I SA/Sz 196/17

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie - Aleksandra Jawoszek po rozpoznaniu w dniu 9 czerwca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie skargi na czynności egzekucyjne p o s t a n a w i a: odmówić skarżącej przyznania prawa pomocy. Skarżąca M. W., w związku ze skargą złożoną na wyżej powołane postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S., zwróciła się z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. W uzasadnieniu wniosku, na urzędowym formularzu PPF, skarżąca podała, że jest osobą starszą i przewlekle chorą, Powiatowy Zespół Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności uznał skarżącą za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skarżąca wskazała, że przepracowała blisko [...], nie miała środków do życia, ani renty, ani emerytury, ostatni zakład pracy, w którym była zatrudniona nie przedłużył umowy zawartej na czas określony z uwagi na wiek przedemerytalny, co było przyczyną rozpoczęcia działalności gospodarczej. Skarżąca wskazała także na trudną sytuację zdrowotną – przebytą skomplikowaną operację [...],[...],[...]. Skarżąca oświadczyła, że nie ma żadnych oszczędności, gdyż w okresie zatrudnienia zarabiała [...] miesięcznie. W oświadczeniu majątkowym skarżąca podała, że nie posiada żadnego majątku, w postaci nieruchomości, wartościowych rzeczy ruchomych, wierzytelności. W rubrykach formularza, dotyczących dochodów, zobowiązań i stałych wydatków wpisała świadczenie rentowe w wysokości [...] miesięcznie oraz wydatki na zakup żywności w kwocie [...], zakup lekarstw [...], czynsz w kwocie [...], opłatę za wywóz śmieci w kwocie [...], opłatę za energię elektryczną w kwocie [...], za wodę w kwocie [...], za gaz w kwocie [...]. Odpowiadając na wezwanie starszego referendarza sądowego z dnia [...] do nadesłania dodatkowych dokumentów i oświadczeń dotyczących sytuacji majątkowej i rodzinnej, skarżąca przedłożyła: 1) zaświadczenie z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] o wysokości otrzymywanej emerytury w kwocie [...]; 2) Orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o stopniu Niepełnosprawności w S. z dnia [...] o zaliczeniu skarżącej do stopnia niepełnosprawności znacznego oraz uznaniu za niezdolną do pracy i za osobę wymagającą stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w zw. z ograniczeniem możliwości samodzielnej egzystencji; 3) kopie faktur VAT za gaz, energię elektryczną; wezwanie do zapłaty należności z tytułu opłaty za energię elektryczną z [...] (kwota [...]), wezwanie do zapłaty zaległości za energię elektryczną za lokal [...] z dnia [...] (kwota [...]), kopie faktur VAT z wizytę lekarską oraz za zakup leków; 4) kopie rocznego zeznania podatkowego za [...] (PIT – 36 oraz informację PIT/B), w którym wykazano przychody (dochody) z emerytury w kwocie [...], z pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie [...], koszty uzyskania przychodów w kwocie [...], stratę w kwocie [...]; 5) kopie rocznego zeznania podatkowego za [...] (PIT – 36 oraz informację PIT/B), w którym wykazano przychody (dochody) z emerytury w kwocie [...], z pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie [...], koszty uzyskania przychodów w kwocie [...], dochód w kwocie [...], nadpłatę w kwocie [...]; 6) podsumowanie księgi przychodów i rozchodów prowadzonej dla działalności pn. [...] za okres od [...] do [...] [...] (przychody [...], koszty uzyskania przychodów [...], dochód [...]); 7) kopie deklaracji VAT-7k za [...] (dostawa towarów lub świadczenie usług [...], podatek należny [...], nabycie towarów i usług [...], podatek naliczony [...], kwota do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy [...]); 8) oświadczenie skarżącej, że jest osobą zamężną, nie mieszka z mężem, między małżonkami istnieje ustrój rozdzielności majątkowej; skarżąca zajmuje mieszkanie na poddaszu (o pow. [...]) na zasadzie użyczenia, w domu należącym do córki E. W., mieszkanie posiada oddzielne liczniki na media (gaz, prąd) i odrębne wejście; córka posiada odrębne mieszkanie i liczniki; 9) umowę w formie aktu notarialnego z [...] o ustanoweniu rozdzielności majątkowej małżeńskiej z mężem S. W.; 10) kopie umowy użyczenia lokalu mieszkalnego z dnia [...] pomiędzy skarżącą, a jej córką E. L., 11) kopie dwóch decyzji w sprawie podatku od nieruchomości za [...] za budynki związane z działalnością gospodarczą o pow. [...] (pawilon na ul. [...]), grunty związane z działalnością gospodarczą o pow. [...], grunty dzierżawione o pow. [...] (działka warzywna); 12) wyciągi z rachunku bankowego [...] skarżącej za okres od [...] do [...]; skarżąca oświadczyła, że rachunek bankowy jest zajęty przez Wydział Egzekucji Administracyjnej Urzędu Miejskiego; 13) pismo z Polskiej Fundacji Przedsiębiorczości z dnia [...], wskazujące na zaległość z tytułu pożyczki zaciągniętej na działalność gospodarczą w kwocie [...]. Skarżąca pismem z dnia [...], została wezwana do uzupełnienia dokumentów, co m.in. wynikało z ustalenia, że mąż skarżącej ma zarejestrowaną od [...] działalność gospodarczą pn. "[...]". Skarżąca wykonując zobowiązanie nadesłała: 1) kopię raportu z obrotów na swoim rachunku bankowym w [...] z dnia [...] za okres od [...] do [...], z saldem końcowym w kwocie [...]; 2) kopie decyzji Prezydenta Miasta S. z dnia [...] o przyznaniu skarżącej zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności w kwocie [...]; 3) kopie zaświadczenia z PFRON z dnia [...] stwierdzającego udzielenie skarżącej pomocy w dniu [...] o wartości [...] ([...]) stanowiącej pomoc de minimis. Skarżąca natomiast, pomimo wezwana nie przedłożyła żadnych dokumentów dotyczących sytuacji majątkowej, wysokości dochodów męża, nadsyłając ponownie kopię aktu notarialnego z dnia [...] umowy o ustanowieniu rozdzielności majątkowej małżeńskiej z mężem S. W.. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. Skarżąca ubiega się w tej sprawie o zwolnienie od kosztów sądowych, które na tym etapie sprawy sprowadzają się do wpisu od skargi ustalonego w kwocie [...], a także o ustanowienie adwokata z urzędu. Nadmienić należy, że skarżąca ma obowiązek uiszczenia wpisów od skarg w [...] zawisłych przed tutejszym Sądem sprawach, wynoszących łącznie [...]. We wszystkich sprawach zostały złożone wnioski o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Rozstrzygnięcie przedmiotowego wniosku sprowadza się zatem do zbadania, czy spełniona została przesłanka wynikająca z treści art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 718, ze zm.), dalej zwanej: "p.p.s.a." Stosownie do jego brzmienia, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym – obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata (art. 245 § 2 p.p.s.a.) – uzależnione jest od wykazania przez nią, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Redakcja tego przepisu nie pozostawia wątpliwości co do tego, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania okoliczności stanu faktycznego, które mogłyby przyczynić się do zastosowania wnioskowanego obecnie dobrodziejstwa procesowego. Tym samym, to na stronie wnioskującej spoczywa ciężar udowodnienia, że jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Strona powinna zatem podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane (por. postanowienie NSA z dnia 30 lipca 2009 r. sygn. akt I FZ 171/09, LEX nr 552205). Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko niezbędne potrzeby egzystencjalnie (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05 –dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl), a zatem np. osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (postanowienie NSA z dnia 19 października 2007 r., II FZ 498/07 – dostępne jw.). Ubiegający się o taką pomoc wnioskodawca powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984 r. o sygn. akt UCZ 104/84, Lex nr 8623). Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem skarżąca nie wykazała w sposób dostateczny, aby znajdowała się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w najszerszym zakresie – zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Analizując treść oświadczenia zamieszczonego we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak też dalszych informacji i dokumentów należy stwierdzić, że oświadczenia te budzą wątpliwości co do ich kompletności i rzetelności. Skarżąca na urzędowym formularzu PPF wpisała, że prowadzi działalność gospodarczą, tymczasem w dalszej części wniosku wskazała, że jej miesięczne dochody to świadczenie rentowe w kwocie [...], nie podając wysokości dochodów z działalności gospodarczej w miejscu do tego przeznaczonym. Jednocześnie dalej podała, że jej wydatki miesięczne wynoszą łącznie [...], a zatem przekraczają znacznie miesięczne dochody skarżącej. Skarżąca wskazała, że nie posiada majątku. Według oświadczenia skarżącej nie ma też osób prowadzących z nią wspólne gospodarstwo domowe. Takie oświadczenia skarżącej, wzbudziły wątpliwości, dlatego też w celu ich usunięcia została ona wezwana pismem z dnia [...] w trybie art. 255 p.p.s.a. do nadesłania dodatkowych dokumentów i oświadczeń. Dopiero wykonując ww. wezwanie starszego referendarza sądowego, nadesłała kopie rocznych deklaracji podatkowych, wyciąg z księgi przychodów i rozchodów, kopie deklaracji VAT-7k, na podstawie których ustalono, że skarżąca za [...] odnotowała przychody z pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości [...] (koszty uzyskania przychodów w kwocie [...], strata w kwocie [...]), zaś za [...] – przychody z tego tytułu wyniosły [...] (wykazano koszty uzyskania przychodów w kwocie [...], łączny dochód w kwocie [...], nadpłatę w kwocie [...]). Natomiast w [...] odnotowała przychody w kwocie [...], koszty uzyskania przychodów w kwocie [...], dochód w kwocie [...]. Odnośnie do majątku okazało się, że skarżąca posiada nieruchomości związane z działalnością gospodarczą (budynek o pow. [...], grunt o pow. [...]) oraz dzierżawi grunt (pow. [...]) pod działkę warzywną (kopie decyzji w sprawie podatku od nieruchomości w aktach sprawy). Skarżąca we wniosku pominęła także, że jako osoba niepełnosprawna otrzymuje co miesiąc zasiłek pielęgnacyjny w kwocie [...]. Z nadesłanych dokumentów wynika także, że w dniu [...] (a więc jeszcze przed złożeniem urzędowego formularza PPF datowanego na [...]) udzielono skarżącej pomocy finansowej z PFRON w wysokości [...]. Skarżąca nie ujawniła w sposób wystarczający także swojej sytuacji rodzinnej, jedynie wykreślając rubrykę formularza dotyczącą sytuacji rodzinnej. Tymczasem, po pierwszym wezwaniu, ujawniła, że jest zamężna, a między małżonkami istnieje ustrój rozdzielności majątkowej, mąż mieszka osobno, zaś skarżąca zajmuje na zasadzie użyczenia wydzielone na poddaszu mieszkanie o pow. [...], znajdujące się w domu córki – E.W.; strona samodzielnie opłaca media, nie prowadzi z córka wspólnego gospodarstwa domowego. Niezależnie od powyższego, z urzędu zostało ustalone (na podstawie internetowej bazy przedsiębiorców), że mąż skarżącej ma zarejestrowaną od [...] działalność gospodarczą pn. "[...]". Wobec tego skarżąca została wezwana pismem z dnia [...], w trybie art. 255 p.p.s.a., do nadesłania dodatkowych dokumentów dotyczących wysokości dochodów męża oraz w zakresie jego stanu majątkowego. W odpowiedzi na to wezwanie skarżąca, nie nadesłała ani wyciągów z rachunków bankowych małżonka, ani dokumentów dotyczących jego dochodów z działalności gospodarczej, wskazując po raz kolejny na rozdzielność majątkową małżeńską. W tym miejscu należy wskazać, że okoliczność pozostawania skarżącej w związku małżeńskim ma istotne znaczenie dla oceny jej zdolności płatniczych w postępowaniu sądowym. Stosownie bowiem do art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2017 r., poz. 682, dalej: "k.r.i.o.") oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków. Należy mieć również na względzie art. 23 k.r.o., który stanowi, iż małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy. Jak wynika z postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjny z dnia 2 lipca 2009 r. (sygn. akt I FSK 216/09), obowiązek alimentacyjny nie jest uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Obowiązku tego nie wyłącza zatem nawet rozdzielność majątkowa małżeńska, która w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.i.o.) i orzeczenia separacji (art.614 § 1 k.r.i.o., por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2009 r., II OZ 1142/09, opubl. w Lex pod nr 582903). To samo dotyczy również dzieci skarżącej, gdyż rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie, zgodnie z treścią art. 87 k.r.o. Także art. 128 k.r.i.o. stanowi, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. W orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych do obowiązków tych zalicza się nie tylko utrzymanie, ale również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r. o sygn. akt II CZ 80/89, opubl. w Lex pod nr 8963 i z dnia 5 maja 1967 r. o sygn. akt I CZ 37/67, opubl. w Lex pod nr 6155; postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r. o sygn. akt GZ 71/04; postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2015 r. o sygn. akt I GZ 317/15). Z tych względów, skoro skarżąca pozostaje w związku małżeńskim, powinna przedłożyć dokumenty konieczne do zbadania także sytuacji majątkowej jej męża. Nakaz zbadania jego sytuacji, a także podania jakichkolwiek informacji o możliwościach otrzymania dodatkowego wsparcia finansowego od córki wynika także z art. 246 § 1 pkt 1 i art. 252 p.p.s.a. Wskazane wyżej wątpliwości lub brak danych co do rzeczywistej sytuacji materialnej i finansowej skarżącej i jej męża uniemożliwiają zweryfikowanie oświadczeń w zakresie jej rzeczywistej sytuacji materialnej, a tym samym ocenę jej faktycznych zdolności płatniczych. Oświadczenie niepełne oraz takie, które budzi wątpliwości, nie może stanowić podstawy przyznania prawa pomocy. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób niebudzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania, czego w warunkach niniejszej sprawy skarżąca nie uczyniła. Referendarz sądowy nie ma obowiązku prowadzenia dochodzeń w sytuacji, gdy strona uchyla się od podania stosownych danych umożliwiających pełną ocenę jej sytuacji majątkowej oraz możliwości finansowych, bądź też gdy dane przedłożone przez skarżącą po prostu nie są wystarczające. W konstatacji, należało zatem uznać, że wniosek skarżącej nie mógł być uwzględniony, gdyż oświadczenia skarżącej co do źródeł utrzymania rodziny, wysokości dochodów i braku środków pieniężnych (oszczędności) budzą uzasadnione wątpliwości, których nie usunięto pomimo wystosowanych do skarżącej dwóch wezwań. Wszystkie zaś inne oświadczenia skarżącej oraz okoliczności potwierdzone dokumentami źródłowymi, a więc: niepełnosprawność, niska renta ZUS, niewysokie dochody z działalności gospodarczej w [...], zły stan zdrowia, niezdolność do pracy, problemy z zapłatą bieżących rachunków, brak oszczędności, nie mogły zostać uznane za wystarczające w tej sytuacji, aby przyznać stronie prawo pomocy. Zauważyć należy, że w sytuacji, w której wnioskodawca nie przedstawia wszystkich okoliczności dotyczących jego sytuacji finansowej, bądź też przedstawia niepełne lub niejasne dane – co miało miejsce w niniejszej sprawie – powinien liczyć się z tym, że referendarz sądowy nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania prawa pomocy. Przyznanie tego prawa jest bowiem uzależnione od przeprowadzenia rzetelnej analizy zdolności finansowej wnioskodawcy, a ta jest możliwa jedynie na podstawie wysokości rzeczywiście uzyskiwanych dochodów, posiadanych środków finansowych i ponoszonych wydatków. Dodatkowo wskazać należy, że ustanowienie pełnomocnika z urzędu w toku postępowania przed sądem pierwszej instancji ma charakter wyjątkowy. Sąd pierwszej instancji, nie będąc związany granicami skargi, zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich ewentualnych naruszeń prawa dokonanych przez organ administracji, którego akt lub czynność zostały zaskarżone. Oznacza to, że sąd ma obowiązek dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu następuje tylko wówczas, gdy brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Takie niebezpieczeństwo nie zachodzi w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym z uwagi na gwarancje procesowe przewidziane w art. 6, w art. 134 § 1 i art. 140 § 1 p.p.s.a. (zob. postanowienie NSA z 20.06.2008 r., sygn. akt II OZ 625/08 LEX nr 493568, postanowienie NSA z 10 stycznia 2014 r., sygn. akt II OZ 1212/13, publ. CBOSA). Mając wszystko powyższe na uwadze, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., orzeczono, jak w sentencji.