II SA/Wa 1501/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas (spr.), Sędzia WSA Andrzej Wieczorek, , Protokolant referent Marta Stec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi J. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę Decyzją z [...] sierpnia 2024 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po rozpatrzeniu wniosku Pana J.T. (skarżącego) o ponowne rozpatrzenie sprawy dotyczącej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572), utrzymał w mocy decyzję podjętą [...] czerwca 2024 r., znak: [...] o odmowie udzielenia świadczenia. Do wydania przedmiotowego rozstrzygnięcia doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym: Decyzją z dnia [...] czerwca 2024 r., znak: [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po rozpatrzeniu wniosku Pana J.T. odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Skarżący złożył do organu wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. W uzasadnieniu wskazanej na wstępie decyzji organ wskazał między innymi, że: Przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1251, ze zm.), zwanej dalej "ustawą emerytalną" jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Powołany art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej może być ponadto zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo trzeba wskazać, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Z akt sprawy wynika, że skarżący nie spełnia przesłanki braku możliwości podjęcia pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z uwagi na wiek lub całkowitą niezdolność do pracy. Aktualnie skarżący ma 61 lat i nie ma orzeczonej przez lekarza orzecznika ZUS lub komisję lekarską ZUS całkowitej niezdolności do pracy, zatem renta z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku nie może być przyznana. Komisja lekarska ZUS orzeczeniem z [...] lipca 2023 r. ustaliła, że skarżący jest częściowo niezdolny do pracy do [...] sierpnia 2025 r. Fundamentalną zasadą przyznawania świadczeń na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej jest całkowita niezdolność do pracy wnioskodawcy, orzeczona w trybie przewidzianym prawem przez lekarza orzecznika ZUS lub komisję lekarską ZUS, a nie stwierdzona przez każdego innego lekarza lub wynikająca z subiektywnego przekonania samego zainteresowanego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2002 r., sygn. akt II SA 2243/02, dostępny w LEX nr 142310). Prezes ZUS jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS. Przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 9 października 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 1079/09, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl, zwanej dalej "CBOSA" i wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 9 sierpnia 2001 r., sygn. akt II SA 646/01, dostępny w LEX nr 121924). Ponadto po ponownej analizie zebranego materiału dowodowego nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Skarżący nie wykazał, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miał wpływu. Z akt sprawy wynika, że na przestrzeni 61 lat życia skarżący udokumentował 17 lat, 2 miesiące i 5 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo i jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż ten nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do świadczenia uniemożliwiły okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 929/16, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 8 kwietnia 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 240/14, dostępne CBOSA). W 10-leciu przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy jak i przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – skarżący nie udowodnił żadnego z tych okresów. Organ wyjaśnił, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (por. wyrok WSA z dnia 17 grudnia 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 815/07, wyrok NSA z dnia 9 października 2008 r. sygn. akt I OSK 378/08). W okresach od [...].11.1992 r. do [...].04.1995, od [...].12.2001 r. do [...].07.2003 r. oraz od [...].08.2009 r. do nadal skarżący nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Wprawdzie przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 21 października 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 714/09, dostępny w CBOSA). Organ wyjaśnił, że z przeprowadzonej analizy akt sprawy nie wynika, aby we wykazanych okresach skarżący nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Wspomniane przez skarżącego problemy zdrowotne oraz istniejąca częściowa niezdolność do pracy mogły utrudniać podjęcie zatrudnienia lub wykonywanie innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Natomiast nie można uznać, że uniemożliwiały one zatrudnienie oraz że stanowiły szczególną okoliczność, wskutek której nie spełniał on warunków wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych. Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlega również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Skargę na powyższe rozstrzygnięcie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wywiódł skarżący. Domagał się uchylenia zaskarżonej decyzji wskazując na swój stan zdrowia, który nie uległ poprawie oraz na orzeczenie lekarza ZUS z [...] maja 2024 r. nr akt [...], z którego wynika, że jest osobą niezdolną do pracy, ale nie ustalono tam charakteru tej niezdolności. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasową argumentację. Wskazano, że lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] maja 2024 r. ustalił, że skarżący nie jest całkowicie niezdolny do pracy (k. 198 akt ZUS). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skargę uznać należy za niezasadną. Zgodnie z treścią przepisu art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2024 r. poz. 1267) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem, skarżonej decyzji administracyjnej. Jest więc to kontrola legalności rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i procesowym. Istota sprawy w niniejszym postępowaniu sprowadzała się do oceny stanu faktycznego przedstawionego przez wnioskodawcę, przez pryzmat art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Wyżej przytoczony przepis formułuje trzy przesłanki, których łączne spełnienie determinuje możliwość otrzymania świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są : - brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty, - niemożliwość podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem, - brak niezbędnych środków utrzymania. Podkreślić po raz kolejny należy, iż powyższe okoliczności, muszą występować łącznie, aby możliwym było przyznanie świadczenia wyjątkowego. Brak występowania którejkolwiek z powyższych przesłanek uniemożliwia zaś pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie omawianego świadczenia. Przechodząc do realiów niniejszej sprawy wskazać należy, iż kwestią sporną była ocena czy skarżący spełnia warunek niemożliwości podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, spowodowanej całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem. W tym miejscu przypomnieć należy, że w chwili wydania zaskarżonej decyzji skarżący miał 61 lat z czego wykazał 17 lat, 2 miesiące i 5 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy jak i przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – skarżący nie udowodnił żadnego z tych okresów. W okresach od [...].11.1992 r. do [...].04.1995, od [...].12.2001 r. do [...].07.2003 r. oraz od [...].08.2009 r. do nadal skarżący nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Nie wykonując zatrudnienia, bez wystąpienia szczególnych okoliczności, które uniemożliwiały jego podjęcie, skarżący godził się niejako z faktem niemożności otrzymania świadczenia z ZUS. W tym miejscu należy podkreślić, że skarżący nie legitymował się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy. Komisja lekarska ZUS orzeczeniem z dnia [...] lipca 2023 r. ustaliła, że skarżący jest częściowo niezdolny do pracy do [...] sierpnia 2025 r. W świetle komentowanego przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, orzeczona u skarżącego częściowa niezdolność do pracy stanowi przesłankę negatywną dla przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku, gdyż orzeczenie Komisja lekarskiej ZUS z dnia [...] lipca 2023 r. jedynie ogranicza, natomiast nie uniemożliwia skarżącemu wykonywania zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi. W tym stanie rzeczy, w myśl art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. W jednolitym na tę okoliczność orzecznictwie sądowoadminiostracyjnym, które Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela i aprobuje, podnosi się, że w postępowaniu dotyczącym przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie istnieje możliwość weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS, a organ rozstrzygając sprawę w drodze decyzji administracyjnej związany jest treścią takiego orzeczenia. Orzeczenie o niezdolności do pracy stanowi wprawdzie okoliczność faktyczną, która podlega ocenie w postępowaniu w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku, jednak ocena takiego orzeczenia w ramach tego postępowania sprowadza się wyłącznie do zbadania, czy jego treść odpowiada wymogom zawartym w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Badanie orzeczenia w przedmiocie niezdolności do pracy ma zatem charakter wyłącznie formalny, a poza zakresem zainteresowania w postępowaniu w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku pozostaje kwestia prawidłowości ustalenia stopnia niezdolności do pracy (por. dla przykładu wyrok NSA z 4 sierpnia 2022 r., sygn. akt III OSK 7023/21 i powołany tam wyrok NSA z 18 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 871/20, dostępne w CBOSA). W świetle powyższego, argumenty skarżącego opisujące w uzasadnieniu skargi to orzeczenie Komisji lekarskiej ZUS oraz wywiedzenie z niego, że jest całkowicie niezdolny do pracy, nie znajduje potwierdzenia w zebranym w sprawie materiale dowodowym. W subiektywnym odczuciu ich autora, co do treści orzeczenia Komisji lekarskiej, świadczy o niemożliwości wykonywania jakiejkolwiek pracy, odczucia te nie mogą jednak w ocenie Sądu wywołać zatem zamierzonych skutków prawnych, gdyż zarówno organ, jak i sąd, jest związany wskazanym wcześniej orzeczeniem Komisji lekarskiej, co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości. Inaczej mówiąc, jeśli w ocenie skarżącego orzeczenie Komisji lekarskiej ZUS nie odpowiadało prawu, mógł je podważyć wykorzystując odpowiedni tryb odwoławczy od takiego orzeczenia. Rekapitulując dotychczasowe ustalenia i rozważania, w rozpoznawanej sprawie Prezes ZUS był związany orzeczeniem Komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] lipca 2023 r., stwierdzającym częściową niezdolność skarżącego do pracy do [...] sierpnia 2025 r. Takie rozpoznanie, tj. częściowa niezdolność do pracy, jak już wyjaśniono wcześniej, nie wyczerpuje przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w zakresie "całkowitej niezdolność do pracy", zaś Sąd administracyjny (tak jak organ) nie jest władny weryfikować prawidłowości ustalenia stopnia niezdolności do pracy przez lekarza orzecznika lub komisję lekarską ZUS. Końcowo podkreślić też należy, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku lub sytuacji życiowej ubiegającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli zdarzeń, które na gruncie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. W świetle zgromadzonego materiału dowodowego uznać więc należy, że organ prawidłowo wywiódł, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki określone w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.) orzekł jak w wyroku, oddalając skargę.