I SA/Rz 197/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Grzegorz Panek po rozpoznaniu w dniu 8 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 5 maja 2016 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od wpisu od skargi, w sprawie ze skargi G. C. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej . z dnia [...] stycznia 2016 r., nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązań podatkowych zlikwidowanej spółki jawnej, z tytułu podatku od towarów i usług, za okres od września 2011 r. do stycznia 2012 r., a także orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności skarżącego, wraz z innymi wspólnikami, za zaległości podatkowe spółki z tego tytułu, a także z tytułu odsetek za zwłokę - postanawia - utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. G.C. (dalej: skarżąca) wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie skargę na wskazaną w sentencji niniejszego orzeczenia decyzję Dyrektora Izby Skarbowej . z dnia [...] stycznia 2016 r. Następnie, po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu od skargi, wystąpiła z wnioskiem o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie jej od uiszczenia należnego wpisu. W złożonym, na urzędowym formularzu, oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym podała, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem, dwiema pełnoletnimi córkami i wnukiem. Dochody wszystkich wspólnie gospodarujących osób (całego gospodarstwa domowego) obejmują emeryturę skarżącej, wynoszącą 1 100 zł miesięcznie, a także wynagrodzenie za pracę jednej z córek, w wysokości ok. 2 200 zł miesięcznie. Mąż skarżącej, prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą, w formie spółki jawnej, zgodnie z oświadczeniem, nie osiąga żadnych dochodów, gdyż działalność ta przynosi jedynie straty. Deklarując składniki posiadanego majątku skarżąca wymieniła następujące przedmioty: dom o pow. ok. 200 m2, nieruchomość rolną o pow. 0,45 ha, której wartość wynosi 40 000 zł. Jeżeli chodzi o ponoszone wydatki, to skarżąca podała, że opłaty za energię elektryczną wynoszą ok. 450 zł miesięcznie, za gaz 700 zł miesięcznie, za wodę i kanalizację 100 zł miesięcznie. W związku z niepełnym oraz niejasnym oświadczeniem o stanie rodzinnym i majątkowym, zarządzeniem z dnia 8 kwietnia 2016 r., wezwano skarżącą do złożenie dodatkowego oświadczenia, między innymi poprzez precyzyjne określenie wysokości ponoszonych wydatków, przedłożenie kopii zeznań podatkowych za 2015 r., a także podanie informacji odnośnie zaciągniętych kredytów. W odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie skarżąca podała jedynie, że podobnie jak mąż, nie posiada żadnych rachunków bankowych, rachunków kart kredytowych, pojazdów mechanicznych, a suma jej miesięcznych wydatków wynosi 1 250 zł (w tym samym oświadczeniu same tylko wydatki na żywność, odzież i środki czystości określone zostały na 980 zł), dodała też, że nie składała zeznań podatkowych za 2015 r., stąd przedkłada te za rok 2014. Jeżeli chodzi o zobowiązania kredytowe, to skarżąca wyjaśniła, że wynoszą one 300 000 zł, a miesięczna rata z tytułu ich spłaty to 3 000 zł. Postanowieniem z dnia 5 maja 2016 r., sygn. akt I SA/Rz 197/16 referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy uznając, że brak jest podstaw do jej przyznania, ponieważ przedmiotowe oświadczenia skarżącej są niepełne, wybiórcze, a przede wszystkim niewiarygodne. W uzasadnieniu postanowienia referendarz podkreślił, że skarżąca, pomimo wezwania, nie udokumentowała ponoszonych wydatków, nie przedstawiła też w sposób kompleksowy swojej sytuacji materialnej i dochodów (podobnie jak i sytuacji pozostałych, wspólnie z nim gospodarujących osób), powołując się na to, że działalność jej męża generuje jedynie straty. Stwierdził, że trudno przyjąć, mając na uwadze zasady logicznego rozumowania, że mąż skarżącej prowadzi działalność przynoszącą mu jedynie straty, a więc uszczuplając majątek i dlatego oświadczenie skarżącej w tym zakresie uznał za niewiarygodne. W ocenie referendarza przeciwko wiarygodności oświadczenia skarżącej przemawia również to, że suma miesięcznych wydatków w jej gospodarstwie domowym (obejmująca również wydatki na spłatę kredytu) przewyższa wartość deklarowanych dochodów). Brak jest zaś wyjaśnienia skąd pochodzą brakujące środki. Zdaniem referendarza odmowa współdziałania skarżącej, w zakresie ustalenia jej sytuacji majątkowej, a także przedstawianie informacji nie znajdujących potwierdzenia w jakichkolwiek, aktualnych dokumentach, nie pozwolił przyjąć, że wykazała ona spełnienie przez siebie przesłanek uzyskania wsparcia ze środków publicznych – w postaci prawa pomocy. Nie zgadzając się ze stanowiskiem referendarza skarżąca wniosła sprzeciw na postanowienie referendarza z dnia 5 maja 2016 r. domagając się uchylenia zaskarżonego postanowienia w całości. Podniosła, że postanowienie referendarza o odmowie przyznania jej prawa pomocy jest błędne i krzywdzące. Wyjaśniła, że nie jest w stanie udokumentować wszystkich kosztów jakie ponosi w ramach prowadzonego gospodarstwa domowego, gdyż jak większość osób nie zachowuje wszystkich dokumentów potwierdzających uzyskanie kosztów w prowadzonym przez siebie gospodarstwie domowym. W jej ocenie przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej jest obowiązkiem sądu jeśli osoba ta spełni przesłanki z art. 246 § 1 ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zdaniem skarżącej składając wniosek o przyznanie prawa pomocy uprawdopodobniła, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Wyjaśniła, że nie jest możliwe aby zaciągnęła kredyt bądź pożyczkę aby opłacić koszty sądowe, gdyż osiągane przez nią przychody w żaden sposób nie zabezpieczą surowych wymagań banków. Podkreśliła jednocześnie, że zgodnie z przyjętym orzecznictwem nie można oczekiwać od strony zaciągnięcia komercyjnego kredytu na poczet kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu, wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego, art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Należy podkreślić, że instytucja prawa pomocy na którą to składa się także zwolnienie strony od kosztów sądowych jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 p.p.s.a., gdzie mowa o tym, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r., sygn. akt I OZ 468/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 504/11 - publ.: orzeczenia.nsa.gov.pl). Rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd musi rozważyć z jednej strony – interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej – interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, iż ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Należy również zaznaczyć, że strona wszczynając spór na drodze sądowej powinna liczyć się z koniecznością przeznaczenia na ten cel środków finansowych, a wydatki z tym związane traktować na równi z innymi zobowiązaniami. Jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (postanowienie z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, niepubl.), stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje, z wysokością kosztów, do których zobowiązana jest na danym etapie postępowania. Jak wskazano powyżej, ciężar wykazania tych przesłanek spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy zaś do sądu (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, niepubl.). Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, stwierdzić należy, że ocena okoliczności przedstawionych na uzasadnienie żądania przez pryzmat ww. przesłanek nie przemawia za przyznaniem skarżącej prawa pomocy w postaci zwolnienie od wpisu od skargi, który w przedmiotowej sprawie wynosi 500 zł. Podkreślenia wymaga, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku, powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (postanowienie NSA z 9 stycznia 2015 r., II GZ 886/14, LEX nr 1634804). Wyjaśnienia wymaga, że podstawową zasadą, jaką kierują się sądy przy orzekaniu w przedmiocie prawa pomocy jest cel tej instytucji, którym jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie szczególne (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienia NSA: z dnia 8 stycznia 2015r., sygn. II OZ 1361/14; z dnia 13 stycznia 2015 r., sygn. II OZ 1387/14; z dnia 14 stycznia 2015 r., sygn. II OZ 1402/14; z dnia 16 stycznia 2015 r., sygn. I OZ 4/15 i II OZ 1152/14; z dnia 20 stycznia 2015 r., sygn. II OZ 11/15; z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. I OZ 21/15 – wszystkie dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – CBOSA; orzeczenia.nsa.gov.pl). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania zwolnienia od ponoszenia kosztów sądowych w tym wpisu od skargi. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. II GZ 935/14). W ocenie Sądu w badanej sprawie skarżąca nie wykazała skutecznie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, gdyż zaniechała przekonującego wykazania, że konieczność uiszczenia kosztów sadowych mogłaby spowodować uszczerbek jej koniecznego utrzymania. W ugruntowanym już orzecznictwie wskazuje się, że prawo pomocy nie jest instytucją przysługującą osobom uznającym się za niezamożne, a osobom, które taki fakt wykażą stosownymi dokumentami i oświadczeniami (postanowienie NSA z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. I OZ 21/15, LEX nr 1640412). To bowiem na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca do przyznania prawa pomocy. W konsekwencji osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna wykazać szczerą wolę współpracy z sądem i rzetelnie przedstawić swoją sytuację majątkową oraz finansową, nie zatajając żadnych istotnych faktów w tym zakresie. Tymczasem w okolicznościach przedmiotowej sprawy trafne są konkluzje referendarza, że udzielone przez stronę informacje na temat jej sytuacji majątkowej i dochodowej nie tworzą jasnego obrazu jej zdolności płatniczych. W ocenie Sądu wniosek skarżącej nie mógł zostać uwzględniony ze względu na szereg wątpliwości dotyczących jej sytuacji majątkowej i dochodowej, które nie zostały należycie wyjaśnione. Skarżąca wbrew obowiązkowi dochowania należytej staranności jaka obciąża stronę postępowania sądowego, nie przedstawiła swojej sytuacji w sposób wyczerpujący i pełny, lecz wybiórczy i fragmentaryczny, do tego w sposób budzący szereg uzasadnionych wątpliwości co do zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy. Stwierdzenie tych faktów prowadzi w konkluzji do wniosku, że negatywna ocena referendarza sądowego odnośnie wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy jest w pełni prawidłowa, gdyż w sprawie nie zachodzą przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a, warunkujące przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Z przytoczonych względów na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie orzekł, jak w postanowieniu.