I SA/Sz 948/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Patrycja Joanna Suwaj po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 października 2014 r. wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Szczecinie z dnia 30 maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2009 r. p o s t a n a w i a: odmówić Skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. 1. Skarżąca M. B., w związku ze skargą na Dyrektora Izby Skarbowej w Szczecinie z dnia 30 maja 2014 r. nr [...] , w przedmiocie określenia podatku dochodowego od osób fizycznych za 2009 rok w wysokości [...] zł, w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi w sprawie w kwocie [...] zł, złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku oświadczyła, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów wpisu sądowego. Podała, że od wielu lat jest osobą niepracującą. Wraz z mężem i synem korzysta z uprzejmości córki i w zamian za opiekę nad domem i ogrodem, zajmuje nieruchomość położoną w P., przy ul. [...] Źródłem utrzymania rodziny są dochody męża i syna Skarżącej za pracę w wysokości po [...] zł brutto. Skarżąca oświadczyła, że skromne dochody męża i syna pozwalają jedynie na zakup pożywienia, lekarstw, środków higienicznych, odzieży i opłat za media. Odnośnie do majątku, Skarżąca nie wykazała żadnych nieruchomości, wartościowych rzeczy ruchomych, ani zgromadzonych środków pieniężnych. Dodatkowo wskazała na swój stan zdrowia oraz jej męża i oświadczyła, że szacowany koszt za leki wynosi [...] zł. W załączeniu wniosku przedłożyła kopię umowy o pracę syna K. (na czas określony od 5 maja 2014 r. do 4 maja 2015 r. z wynagrodzeniem brutto [...] zł) oraz męża (umowa na okres próbny od 18 czerwca 2014 r. do 17 września 2014 r. z wynagrodzeniem brutto [...] zł). 2. Referendarz sądowy, uwzględniając dane wynikające z akt sprawy, w szczególności dotyczące dokonywanego przez skarżącą obrotu nieruchomościami i udziałami w spółkach prawa handlowego, pismem z dnia 25 sierpnia 2014 r., zobowiązał skarżącą do złożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń. Zobowiązanie to obejmowało: - oświadczenia o wysokości posiadanych przez skarżącą oraz męża skarżącej udziałów, akcji w spółkach prawa handlowego wraz z dokumentami potwierdzającymi powyższe, - dokumenty potwierdzające wysokość ewentualnych dochodów skarżącej oraz męża skarżącej z ww. tytułu, osiągniętych w 2013 roku, wraz z dokumentami potwierdzającymi powyższe (sporządzone PIT-8C potwierdzające wysokość dochodów skarżącej i męża skarżącej), -zeznania podatkowe skarżącej oraz skarżącej o wysokości dochodów uzyskanych w 2013 r., - zeznanie podatkowego syna skarżącej – K. B. o wysokości dochodów uzyskanych w 2013 roku, - wykaz posiadanych rachunków bankowych i wyciągów z rachunków bankowych (w tym lokat) skarżącej oraz męża skarżącej z okresu ostatnich trzech miesięcy, - dodatkowe oświadczenia o stanie majątkowym skarżącej i męża skarżącej, wraz z aktualnymi decyzjami podatkowymi właściwych organów podatkowych ustalającymi M. B. i H. B. zobowiązanie z tytułu podatków lokalnych (podatek od nieruchomości, rolny, leśny) na 2014 rok, - dodatkowe oświadczenie, czy skarżąca oraz jej mąż są producentami rolnymi, jaka jest powierzchnia ewentualnego gospodarstwa rolnego/ gospodarstw rolnych oraz wysokość otrzymanych ewentualnych dopłat z ARiMR w 2012 i 2013 roku wraz z dokumentami potwierdzającymi powyższe (zaświadczenie ARiMR lub decyzje o przyznaniu dopłat za ww. okres). 3. Skarżąca, w odpowiedzi na ww. wezwanie nadesłała oświadczenie, że jest wraz z mężem dzierżawcą gruntów rolnych o powierzchni [...] ha oraz że w 2012 i 2013 roku małżonkowie nie otrzymali dopłat z powodu potrącenia ich przez AIMR na poczet nałożonych kar. Wymaganych decyzji nie przedłożyła. Oświadczyła też, że zarówno ona, jak i jej mąż, nie posiadają udziałów, akcji w spółkach prawa handlowego; syn nie uzyskał dochodów w 2013 roku – uczęszczał do szkoły i rejestrował się w biurze pracy w G. Skarżąca przedłożyła: - zeznanie podatkowe swoje i męża (PIT-37) za 2013 r. z zadeklarowanym dochodem męża w wysokości [...] zł i brakiem dochodów skarżącej, - decyzję ustalającą skarżącej oraz jej mężowi zobowiązanie podatkowe z tytułu podatku rolnego za 2014 rok, - wyciągi z rachunku bankowego męża skarżącej za czerwiec, lipiec, sierpień b.r. z saldem środków na dzień 1 września 2014 r. w wysokości [...] zł. 4. Postanowieniem z dnia 11 września 2014 r., referendarz sądowy odmówił przyznania pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W ocenie referendarza sądowego, Skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W formularzu podała, że źródłem utrzymania trzyosobowej rodziny są dochody z umowy o pracę jej syna i męża w łącznej kwocie brutto [...] zł. Oświadczyła, że nie ma "żadnego majątku mogącego posłużyć wpłacie należności wynikającej z wpisu sądowego". W uzasadnieniu wskazano, iż Skarżąca, wbrew wezwaniu, nie przedłożyła wszystkich wymaganych dokumentów koniecznych do oceny jej sytuacji majątkowej i finansowej, zaś oświadczenie Skarżącej o potrąceniu dopłat na poczet nałożonych przez ARiMR kar nie jest wystarczające do oceny jej możliwości płatniczych. Podniesiono, iż wymagane decyzje ARiMR w sprawie dopłat pozwoliłyby na ocenę skali i sposobu wykorzystywania posiadanych gruntów w prowadzonej przez skarżącą i jej męża działalności rolniczej. Wielkości posiadanych przez Skarżącą środków pieniężnych nie można także ustalić w oparciu o przedłożone wyciągi bankowe jej męża, gdyż nie dokumentują one żadnych obrotów pieniężnych, w tym związanych z jego wynagrodzeniem za pracę. W uzasadnieniu wskazano, że Skarżąca, wbrew wezwaniu, nie przedłożyła wyciągów ze swoich rachunków bankowych i nie złożyła w tym zakresie żadnych wyjaśnień. Dodatkowo, Skarżąca, ubiegająca się o zwolnienie z kosztów sądowych, nie złożyła żadnego oświadczenia o wysokości dochodów w związku z posiadanymi gruntami rolnymi. Mając na uwadze powyższe, uwzględniając posiadanie przez Skarżącą statusu producenta rolnego, przy ocenie jej możliwości płatniczych, odwołano się do obwieszczenia Prezesa GUS z dnia 23 września 2013 r. w sprawie wysokości przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego w 2012 roku (M.P. z 2013 r. , poz. 774), wskazującego, że w 2012 roku przeciętny dochód z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego wynosił [...] zł. Ponadto zwrócono uwagę, że posiadanie gruntów rolnych o powierzchni prawie [...] ha fizycznych [..] ha przeliczeniowych – decyzja w sprawie podatku rolnego k. 41) wskazuje, że Skarżącej nie można zaliczyć do osób ubogich, a tylko takie osoby mogą korzystać ze wsparcia Skarbu Państwa w zakresie prowadzonego postępowania sądowego. Podniesiono także, że Skarżąca ograniczyła się do przedstawienia informacji świadczących o złym stanie finansowym, majątkowym i nie podała żadnych informacji pozwalających wyjaśnić nietypową sytuację, gdzie posiadając grunty rolne o powierzchni przekraczającej [...] ha przeliczeniowych utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę męża na stanowisku "operator ładowarki" w pełnym wymiarze czasu pracy w wysokości brutto [...] zł oraz z wynagrodzenia syna, pracującego w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku "operator maszyn sterowanych numerycznie CNC". Końcowo zaakcentowano, że Strona podała dane, które nie są spójne, akcentując przy tym te z nich, które mogłyby świadczyć o jej trudnej sytuacji, jednocześnie zaś nie przedstawiła wszystkich wymaganych dokumentów i nie złożyła w tym zakresie wyjaśnień, stąd referendarz sądowy nie znalazł miał podstaw do przyznania jej prawa pomocy. W przedstawionej sytuacji istnieją uzasadnione wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącej i jej możliwości płatniczych w sprawie. 5. Pismem z dnia 23 września 2014 r. do tut. Sądu wpłynął sprzeciw Skarżącej na postanowienie z dnia 11 września 2014 r. Do pisma dołączono: - niepotwierdzoną za zgodność z oryginałem kopię decyzji z dnia 7 kwietnia 2010 r. wydanej przez Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa nr [...] odmawiającą przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego na rok 2009; - niepotwierdzoną za zgodność z oryginałem kopię decyzji z dnia 7 kwietnia 2010 r. wydanej przez Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa nr [...] odmawiającą przyznania płatności ONW na rok 2009. W uzasadnieniu Skarżąca wskazała, że kwestie dzierżawy gruntów rolnych przedstawiła w formie oświadczenia sądząc, że jest to wystarczające. Dodała, iż wraz z mężem jest dzierżawcą gruntów rolnych, których jednak nie uprawiają i nie pobierają dopłat z tytułu ich dzierżawienia. Powodem zaprzestania działalności rolniczej jest wstrzymanie dopłat oraz choroba męża, która uniemożliwia pracę w dużym gospodarstwie. Dodatkowo Skarżąca wskazała, że okres dzierżawy kończy się z końcem 2014 r. Skarżąca podniosła, że nie może liczyć na pomoc syna. W kontekście rachunków bankowych Skarżąca wyjaśniła, że wraz z mężem posiada jeden rachunek bankowy, z którego i tak nie korzystają, gdyż mąż otrzymuje wynagrodzenie w gotówce, a nie istnieje obowiązek wypłaty poborów na rachunek bankowy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: 6. Stosownie do art. 260 p.p.s.a. wniesienie sprzeciwu na postanowienie referendarza w przedmiocie prawa pomocy ma ten skutek, że postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Sprzeciw w niniejszej sprawie został wniesiony skutecznie, tym samym należało rozpoznać wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. 7. Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do art. 243 § 1 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może zostać przyznane na wniosek strony, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z brzmienia powołanych przepisów jednoznacznie wynika, że ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych obciąża stronę, która powinna wykazać i wyczerpująco uzasadnić okoliczności stanowiące podstawę żądania. Jak wskazał NSA w postanowieniu z dnia 27 maja 2014 r., z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (sygn. II FZ 610/14). Jak podnosi się w orzecznictwie sądowym obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do zwolnienia od kosztów sądowych, czy też prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć zastosowanie jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2014 r. sygn. II OZ 561/14). Także w postanowieniu NSA z dnia 3 czerwca 2014 r. Sąd wskazał, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba wykaże wystąpienie przesłanki braku zdolności do poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Oznacza to, że instytucja ta ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się wyjątkowo trudną sytuacją materialną, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (sygn. II FZ 711/14). Nie ulega wątpliwości, że stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje z wysokością kosztów, do których poniesienia jest zobowiązana na danym etapie postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 30 listopada 2005 r., II FZ 781/05). Pojęcia środków nie można przy tym ograniczać wyłącznie do środków pieniężnych. Ciężar wykazania przesłanek, o których mowa wyżej spoczywa na stronie skarżącej, a ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy natomiast do Sądu (por. postanowienie NSA z dnia 14 lutego 2005 r., FZ 760/04). Strona winna mieć świadomość, iż wnosząc o zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo dokładny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego w tym przedmiocie wniosku. Przytoczone we wniosku okoliczności, jak również przedstawione dokumenty powinny wykazywać, iż wnioskujący znajduje się w sytuacji materialnej kwalifikującej go do przyznania prawa pomocy. Na wnioskodawcy spoczywa więc w tym zakresie ciężar dowodu (por. postanowienie NSA z dnia 21 maja 2014 r., sygn. II GZ 210/14). 8. Po rozpoznaniu wniosku Skarżącej o przyznanie prawa pomocy na podstawie znajdujących się w aktach dokumentów i oświadczeń przedstawiających jej sytuację majątkową, Sąd stwierdził, że wniosek Skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie. W ocenie Sądu, Skarżąca nie wykazała w sposób wystarczająco przekonujący, że nie posiada dostatecznych środków na uiszczenie pełnych kosztów sądowych. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, jak to wskazano wyżej, należy mieć na uwadze, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wyjaśnienia oraz udokumentowania sytuacji majątkowej, uzasadniającej przyznanie prawa pomocy, do Sądu natomiast należy ocena przytoczonych okoliczności. Podkreślić bowiem należy, że możliwość przyznania prawa pomocy dotyczy sytuacji, gdy wnioskodawca nie jest w stanie obiektywnie ponieść kosztów postępowania, a nie takich, w których brak możliwości uiszczenia kosztów sądowych jest subiektywnym przekonaniem strony o braku możliwości uiszczenia takich kosztów. Przypomnieć przy tym należy, że stosownie do art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Celem podjęcia działań wynikających z art. 255 p.p.s.a jest możliwe najbardziej dokładne ustalenie rzeczywistej kondycji finansowej wnioskodawcy, ponieważ art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. formułuje nieostre kryteria ocenne. Stąd szczególnie istotne jest uprawdopodobnienie okoliczności wskazanych w przepisie, na co wskazywał już referendarz sądowy w postanowieniu z dnia 11 września 2014 r. Art. 255 p.p.s.a. jest w tym stanie prawnym nie tylko podstawą prawną dla działań referendarza sądowego/Sądu umożliwiających prawidłową ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Regulacja ta pozwala ponadto ubiegającemu się o przyznanie prawa pomocy na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku nie okażą się wystarczające do uznania przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. za uprawdopodobnione. O ile zatem nieprzeprowadzenie postępowania uzupełniającego, co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony w przypadku, gdy okoliczności przedstawione we wniosku budzą jakiekolwiek wątpliwości jest istotną wadą postanowienia skutkującą jego uchyleniem, o tyle uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z 5 kwietnia 2008 r. sygn. akt I FSK 236/08, LEX nr 479142, postanowienie NSA z 19 kwietnia 2012 r. sygn. akt II FZ 170/12, LEX nr 1137689). M. B., wbrew wezwaniu referendarza sądowego, nie przedłożyła wszystkich wymaganych dokumentów koniecznych do oceny jej sytuacji majątkowej; nie potwierdziła tym samym informacji istotnych dla oceny jej możliwości płatniczych w niniejszej sprawie. Sąd zauważa, iż nadal ta ocena nie jest możliwa. Skarżąca co prawda, wraz ze sprzeciwem, przesłała dwie kopie decyzji na 2009 r., odmawiających przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego oraz ONW, oraz oświadczyła, że dzierżawionych gruntów wraz z mężem nie uprawia, jednak nie wykazała dlaczego w takiej sytuacji nadal (do końca roku) pozostaje w stosunku umownym dzierżawy tych gruntów, skoro generują one duże obciążenia z tytułu choćby podatku rolnego. Nadal brak jest w dokumentach zeznania rocznego syna o wysokości otrzymywanych dochodów, szczegółowego wykazu (poza wskazaniem kosztu leków) ponoszonych kosztów związanych z utrzymaniem siebie i rodziny, skoro wniosków takich nie można wysnuć na podstawie analizy z wyciągów z konta bankowego. Ponieważ wyciągi bankowe nie dokumentują żadnych obrotów pieniężnych warto wskazać, iż to na Skarżącej ciążył obowiązek wykazania szczegółowego poziomu i rodzaju wydatków ponoszonych w związku z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Stąd w ocenie Sądu niewystarczająco Skarżąca udokumentowała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. 9. W świetle powyższych uwag, należy stwierdzić, że w rozpoznawanej sprawie Skarżąca nie wykazała, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., Sąd postanowił, jak w sentencji.