I SA/Sz 719/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Nadzieja Karczmarczyk-Gawęcka po rozpoznaniu w dniu 25 lutego 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku R. P. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego na rok 2013 p o s t a n a w i a: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy. Wraz ze skargą kasacyjną od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 12 listopada 2014 r., sygn. akt I SA/Sz 719/14 odrzucającego skargę na wyżej opisaną decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, skarżący, reprezentowany przez radcę prawnego, złożył na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości. We wniosku skarżący wskazał, że jego sytuacja jest bardzo ciężka, pracuje jako rolnik, dofinasowania w dużym stopniu pomagają mu w utrzymaniu gospodarstwa rolnego, opłaty miesięczne wynoszą ok. [...] zł. Podkreślił, że ma dużo zobowiązań, których nie jest w stanie spłacić. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i osobach prowadzących wspólne gospodarstwo domowe wnioskodawca nie wymienił żadnych osób, pozostawiając pustą rubrykę. Odnośnie do majątku, skarżący podał, że posiada dom o powierzchni [...] m², nieruchomość rolną o powierzchni ok. [...] ha, nie posiada oszczędności, papierów wartościowych itp. Wysokość dochodów skarżący wskazał na kwotę [...] zł brutto uzyskiwaną z gospodarstwa rolnego. Zarządzeniem Sądu, na art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm. – zwanej dalej: "p.p.s.a.") oraz § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. nr 227 poz. 2245) wezwano pełnomocnika skarżącego do nadesłania przez skarżącego dodatkowych dokumentów i oświadczeń, obrazujących jego sytuację majątkową tj.: wykazu ponoszonych miesięcznie wydatków na konieczne utrzymanie skarżącego oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z dokumentami potwierdzającymi ich wysokość (opłaty za energię elektryczną, gaz, wodę, czynsz, wydatki na żywność, leki) z ostatnich 3 miesięcy; wykazu posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych (w tym lokat) i wyciągów z tych rachunków za okres od 22 września 2014 r. do 22 grudnia 2014 r., zaświadczenia z Urzędu Gminy potwierdzającego wysokość uzyskiwanego dochodu z prowadzonego gospodarstwa rolnego, kserokopii decyzji w sprawie podatku rolnego oraz podatku od nieruchomości za rok 2013. W odpowiedzi pełnomocnik skarżącego nadesłał: - wyciąg z rachunku bankowego nr [...] w banku [...] S.A. [...] Oddział w Ś. Filia [...], zawierający historię operacji za okres od 22 września do 22 grudnia 2014 r.; - wyciąg z rachunku bankowego nr [...] (stempel banku nieczytelny) zawierający historię operacji za okres od 22 września do 19 grudnia 2014 r., - zaświadczenie Wójta Gminy O. z dnia [...] r. że skarżący posiada na terenie gminy gospodarstwo rolne o powierzchni [...] ha fizycznych, w tym: [...] ha użytków rolnych, [...] ha przeliczeniowych ogółem, lasy [...] ha fizycznych; - dowody zapłaty za energię elektryczną okres od 7 sierpnia do 6 października 2014 r. na kwotę [...] zł, - faktura VAT za usługi telekomunikacyjne z 18 sierpnia 2014 r. na kwotę brutto [...] zł, - decyzję Wójta Gminy O. z dnia [...] r. ustalającą skarżącemu zobowiązanie z tytułu podatku rolnego w kwocie [...] zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do treści z art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przesłanki przyznania przez sąd osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym zostały określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przez uszczerbek ten należy rozumieć takie zachwianie sytuacji materialnej i bytowej, w którym strona nie jest w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych – tak m.in. postanowienie NSA z dnia 13 marca 2012 r. I FZ 51/12). Z brzmienia powołanych przepisów jednoznacznie wynika, że ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych obciąża stronę, która powinna wykazać i wyczerpująco uzasadnić okoliczności stanowiące podstawę żądania. Nie ulega bowiem wątpliwości, że stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje z wysokością kosztów, do których poniesienia jest zobowiązana na danym etapie postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 30 listopada 2005 r., II FZ 781/05). Pojęcia środków nie można przy tym ograniczać wyłącznie do środków pieniężnych. Ciężar wykazania przesłanek, o których mowa wyżej spoczywa na stronie skarżącej a ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy natomiast do Sądu (por. postanowienie NSA z dnia 14 lutego 2005 r., FZ 760/04). Należy również wskazać, że zgodnie z przepisem art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Przepis art. 255 p.p.s.a. jest nie tylko podstawą prawną do podjęcia działań umożliwiających prawidłową ocenę sytuacji materialnej strony, ale również stanowi regulację, która pozwala stronie na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie okażą się wystarczające do stwierdzenia zaistnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Reasumując, informacje zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy winny być przekonująco umotywowane. Dlatego też od stron oczekuje się aktywnej postawy procesowej przejawiającej się przede wszystkim w wyczerpującym podawaniu informacji na temat ich stanu majątkowego oraz w dostarczaniu wszelkich żądanych dokumentów, w oparciu o które ma zostać poddana analizie ich kondycja finansowa. Wskazać również należy, że strona inicjując postępowanie sądowoadministracyjne powinna przewidzieć, iż następstwem podjętych przez niego działań będzie konieczność zapłaty wpisu sądowego. W tym celu powinna poczynić stosowne oszczędności. Należy bowiem pamiętać, że zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych, choćby w części, ma charakter wyjątkowy. Po rozpoznaniu wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w oparciu o znajdujące się w aktach dokumenty i oświadczenia strony, przedstawiające jego sytuację majątkową, Sąd stwierdził, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. W ocenie Sądu, skarżący nie wykazał w sposób wystarczająco przekonujący, że nie posiada dostatecznych środków na uiszczenie pełnych kosztów sądowych. Biorąc pod uwagę powyższe oraz okoliczność, że skarżący uzasadniając swój wniosek podał jedynie ogólnikowo, że jego sytuacja jest ciężka, ma dużo zobowiązań, których nie jest w stanie spłacić, opłaty miesięczne to [...] zł, utrzymuje się z gospodarstwa rolnego, osiągając dochód w wysokości [...] zł – zasadnie wezwano skarżącego do przedłożenia określonych dokumentów i oświadczeń. Po przeanalizowaniu przez Sąd sytuacji materialnej skarżącego na podstawie akt sprawy należy stwierdzić, że ani na podstawie treści wniosku, ani przedstawionych dokumentów nie można w pełni określić sytuacji materialnej skarżącego, która uzasadniałaby przyznanie prawa pomocy choćby w zakresie częściowym. Treść wniosku oraz oświadczenia, które miały wykazać bardzo niskie dochody z gospodarstwa rolnego jest niespójna z przepływem środków finansowych na rachunku bankowym. Z analizy wyciągów z rachunków bankowych wynika, iż obrót na tych rachunkach (zarówno wpłaty jak i wypłaty) obejmuje znaczne kwoty rzędu [...] zł, [...] zł, [...] zł i [...] zł. Natomiast we wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym wykazuje dochody w wysokości ok. [...] zł miesięcznie. Wskazać także należy, że skarżący nie wykazał również wysokości ponoszonych miesięcznie wydatków na koniecznie utrzymanie, podając jedynie, iż opłaty miesięczne wynoszą [...] zł zaś w odpowiedzi na wezwanie Sądu nadesłał jedynie dowody wpłaty za energię elektryczną. Przedstawione wątpliwości uniemożliwiają Sądowi uznanie, że skarżący nie może ponieść w niniejszej sprawie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. Oznacza to, że skarżący nie wykazał dostatecznie spełnienia ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Należy jeszcze raz podkreślić, że to do oceny Sądu należy uznanie, czy strona wykazała, że spełnia stosowne przesłanki przyznania prawa pomocy. W ocenie Sądu także okoliczność, iż skarżący jest właścicielem domu o powierzchni [...] m² oraz nieruchomości rolnej o powierzchni [...] ha (w tym [...] ha przeliczeniowego), oznacza, że nie znajduje się on w sytuacji uniemożliwiającej poniesienie kosztów postępowania. Zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, co ma miejsce w niniejszej sprawie, wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienie z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Pod pojęciem stanu majątkowego należy bowiem rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 11 maja 2012 r., sygn. akt II FZ 390/12; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 144/11). Z tego też względu majątek w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania. W judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, że sposób w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 sierpnia 2005 r., sygn. akt I OZ 835/05). A w przypadku skarżącego pożytki te mogą być znacznych rozmiarów. Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 lutego 2010 r. sygn. I OZ 110/10, postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 12 lipca 2012 r., sygn. akt I SA/Sz 428/12). Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, takimi jak gospodarstwo rolne, jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04; z dnia 17 października 2007 r., sygn. akt II OZ 1022/07; z dnia 18 lutego 2010r., sygn. akt I OZ 110/10; z dnia 26 września 2012 r., sygn. akt I OZ 704/12, publ. jw.). Za zasadnością przyznania prawa pomocy stronie nie może także przemawiać konieczność spłaty jakichkolwiek ciążących na niej zobowiązań (których skarżący nie wykazał), czy też ich egzekucja. Okoliczności te nie mogą mieć pierwszeństwa przed uiszczeniem kosztów sądowych. Należności stanowiące koszty sądowe stanowią dochody budżetu państwa i podlegają zaspokojeniu na równi z innymi zobowiązaniami strony. Jednocześnie brak jest w sprawie argumentów uzasadniających przyznanie pierwszeństwa w jakichkolwiek wydatkach strony przed należnościami publicznoprawnymi, do których zalicza się należności z tytułu kosztów sądowych. Należy więc uznać, że nie ma podstaw do twierdzenia, że wnioskodawca posiada wydatki, którym należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (por. postanowienia NSA z dnia 7 lutego 2006 r., sygn. akt I OZ 83/06, postanowienie NSA z dnia 15 czerwca 2012 r., sygn. akt I FZ 189/12). Podsumowując należy podkreślić, że możliwość przyznania prawa pomocy dotyczy sytuacji, gdy wnioskodawca nie jest w stanie obiektywnie ponieść kosztów postępowania, a nie takich, w których brak możliwości uiszczenia kosztów sądowych jest subiektywnym przekonaniem strony o braku możliwości uiszczenia takich kosztów. W konsekwencji należało stwierdzić, że wnioskodawca nie zasługuje na przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie tj. zwolnienia od kosztów sądowych. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należało postanowić jak w sentencji.