II SA/Sz 81/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk - Meder po rozpoznaniu w dniu 4 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku E. Ż. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E. Ż. i W. Ż. na decyzję Wojewody z dnia [...] r., Nr [...] w przedmiocie zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę postanawia odmówić zwolnienia od kosztów sądowych. E. Ż. i W. Ż. wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na decyzję Wojewody z dnia [...] r., Nr[...] , umarzającą postępowanie administracyjne w sprawie dotyczącej decyzji Starosty Powiatowego z dnia [...] r., Nr[...] , zatwierdzającej projekt budowlany i udzielającej pozwolenia na budowę zespołu budynków usługowych o funkcji turystycznej i handlowej w [...] przy ul. [...] , na działce nr[..] , obręb [...] . W odpowiedzi na wezwanie Przewodniczącego Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego do uiszczenia wpisu sądowego od niniejszej skargi w wysokości 500 zł, E. Ż. wystąpiła z wnioskiem, sporządzonym na urzędowym formularzu, o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżąca podała, że nie dysponuje żadnym dochodem, a jej mąż jest bezrobotny bez prawa do zasiłku. Jednocześnie skarżąca podała, że mąż osiąga dochód z gospodarstwa rolnego, otrzymuje dopłaty unijne. Środki pochodzące od małżonka przeznaczane są na bieżące wydatki, tj. czynsz, energię i zakup żywności. Skarżąca stwierdziła, że nie posiada żadnych oszczędności i nie jest w stanie przygotować się na opłatę wpisu sądowego w wysokości przedstawionej w wezwaniu sądowym. Z treści przedmiotowego wniosku wynika ponadto, że skarżąca tworzy z mężem i uczącą się córką trzyosobowe gospodarstwo domowe, a dochód na utrzymanie rodziny wynosi [...] zł brutto miesięcznie. Koszty utrzymania lokalu, w tym czynsz oraz koszty energii, wahają się w granicach [...] zł miesięczne. Resztę dostępnych środków pieniężnych pochłania zakup żywności, odzieży i obuwia, środków czystości i inne okazjonalne zakupy. Pismem z dnia [...] r., E. Ż. została wezwana przez referendarza sądowego do złożenia dodatkowych dokumentów, pod rygorem rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy na podstawie akt sprawy, przez złożenie: - zaświadczenia urzędowego o posiadaniu przez skarżącą statusie osoby bezrobotnej, - dowodów potwierdzających wysokość wydatków ponoszonych na utrzymanie mieszkania położonego w [...] przy ul. [...] z okresu ostatnich trzech miesięcy (np. gaz, prąd itp.) oraz kserokopii decyzji w sprawie podatku od przedmiotowej nieruchomości, - dowodów potwierdzających wysokość wydatków ponoszonych na utrzymanie mieszkania położonego w [...] przy ul. [...] za ostatni rok oraz oświadczenia, czy z jego posiadania skarżąca czerpie korzyści finansowe (np. z tytułu najmu w okresie letnim), - kserokopii decyzji w sprawie podatku od nieruchomości rolnej za rok [...] , - zaświadczenia, jakiego rodzaju działalność rolną prowadzi mąż skarżącej oraz jakiej wysokości dochód uzyskuje z tego tytułu, - oświadczenia, czy mąż skarżącej korzysta z dotacji bezpośrednich dla rolników, jeżeli tak, to załączenie kserokopii decyzji, - wyciągów z zestawieniem operacji z posiadanych przez skarżącą oraz jej męża kont bankowych z okresu ostatnich sześciu miesięcy. W odpowiedzi na wezwanie sądowe, E. Ż. w piśmie z dnia [...] r. oświadczyła, że nie jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna. Wysokość wydatków ponoszonych na utrzymanie mieszkania w [...] , jaką podał jej mąż, wynosi [...] zł miesięcznie. Przedłożyła kserokopię decyzji z dnia [...] r., ustalającej podatek rolny za [...] r. w wysokości [...] zł, gdyż decyzji za [...] r. mąż jeszcze nie otrzymał. Skarżąca podała, że nie ma żadnego udziału w przedmiotowej nieruchomości, jest na utrzymaniu męża. Dołączyła kopię pisma, określającego wysokość miesięcznych zaliczkowych opłat za rok[..] , dotyczących lokalu położonego w [...] , w wysokości [..] zł. Oświadczyła, że lokal ten nie jest wynajmowany, gdyż w okresie letnim skarżąca mieszka w nim wraz z rodziną. Dołączyła kopię decyzji z dnia [..] r., ustalającą podatek od nieruchomości za rok [...] r., w wysokości [..] zł za lokal w [...] . Wyjaśniła, że mąż produkuje sianokiszonkę na sprzedaż, a dochód z tego tytułu wynosi około [...] zł rocznie. Wskazała, że mąż korzysta z dotacji bezpośrednich dla rolników i przedstawiła kserokopię decyzji z dnia [...] r., określającą wysokość tej dotacji w łącznej wysokości [..] zł rocznie. E. Ż. oświadczyła, że nie posiada konta bankowego, więc wyciągów z zestawieniem operacji nie posiada, zaś do konta męża nie ma dostępu. Pozostałych dokumentów wnioskodawczyni nie przedłożyła. Postanowieniem z dnia [...] r., referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego odmówił E. Ż. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zauważył, iż wbrew twierdzeniu skarżącej, jej mąż nie może być osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, skoro z przedłożonych dokumentów wynikało, że jest rolnikiem i prowadzi gospodarstwo rolne. Dochód z tytułu produkcji sianokiszonki wyniósł rocznie [...] zł. Tymczasem z treści decyzji przyznającej płatność w ramach systemów wsparcia bezpośredniego wynikało, że małżonek uprawia również rośliny strączkowe i motylkowe drobnonasienne. Wnioskodawczyni wraz mężem są właścicielami mieszkania w [...] , zaś mąż jest właścicielem domu w [...] oraz nieruchomości rolnej, mimo tego skarżąca nie przedłożyła żadnych dowodów potwierdzających wydatki ponoszone na utrzymanie nieruchomości. Uchyliła się od przedłożenia wyciągu z konta bankowego męża. Referendarz wskazał na ustawowo określony obowiązek małżonków do udzielania sobie wsparcia i wzajemnej pomocy w trudnych sytuacjach życiowych. W takiej sytuacji wezwanie o dokumenty dotyczące sytuacji materialnej męża skarżącej było uzasadnione. Referendarz wskazał, że uchylanie się przez wnioskodawcę od nałożonego ustawą obowiązku uzupełnienia przedmiotowego wniosku, polegające na selektywnym podawaniu informacji i przedkładaniu dokumentów, skutkuje niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistych możliwości płatniczych. W konsekwencji referendarz uznał, że skarżąca nie wykazała, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. E. Ż. złożyła sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] r. Wyjaśniła, że uprawa roślin strączkowych i motylkowych drobnonasiennych, w ramach których mąż otrzymuje płatności, dotyczy koniczyny czerwonej, białej z trawami na siano i sianokiszonkę. Stwierdziła, że wszystkie dowody i oświadczenia dotyczące rzeczywistego stanu majątkowego, określone w wezwaniu referendarza sądowego, przedłożyła bardzo rzetelnie i nieprawdą jest twierdzenie, że były niewystarczające. Według strony, dochód męża przedstawiła bardzo rzetelnie, poparty kserokopią decyzji, a wydatki za czynsz, energię, gaz i inne media nieruchomości w [...] określiła na podstawie oświadczenia męża, jakie podał, gdyż to on jest właścicielem całej nieruchomości. Skarżąca zauważyła, że nie ma udziału w tej nieruchomości i dowody wpłaty nie przychodzą na jej imię i nazwisko, więc dowodów nie posiada. Wniosła, aby Sąd wystąpił do właściwego sądu, aby mąż udostępnił swoje dowody rachunków opłat i konta bankowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie Sąd zauważa, że wniesienie przez skarżącą sprzeciwu powoduje ten skutek, że postanowienie referendarza sądowego z dnia 11 marca 2014 r. utraciło moc w całości, na podstawie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.). Sprzeciw wniesiony od postanowienia referendarza nie jest typowym środkiem odwoławczym, który może być traktowany analogicznie jak zażalenie na np. postanowienia wojewódzkiego sądu administracyjnego. Jego wniesienie nie powoduje poddania orzeczenia wydanego przez referendarza sądowego, który oprotestowano sprzeciwem, ocenie sądu. Konsekwencją takiej natury sprzeciwu jest traktowanie orzeczenia referendarza sądowego jako "niebyłego", bowiem na skutek wniesienia sprzeciwu to zadaniem sądu jest samodzielne rozpoznanie sprawy "od nowa", a nie w sposób polegający na "ponownym rozpoznaniu" (por. postanowienie NSA z dnia 15 czerwca 2011 r., sygn. akt II FZ 195/11, opubl. w Lex nr 821411). W takiej sytuacji sprawa z wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od ponoszenia kosztów sądowych, podlega rozpoznaniu przez Sąd. Stosownie do art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o którym mowa w powołanym przepisie, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z dnia 13 marca 2012 r., sygn. akt I FZ 51/12, opubl. w Lex nr 1120552). Podkreślić należy przy tym, że to na składającym wniosek o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar udowodnienia, że jego sytuacja rodzinna i finansowa uzasadnia udzielenie prawa pomocy. Użyty w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. zwrot "wykaże", oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a więc wymaga staranności wyższej, niż jedynie oznajmić czy poinformować (zob. postanowienie NSA z dnia 15 stycznia 2013 r., sygn. akt II GZ 514/12, opubl. w Lex nr 1274387). Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku, uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium finansowe (por. postanowienie NSA z dnia 18 grudnia 2013 r., sygn. akt II GZ 751/13, opubl. w Lex nr 1404608). Przy ocenie spełnienia ustawowych przesłanek prawa pomocy, Sąd winien uwzględnić stan majątkowy i dochody wszystkich osób, pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowy, w tym oczywiście małżonka. W przypadku, gdy strona skarżąca wraz z drugą osobą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, nie można badając jego sytuacji materialnej przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, ograniczać się jedynie do sytuacji majątkowej i dochodów strony skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 10 września 2013 r., sygn. akt I GZ 375/13, opubl. w Lex nr 1363597). Oprócz rzetelnego przedstawienia swojej sytuacji, wnioskodawca winien dodatkowo uzasadnić, dlaczego nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Jeżeli ubiegający się o przyznanie prawa pomocy, nie wyjawił rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub uczynił to w sposób niepełny, jak również, gdy oświadczenie strony budzi wątpliwości to w procesie badania zasadności wniosku, istotną rolę pełni możliwość wezwania wnioskodawcy do przedstawienia dokumentów źródłowych i złożenia dodatkowych oświadczeń, umożliwiających ustalenie pełnego obrazu sytuacji w jakiej się dana osoba znajduje (art. 255 P.p.s.a.). Wnioskodawca, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności (por. postanowienie NSA z dnia 24 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 881/11, opubl. w Lex nr 1069777). Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy wywołanej wnioskiem E. Ż. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, konieczne okazało się wezwanie strony do uzupełnienia przedmiotowego wniosku na podstawie art. 255 P.p.s.a., poprzez udokumentowanie wydatków na utrzymanie domu mieszkalnego w [...] oraz lokalu w [...] , biorąc pod uwagę, iż skarżąca oświadczyła, że nie osiąga dochodu, natomiast jej mąż jest bezrobotny bez prawa do zasiłku, wskazując jednocześnie, że mąż osiąga dochód z gospodarstwa rolnego, produkuje kiszonkę, uzyskuje też wsparcie z funduszy unijnych dla rolników, a przy tym dochód na utrzymanie trzyosobowej rodziny skarżącej wyniósł [...] zł brutto miesięcznie. Istotną kwestią było także poznanie możliwości płatniczych strony i jej małżonka, na utrzymaniu których pozostaje także ucząca się córka. Sąd stwierdza, że skarżąca nie przedłożyła wszystkich koniecznych dokumentów mających umożliwić ustalenie w sposób obiektywny, że nie jest ona w stanie ponieść kosztów sądowych w tejże sprawie. W świetle art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., obowiązkiem sądu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy jest: po pierwsze wyjaśnienie wszystkich okoliczności dotyczących sytuacji majątkowej wnioskodawcy; po drugie, zestawienie tej sytuacji z wysokością obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu i po trzecie, ocena czy poniesienie pełnych kosztów postępowania zagrozi utrzymaniu koniecznemu dla wnioskodawcy i jego rodziny (por. postanowienie NSA z dnia 17 kwietnia 2012 r., sygn. akt II FZ 295/12 opubl. w Lex nr 1137796). Strona powinna zatem podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Skarżąca uchyliła się natomiast od wskazania wszystkich wymaganych dokumentów umożliwiających poznanie pełnych informacji o obciążeniach finansowych i możliwościach płatniczych jej rodziny. Uchyliła się od wykazania kosztów utrzymania domu jednorodzinnego oraz lokalu mieszkalnego, poprzestając na przedstawieniu wysokości zaliczek na czynsz mieszkania oraz podania w sposób ogólny kosztów, bez udokumentowania, na podstawie relacji męża, jakie są wydatkowane na utrzymanie domu jednorodzinnego. Skarżąca uchyliła się również od przedstawienia informacji o stanie kont męża, stwierdzając, jak w przypadku wyjaśnień dotyczących kosztów utrzymania domu, że należą do męża. Oceniając powyższą sytuację Sąd zdaje sobie sprawę, że wezwanie dotyczyło, także przedstawienia dokumentów, którymi dysponuje inna osoba, niż wezwana. Uzyskanie tych dokumentów zależy zatem od współpracy tychże osób. Taka okoliczność podlega ocenie przez sąd administracyjny pod kątem należytej staranności wnioskodawcy w pozyskaniu tych dokumentów od osób, z którymi współtworzy gospodarstwo domowe (por. postanowienie NSA z dnia 4 czerwca 2013 r., sygn. akt II FZ 218/13, opubl. w Lex nr 1320628). Jak wynika z treści wniosku o przyznanie przedmiotowego zwolnienia od kosztów, skarżąca pozostaje na utrzymaniu męża, wspólnie z nim mieszka i prowadzi gospodarstwo domowe, a mieszkanie w [...] stanowi ich majątek wspólny. W takiej sytuacji, niezależnie od możliwego ustroju majątkowego obowiązującego małżonków, są oni w świetle art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązani do współdziałania w zaspokajaniu potrzeb założonej przez nich rodziny, co wpływa na indywidualną sytuację majątkową jej członków. Zarówno w odpowiedzi na wezwanie sądowe z dnia [...] r., jak i w sprzeciwie, skarżąca nie wykazała, że zabiegała z należytą starannością o pozyskanie dokumentów źródłowych obrazujących sytuację majątkową jej małżonka. Przeciwnie, skarżąca przedstawiła tylko wybrane dokumenty dotyczące męża, w pozostałym zakresie wskazała, że wezwanie o przedłożenie dokumentów źródłowych jest możliwe po uzyskaniu zgody sądowej, bowiem dokumenty te nie dotyczą skarżącej. Twierdzenie to nie może być uznane za racjonalne tłumaczenie obiektywnych przyczyn niemożności uzupełnienia dokumentów odnoszących się do sytuacji bytowej rodziny skarżącej. Wspólne zamieszkanie, dzielenie kosztów utrzymania oraz materialne wsparcie, które skarżąca utrzymuje od męża, uzasadniają ocenę, że współtworzą oni wspólne gospodarstwo domowe, a tym samym koszty utrzymania majątku małżonków oraz kwestia środkami, jakimi rodzina dysponuje na swoje utrzymanie są konieczne Sądowi przy ocenie możliwości spełnienia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Skarżąca nie podała zatem obiektywnych przyczyn braku współpracy małżonka w celu przedstawienia żądanych informacji źródłowych. Pomimo deklarowanych dochodów skarżąca wraz z mężem jest w stanie utrzymać dwie nieruchomości, mimo, że na utrzymanie rodziny pracuje tylko jedna osoba, będąca właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 13 ha. Z dokumentów dotychczas zgromadzonych w aktach sprawy nie można było ustalić w sposób nie budzący wątpliwości, że skarżąca i jej rodzina boryka się z trudnościami w zapewnieniu minimum koniecznego utrzymania. Postawa strony, która wybiórczo prezentuje informacje mające potwierdzać jej sytuację majątkową i rodzinną, uniemożliwia uzyskanie pewności co do jej rzeczywistej sytuacji finansowej. Podkreślić należy, że to zadaniem Sądu, wobec złożenia wniosku przez skarżącą, jest ocena możliwości finansowych strony skarżącej pod kątem obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od sprawy, która zainicjowała. Ocena ta nie może jednak opierać się jedynie na sugestiach strony co do jej sytuacji finansowej, popartych wybiórczym przedstawieniem dowodów na okoliczność sytuacji majątkowej. Rzetelna ocena możliwości ekonomicznych osoby ubiegającej się o zwolnienie jej od kosztów sądowych, czyli przerzucenie obowiązku opłacenia zawisłej przed Sądem sprawy na budżet Państwa, wymaga rzetelnego przedstawienia dowodów na okoliczność sytuacji dochodowej wnioskodawcy. Skoro wnioskująca o zwolnienie od kosztów sądowych z sobie tylko wiadomych powodów uchyla się od wykazania rzeczywistej sytuacji dochodowej jej rodziny, w sytuacji braku dowodu na rozdzielność majątkową małżonków, to budżet Państwa nie może przejąć obowiązku finansowania zainicjowanej przez skarżącą i jej męża sprawy sądowej. Dodać również należy, że skoro mąż skarżącej jest współinicjatorem sprawy zawisłej przed sądem, to powinność opłacenia wpisu spoczywa solidarnie na obojgu małżonkach i nawet zwolnienie jednego ze skarżących od obowiązku uiszczenia wpisu nie zwalnia z tej powinności drugiego z nich. Reasumując Sąd przyjął, że skarżąca nie wykazała zasadności przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie i w związku z częściowym uchyleniem się od obowiązku nałożonego na nią art. 255 P.p.s.a., mającego ustalić, czy skarżąca i jej rodzina znajduje się w rzeczywistości w wyjątkowo trudnej sytuacji materialnej, uzasadniającej uwzględnienie żądania o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, Sąd, na podstawie art. 245 § 1 i § 3 w związku z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak na wstępie.