I SA/Sz 620/17

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie – Aleksandra Jawoszek po rozpoznaniu w dniu 9 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku "B." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie z jej skargi na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w S. z dnia [...] nr [...]; [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy od [...] do [...]. p o s t a n a w i a: odmówić Skarżącej przyznania prawa pomocy. "B." Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w S. (dalej zwana: "Spółką", "Skarżącą"), składając skargę na wyżej powołaną decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w S. w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy od [...] do [...], złożyła jednocześnie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I tut. Sądu z dnia [...] ustalono wpis od skargi w niniejszej sprawie w kwocie [...]. Na urzędowym formularzu PPPr Spółka wskazała, że prowadziła działalność gospodarczą w zakresie handlu paliwami, której obecnie nie prowadzi ze względu na trudności finansowe. Wniosek o przyznanie prawa pomocy Skarżąca uzasadnia brakiem jakichkolwiek środków na pokrycie kosztów sądowych, w tym na wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika oraz wskazuje na stopień skomplikowania sprawy. Spółka wskazała, że brak środków jest następstwem zajęcia przez organ podatkowy rachunku bankowego i przejęcia środków z tego rachunku na pokrycie zaległych zobowiązań podatkowych oraz nadania Skarżącej statusu przedsiębiorcy zalegającego z opłatami podatkowymi, co uniemożliwiło zaktualizowanie koncesji na obrót paliwami i w konsekwencji spowodowało utracenie koncesji oraz zakończenie działalności gospodarczej. W oświadczeniu o majątku i dochodach Skarżąca podała kapitał zakładowy w wysokości [...], wartość środków trwałych "[...]", stratę za ostatni rok obrotowy w kwocie [...]. Skarżąca wskazała, że posiada jeden rachunek bankowy w [...] Banku SA, którego stan na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku, wg oświadczenia, wynosił "[...]". Spółka wykonując wezwanie do nadesłania dodatkowych dokumentów obrazujących jej sytuację finansową, w odpowiedzi przedłożyła: 1. kopię zeznania o wysokości osiągniętego dochodu za rok podatkowy [...], w którym zadeklarowała przychody w wysokości [...], koszty uzyskania w kwocie [...], stratę w kwocie [...]; 2. kopię zeznania o wysokości osiągniętego dochodu za rok podatkowy [...]., w którym zadeklarowała przychody w wysokości [...], koszty uzyskania w kwocie [...], stratę w kwocie [...]; 3. kopie bilansu na dzień [...] oraz na dzień [...]; 4. kopie rachunku zysków i strat za okres od [...] do [...] oraz za okres od [...] do [...]; 5. kopie deklaracji VAT-7 za [...], [...]., [...].; 6. kopie wyciągu z rejestru VAT zakupów i sprzedaży za okres od [...] do [...]; 7. kopię z zapisów na koncie kasowym za okres od [...] do [...]; 8. kopie dziennika księgowań za okres sprawozdawczy od [...] do [...]; 9. wyciąg z rachunku bankowego w [...] Banku SA za okres od [...] do [...] (saldo końcowe [...]). Skarżąca nie nadesłała natomiast żadnego dokumentu potwierdzającego zawieszenie, likwidację działalności gospodarczej, ani też dokumentu potwierdzającego likwidację rachunku bankowego w [...] SA. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369, ze zm.), dalej "p.p.s.a.", strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Powyższy wniosek znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a referendarz sądowy (sąd) na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku, powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10, treść dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Podkreślenia wymaga także fakt, że w myśl powołanego wyżej przepisu art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, referendarz sądowy (sąd) nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli wedle jego uznania będzie to konieczne dla zapewnienia osobie prawnej dostępu do sądu. Analiza złożonych oświadczeń oraz dokumentów finansowych Spółki pozwala stwierdzić, że nie wykazała ona, że nie posiada żadnych środków pieniężnych, aby ponieść jakiekolwiek koszty sądowe niniejszej sprawy, ani też nie wykazała, iż nie jest w stanie ich zdobyć. Przede wszystkim należy podkreślić, że osoba prawna taka jak Spółka - podobnie, jak też inna jednostka organizacyjna - zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej czy to w umowie, czy też w statucie. Określając cele i formy działania, jej wspólnicy czy też założyciele, powinni zatem przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa. Chcąc realizować działalność m.in. poprzez występowanie w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych musi się ona więc liczyć także z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania sądowego, zgodnie z regułą wynikającą z ww. art. 199 P.p.s.a. Spółka we wniosku oświadczyła, że zakończyła prowadzenie działalności w związku z utratą koncesji na obrót paliwami. Wskazała także, że nie posiada jakichkolwiek środków pieniężnych oraz że ma jeden rachunek bankowy, z którego środki zostały przejęte przez organ podatkowy na pokrycie zaległości podatkowych. Wskazane okoliczności nie mogą stanowić przesłanki do uwzględnienia wniosku Skarżącej. Przede wszystkim Skarżąca nie uprawdopodobniła żadnymi konkretnymi dokumentami, pomimo wezwania, że utraciła koncesję oraz zakończyła prowadzenie działalności gospodarczej. Zauważyć także należy, że z przedłożonej informacji KRS również nie wynika, aby wobec Spółki było prowadzone postępowanie upadłościowe, układowe, czy likwidacyjne, ani też że działalność jest zawieszona. Z kolei analiza przedłożonych materiałów księgowych wskazuje, że spółka kontynuuje działalność gospodarczą, pomimo wskazywanych trudności finansowych. Ponadto nadmienić należy, że zakres działalności spółki obejmuje nie tylko obrót paliwami i nie jest to przeważająca działalność gospodarcza skarżącej. W informacji KRS jako przedmiot działalności widnieje także na przykład handel hurtowy i komisowy, transport drogowy towarów, przeładunek, magazynowanie i przechowywanie towarów, wynajem środków transportu lądowego. W ocenie starszego referendarza sądowego, Skarżąca również nie uprawdopodobniła, że nie posiada jakichkolwiek środków pieniężnych oraz że jej środki zostały zajęte w związku z zaległościami podatkowymi. Wezwana do przedłożenia wyciągów ze wszystkich rachunków bankowych lub dokumentów potwierdzających ich likwidację, nadesłała jedynie wyciągi z konta w [...] Banku, którego saldo w ostatnich sześciu miesiącach wynosiło [...], zaś swojego oświadczenia o likwidacji konta w Banku [...] S.A. jak dotychczas nie potwierdziła żadnym dokumentem źródłowym. Tym samym uznać należało, że Spółka nie wyjaśniła wątpliwości co do ilości posiadanych rachunków bankowych oraz nie potwierdziła w sposób wystarczający oświadczenia w zakresie braku środków pieniężnych na poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych. Ponadto, z przedłożonego bilansu za [...] wynika, że na [...] Spółka posiadała środki pieniężne w kwocie [...], zaś z wydruku z zapisów na koncie 110 KASA z dnia [...] wynika saldo końcowe Ma w kwocie [...]. Na brak zdolności finansowej Spółki nie wskazują również pozostałe ustalenia wynikające ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów i oświadczeń, dotyczące osiąganego przez Spółkę przychodu i rozmiaru prowadzonej działalności gospodarczej. Przede wszystkim wskazać należy, że spółka prowadzi działalność gospodarczą od [...], a zainicjowane przez nią postępowanie sądowe dotyczy prowadzonej działalności gospodarczej. Z przedłożonych dokumentów wynika, że Spółka osiągała w latach [...] i [...] znaczne przychody, a tym samym w ostatnim okresie posiadała znaczny potencjał do gromadzenia środków finansowych umożliwiających zabezpieczenie środków finansowych wielokrotnie przekraczających skalę wymaganych niniejszej sprawie kosztów sądowych. Otóż z kserokopii zeznań podatkowych (CIT-8) wynika, iż przychody z prowadzonej przez spółkę działalności gospodarczej w [...] wyniosły [...], zaś w [...] - [...] zł. Wprawdzie spółka odnotowywała straty (za [...] - [...], za [...] - [...]), jednakże należy wskazać, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów. Miarodajną dla oceny zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów i inwestycji w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego. Istotniejszy zatem jest fakt uzyskiwania przychodów i poziom, na jakim przychody te się kształtują (por. postanowienie NSA z dnia 25 lutego 2010 r. o sygn. akt I FZ 10/10). Ponadto, jak wynika z postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 sierpnia 2013 r. sygn. akt I FZ 327/13, w obrocie gospodarczym przyjmuje się, że strata podatkowa powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie świadczy o braku środków finansowych. Z kolei w postanowieniach z dnia 22 marca 2011 r. o sygn. akt II GZ 112/11 i z dnia 19 listopada 2004 r., sygn. akt I FZ 436/04, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że jeżeli osoba prawna, ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy, wykazuje w swojej działalności stratę, to nie stanowi to wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy. Ponadto w orzecznictwie zwraca się uwagę na fakt, że przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 1 kwietnia 2008 r. o sygn. akt I OZ 208/08). O tym, że skarżąca nie utraciła płynności finansowej świadczą zapisy w bilansie sporządzonym na dzień [...], według którego spółka wprawdzie nie posiadała aktywów trwałych, ale dysponowała aktywami obrotowymi w wysokości [...], w tym zapasami o wartości [...]. Posiadała również należności krótkoterminowe w wysokości [...], w tym z tytułu dostaw i usług o okresie spłaty do 12 miesięcy oraz z tytułu należności publicznoprawnych. Zaakcentować w tym miejscu także należy, że w takiej sytuacji (posiadania znacznych należności), z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy, przedsiębiorca ma obowiązek podejmować nie tylko wszelkie niezbędne działania w celu prowadzenia działalności gospodarczej i uzyskiwania przychodów, ale także dochodzić przysługujących należności od swoich kontrahentów. Jeśli z takiej aktywności Spółka zrezygnowała, w konsekwencji nie uzyskuje przychodów i nie podejmuje konkretnych starań ukierunkowanych na ich uzyskiwanie, to oznacza, że brak środków na ponoszenie kosztów sądowych jest powodowany postawą Skarżącej, nie zaś czynnikami od niej niezależnymi, obiektywnymi. Oczywiście taka aktywność należy do decyzji samej Skarżącej, z tym jednak zastrzeżeniem, że jeśli pozostaje ona bierna, to nie może następnie skutecznie domagać się przyznania prawa pomocy i traktowania jej w sposób uprzywilejowany (zob. postanowienie NSA z 17 grudnia 2014 r., I FZ 459/14, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć także należy, że Spółka na dzień [...] nie posiadała zobowiązań długoterminowych, zaś jej zobowiązania krótkoterminowe w stosunku do roku [...] zmniejszyły się z kwoty [...] na kwotę [...]. Mając zatem na uwadze wynik finansowy Spółki za rok [...] i [...], nie można uznać, że spółka jest pozbawiona majątku i nie miała możliwości zgromadzenia środków w celu pokrycia kosztów postępowania sądowego. Ponadto, nie może umknąć uwadze, że w przypadku Skarżącej, wbrew jej twierdzeniu co do zakończenia działalności gospodarczej, o możliwości gromadzenia przez nią środków świadczą dokumenty księgowe dotyczące bieżącego okresu jej funkcjonowania. Mianowicie z nadesłanych kopii deklaracji VAT-7 za miesiące [...], [...] i [...], z ewidencji sprzedaży i zakupu VAT za okres do [...], a także z zapisów w księdze rachunkowej, wynika że Spółka osiąga obroty, prowadzi rozrachunki z dostawcami, usługodawcami, osiąga przychody z wynajmu cysterny i autocysterny, ponosi wydatki (np. opłaty leasingowe). W takiej sytuacji nie ma podstaw do traktowania Skarżącej w szczególny sposób w stosunku do innych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. Zaznaczyć także należy, że koszty sądowe, które Spółka jest obowiązana ponieść w niniejszej sprawie winny być traktowane na równi z innymi jej zobowiązaniami, wynikającymi z prowadzonej działalności gospodarczej. Skarżąca nie może bowiem uznawać wszelkich kosztów działalności gospodarczej za priorytetowe wobec kosztów prowadzonego postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 9 listopada 2011 roku, sygn. I FZ 344/11). W doktrynie utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym koszty sądowe należą do normalnych kosztów działalności gospodarczej, a dochodzenie roszczeń na drodze sądowej - jako element tej działalności - wymaga na równi z koniecznością zapewnienia środków na bieżącą działalność, także zapewnienia środków na ich dochodzenie (por. M. Kowalska, A. Malmuk-Cieplak, Stosowanie ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, Przegląd Sądowy 2006/9/44). Powyższa teza znajduje również potwierdzenie w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, zgodnie z którym koszty sporów sądowych stanowią część kosztów prowadzenia działalności gospodarczej, a zatem zdolność do ich ponoszenia należy badać przede wszystkim z uwzględnieniem osiąganych przychodów, a nie dochodów (por. postanowienie NSA z dnia 13 lutego 2014 r., sygn. akt II FZ 1543/13, LEX nr 1422842 oraz postanowienie WSA w Gdańsku z dnia 2 lipca 2004 r., sygn. akt I SA/Gd 269/04, LEX nr 220385). Obowiązkiem Skarżącej, jako podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą, było zatem uwzględnienie ryzyka związanego z tą działalnością (m.in. sprzedażą paliw), tj. także ryzyka prowadzenia sporów sądowych. Jak podkreśla się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym w odniesieniu do podmiotów gospodarczych prowadzących działalność gospodarczą, wymóg "ostrożności" obowiązuje taki podmiot szczególnie od daty wszczęcia postępowań kontrolnych, czy też podatkowych, jak to miało miejsce w przypadku Spółki w [...]. Nie ulega wątpliwości, iż z uwagi na przedmiot dokonywanych transakcji na szeroką skalę (na co wskazują przychody lat [...] i [...]), wrażliwym w obszarze nieprawidłowości, Spółka powinna była liczyć się z możliwością interwencji organów administracji oraz ryzykiem niekorzystnych dla siebie decyzji. Tymczasem, z oświadczeń Spółki wynika, że jej reakcją na trudności finansowe, było rzekome zakończenie prowadzenia działalności, które nie wynika z żadnych dokumetnów źródłowych. Jeszcze raz podkreślić należy, że przedsiębiorca (w szczególności osoba prawna) nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo że podjął wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie NSA z dnia 29 marca 2011 r., I OZ 191/11 i postanowienie z dnia 21 września 2015 r., I FZ 287/15, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zwrócić należy uwagę, iż takim działaniem, mającym na celu poprawę kondycji finansowej, jest podjęcie decyzji o dopłatach przez wspólników. Podjęcie takich działań przez Skarżącą (których w sprawie nie wykazano) oznaczałoby wyczerpanie wszelkich możliwości zmierzających do pozyskania niezbędnych środków na pokrycie działalności. Wspólnicy, decyzją których spółka powstała, nie mogą pozostawać bierni w sytuacji trudności finansowych i żądać udzielenia przez państwo bezzwrotnej pomocy finansowej na prowadzenie postępowań sądowych. Zgodnie z art. 177 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1578 ze zm.), umowa spółki może zobowiązywać wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Jak podkreśla się w doktrynie, dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. A. Kidyba, w Komentarz aktualizowany do art. 177 Kodeksu spółek handlowych, LEX, stan prawny na dzień 31.03.2017 r.). Z uwagi na fakt, że dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, stwierdzić należy, że może być ona wykorzystana także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez spółkę. Podsumowując, stwierdzić należy, że w rozpoznawanej sprawie Skarżąca nie wykazała, że podjęła niezbędne kroki w celu zdobycia funduszów na pokrycie wydatków związanych z postępowaniem, z działalności, z dopłat wspólników, z innych źródeł, zaś z przedłożonych oświadczeń i dokumentów brak możliwości pozyskania środków jednoznacznie nie wynika. Dodatkowo, odnośnie ustanowienia pełnomocnika w sprawie należy stwierdzić, że na obecnym etapie postępowania nie ma obowiązku działania przez profesjonalnego pełnomocnika, a każdy skarżący powinien liczyć się z ewentualną koniecznością poniesienia pełnych kosztów postępowania. Z kolei zgodnie z art. 6 ust. 1 p.p.s.a. sąd administracyjny zobligowany jest do czuwania nad tym, aby stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego udzielać potrzebnych wskazówek, co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Mając wszystko powyższe na uwadze, wniosek Spółki należało uznać za niezasadny, dlatego - działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 p.p.s.a. w związku z art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. - postanowiono jak w sentencji.