czy też "subkont" podłączonych do jednego rachunku bankowego, ostatnie nie udzieliła informacji o rzeczywistym stanie środków, czy wszystkie podlegają zajęciu i zabezpieczeniu. Skarżąca Spółka ograniczyła się do udostępnienia jedynie rachunku, na którym widnieje ujemne saldo w wysokości [...] zł. z tytułu zaciągniętej pożyczki na łączną kwotę [...] zł. Dodatkowo należy wskazać, że jak wynika z akt sprawy, skarżąca jest Spółką z ograniczoną odpowiedzialnością funkcjonującą w obrocie prawnym od marca 2012 roku, a zainicjowane przez nią postępowanie sądowe dotyczy prowadzonej działalności gospodarczej. Z przedłożonego zeznania podatkowego CIT-8 wynika, że w roku podatkowym 2016 Spółka osiągnęła przychód w wysokości [...] zł, poniosła koszty działalności w wysokości [...] zł, zatem rok 2016 zamknął się zyskiem w wysokości [...] zł. Pomimo sygnalizowanych problemów finansowych i zajęciu konta firmowego Spółka ograniczyła się jedynie do twierdzenia, że zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej, ale nie przedłożyła uchwały wspólników o rozpoczęciu procesu likwidacji Spółki. Z danych zamieszczonych w Krajowym Rejestrze Sądowym nie wynika, aby Spółka zainicjowała postępowanie upadłościowe, czy naprawcze, ani nawet o zawieszeniu działalności gospodarczej. W takiej sytuacji nie ma podstaw do traktowania skarżącej Spółki w szczególny sposób w stosunku do innych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. Zauważyć przy tym należy, że w udostępnionym sprawozdaniu finansowym za 2015r. uzyskany zysk w wysokości około [...] zł przekazano na kapitał zapasowy. Spółka natomiast nie przedstawiła sprawozdania finansowego za cały 2016r. i jego części tekstowej pozwalającego zweryfikować kondycją Spółki, uniemożliwiając tym samym ocenę, czy jest w stanie ponieść koszty sądowe niniejszego postępowania i pozostałych zainicjowanych przed Sądem spraw. Spółka nie udzielił także informacji z jakich źródeł pokrywa koszty utrzymania siedziby, czy obsługi księgowej, skoro na dzień 31 marca 2017r. sporządzono zeznanie podatkowe CIT-8, a także składane były deklaracje VAT za każdy miesiąc aż do czerwca 2017r. Zaznaczyć przy tym bowiem należy, że koszty sądowe, które skarżąca Spółka jest obowiązana ponieść w niniejszej sprawie winny być traktowane na równi z innymi jej zobowiązaniami, wynikającymi z prowadzonej działalności gospodarczej. Skarżąca nie może bowiem uznawać wszelkich kosztów działalności gospodarczej za priorytetowe wobec kosztów prowadzonego postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 9 listopada 2011 roku, sygn. I FZ 344/11). W doktrynie utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym koszty sądowe należą do normalnych kosztów działalności gospodarczej, a dochodzenie roszczeń na drodze sądowej - jako element tej działalności - wymaga na równi z koniecznością zapewnienia środków na bieżącą działalność, także zapewnienia środków na ich dochodzenie (por. M. Kowalska, A. Malmuk-Cieplak, Stosowanie ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, Przegląd Sądowy 2006/9/44). Powyższa teza znajduje również potwierdzenie w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, zgodnie z którym koszty sporów sądowych stanowią część kosztów prowadzenia działalności gospodarczej, a zatem zdolność do ich ponoszenia należy badać przede wszystkim z uwzględnieniem osiąganych przychodów, a nie dochodów (por. postanowienie NSA z dnia 13 lutego 2014 r., sygn. akt II FZ 1543/13, LEX nr 1422842 oraz postanowienie WSA w Gdańsku z dnia 2 lipca 2004 r., sygn. akt I SA/Gd 269/04, LEX nr 220385). Jak wynika natomiast z przedłożonego zeznania podatkowego CIT-8 za 2016r. Spółka osiągnęła przychód w wysokości [...] zł i wynik z działalności zamknął się zyskiem w wysokości [...] zł. Znamienne jest, że Spółka, która dotychczas w 2013, 2014, 2015 i 2016r. prowadziła działalność w znacznym rozmiarze i osiągała dochody, po wszczęciu postępowania administracyjnego w sprawie zaległości podatkowych, nagle zaprzestała, jak oświadczyła, kontynuowania tej działalności. Przedsiębiorca – czy to jako osoba fizyczna czy jako osoba prawna - nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo że podjął wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie NSA z dnia 29 marca 2011 r., I OZ 191/11 i postanowienie z dnia 21 września 2015 r., I FZ 287/15). Tego jednak skarżąca Spółka pomimo dwukrotnego wezwania nie wykazała. Obowiązkiem skarżącej, jako podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą, było zatem uwzględnienie ryzyka związanego z tą działalnością (hurtową sprzedażą paliw), tj. także ryzyka prowadzenia sporów sądowych. Jak podkreśla się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym w odniesieniu do podmiotów gospodarczych prowadzących działalność gospodarczą, wymóg "ostrożności" obowiązuje taki podmiot szczególnie od daty wszczęcia postępowań kontrolnych, czy też podatkowych, jak to miało miejsce w przypadku skarżącej Spółki. Nie ulega wątpliwości, iż z uwagi na przedmiot dokonywanych transakcji na szeroką skalę, wrażliwym w obszarze nieprawidłowości, skarżąca Spółka powinna była liczyć się z możliwością interwencji organów administracji oraz ryzykiem niekorzystnych dla siebie decyzji. Reakcją Spółki było tymczasem, jak oświadczyła, zaprzestanie prowadzenia działalności. Wobec powyższego opierając się o treść wniosku o prawo pomocy i jego częściowe uzupełnienie przyjąć należy, że złożone w nim oświadczenia nie pozwalają na ocenę realnej sytuacji finansowej Spółki, co jest warunkiem determinującym ewentualne przyznanie prawa pomocy chociażby w części. W związku z powyższym, że wobec faktu niewykazania przez skarżącą Spółkę, że spełnia ona przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie, wniosek należało oddalić. Na podstawie art. 258 §1 i 2 pkt 7 P.p.s.a. w zw. z art. 246 §2 pkt 2 P.p.s.a. orzeczono, jak w postanowieniu.