II SA/Wa 1695/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Marek Pietras Sędzia WSA Andrzej Kołodziej Sędzia WSA Janusz Walawski (spr.) Protokolant referent stażysta Aleksandra Olczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 listopada 2012 r. sprawy ze skargi M. M. przedstawicielki ustawowej małoletnich K. i J. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] kwietnia 2012 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku M. M. o przyznanie jej małoletnim dzieciom K. i J. M. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia, albowiem stwierdził, że nie zostały wskazane szczególne okoliczności umożliwiające przezwyciężenie przez zmarłego ojca dzieci przeszkód w podjęciu zatrudnienia, a nadto dochód przypadający na osobę w rodzinie nie pozwala na uznanie, iż małoletnie dzieci pozostają bez niezbędnych środków utrzymania. Wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy, M. M. podała, że mąż w dacie zgonu był osobą ubezpieczoną, zatrudnioną na umowę o pracę. Wskazała, iż przerwy w ubezpieczeniu zmarłego spowodowane były chorobą alkoholową i cukrzycą. Wyjaśniła, iż z uwagi na ciężką sytuację finansową podejmuje dodatkowe zatrudnienie na umowy zlecenia. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...] kwietnia 2012 r. W uzasadnieniu organ podał, że na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.), świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, iż renta rodzinna nie może być przyznana, bowiem w sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że zmarły posiadał udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące łącznie 10 lat, 10 miesięcy i 9 dni. W ocenianym 10-leciu zamiast wymaganych 5 lat ubezpieczenia udokumentowano jedynie 1 rok, 3 miesiące i 19 dni. Nadto, w okresach: od [...] lipca 1986 r. do [...] sierpnia 1989 r., od [...] lutego 1996 r. do [...] października 1997 r., od [...] marca 1999 r. do [...] kwietnia 2008 r., D. M. nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W wykazanych przerwach wobec ojca dzieci nie była ustalona całkowita niezdolność do pracy. Lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z [...] lutego 2012 r. ustalił, że ojciec dzieci był częściowo niezdolny do pracy od [...] lipca 2006 r. i trwale całkowicie niezdolny do pracy od [...] maja 2008 r. Organ wyjaśnił, iż orzeczona częściowa niezdolność do pracy jedynie ograniczała, a nie uniemożliwiała całkowicie ojcu dzieci wykonywanie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że uzależnienie alkoholowe ojca dzieci nie może zostać uznane za okoliczność usprawiedliwiającą bezczynność zawodową. Poprzez podjęcie leczenia D. M. miał możliwość przezwyciężenia skutków choroby, ponieważ uzależnienie nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Choroba alkoholowa nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i nie może być uznana za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 powołanej ustawy. Organ zwrócił również uwagę, że ze złożonego przez skarżącą oświadczenia wynika, iż ojciec dzieci w latach 1998-2008 pracował dorywczo bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego. Prezes ZUS wyjaśnił, że świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ten cel, ma ten skutek, że osoba, która podejmuje takie zatrudnienie świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. W ocenie Prezesa ZUS w sprawie nie został spełniony również warunek braku niezbędnych środków utrzymania. Z akt sprawy wynika bowiem, iż łączny miesięczny dochód w trzyosobowej rodzinie składa się z wynagrodzenia skarżącej z tytułu zatrudnienia na umowę o pracę i umowy zlecenia w łącznej kwocie 5.266,20 zł brutto. Na jednego członka rodziny przypada kwota 1.755,40 zł brutto. Jakkolwiek dochód ten może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych dzieci, to zdaniem organu, trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2012 r. stała się przedmiotem skargi M. M. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której ponowiła argumenty przedstawione we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. Dodatkowo wyjaśniła, że obecnie pracuje na dwóch etatach, a jej zarobki netto wynoszą z tytułu umowy o pracę 2.320 zł (po potrąceniu dwóch pożyczek – 1.900 zł) oraz dwóch umów zlecenia – 1.200 zł. Skarżąca podała, że jej wynagrodzenie nie ma charakteru stałego i uzależnione jest od ilości wypracowanych godzin. Wskazała na wysokie koszty utrzymania mieszkania (1.000 zł powiększone w okresie zimowym o koszt ogrzewania) oraz koszty związane z zajęciami dodatkowymi dla dzieci (630 zł), ratami kredytów (450 zł) oraz kwotą 1.050 zł przeznaczaną na zakup odzieży i żywności. Nadto wskazała, że córka ma zdiagnozowany [...], co pociąga za sobą dodatkowe nakłady finansowe w wysokości 200 zł miesięcznie. W odpowiedzi na skargę, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga analizowana według tych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie. W ocenie Sądu, organ prawidłowo odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku stwierdzając, że w sprawie nie zachodzi, konieczna w świetle treści art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej, przesłanka szczególnych okoliczności. Wskazać bowiem należy, że zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym i pozostałych po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Przy orzekaniu w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku długość stażu ubezpieczeniowego wnioskodawcy, aczkolwiek ważna, to jednak nie ma decydującego znaczenia. Istotne są natomiast powody braku uprawnień wnioskodawcy do świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Ustalenie zatem wymaga, czy brak uprawnień do świadczenia zwykłego zastał spowodowany okolicznościami szczególnymi, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej. W orzecznictwie przyjmuje się, iż okolicznościami szczególnymi na potrzeby stosowania powołanego przepisu są trudne do przezwyciężenia przeszkody, zdarzenia bądź trwałe stany, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Rozumie się przez nie także wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia i związanego z nim obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 30 sierpnia 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 436/05, Lex nr 191799). Należy zwrócić uwagę, że w przypadku renty rodzinnej po zmarłym ubezpieczonym, szczególne okoliczności winny być odnoszone do zmarłego, gdyż renta rodzinna jest pochodną jego świadczenia. W niniejszej sprawie nie sposób uznać, by brak uprawnień ojca dzieci do świadczenia w trybie zwykłym był spowodowany szczególnymi okolicznościami. Bez wątpienia za okoliczność szczególną nie można uznać podnoszonego przez skarżącą uzależnienia alkoholowego zmarłego ojca dzieci. Nie stanowi bowiem ono niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Przeszkodę tę można przezwyciężyć poprzez podjęcie skutecznego leczenia odwykowego. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika jednak, aby ojciec dzieci podejmował w tym czasie leczenie odwykowe, a tym samym wykazywał wolę i podejmował próby wyjścia z nałogu. Brak aktywności zawodowej ojca dzieci powiązanej z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie społeczne nie był też wynikiem jego całkowitej niezdolności do pracy, co znajduje potwierdzenie w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lutego 2012 r. Zmarły D. M. został bowiem uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy dopiero od maja 2008 r. Stan zdrowia ojca dzieci nie stanowił zatem przeszkody w zatrudnieniu, skoro jak podaje sama skarżąca w licznych okresach przerw w zatrudnieniu, podejmował on prace dorywcze bez odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne. Wykonywanie przez zmarłego prac dorywczych także nie może być potraktowane jako okoliczność szczególna, która uniemożliwiła mu spełnienie warunków ustawowych do uzyskania świadczenia. Świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten bowiem skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji z zakresu przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Fakt ten nie może zostać więc uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od woli ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 lutego 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 18/07, LEX nr 318189). W sprawie brak jest ponadto jakichkolwiek dowodów wskazujących na inne zdarzenia lub stany, które mogłyby być rozpatrywane w kontekście szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. Sąd podziela pogląd organu również w zakresie niespełnienia przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Kwota 1.755,40 brutto przypadająca miesięcznie na jedną osobę w rodzinie nie może być uznana za brak niezbędnych środków utrzymania. Sytuacja skarżącej i jej dzieci może być uznana za trudną, a środki, jakimi dysponuje rodzina za niewystarczające na zaspokojenie wszystkich potrzeb materialnych, jednakże z pewnością – przy uwzględnieniu, że dochód na osobę w rodzinie jest wyższy od najniższej emerytury, która od 1 marca 2012 r. wynosi 799,18 zł – organ nie miał podstaw do stwierdzenia, że skarżąca nie dysponuje niezbędnymi środkami utrzymania. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym utrwalony jest bowiem pogląd, zgodnie z którym, skoro przesłanka braku niezależnych środków utrzymania nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, to należy ją oceniać, porównując sytuację materialną ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne (por. up. wyrok NSA z 27 września 2006 r., I OSK 1112/06, wyrok NSA z 19 maja 2011 r., I OSK 292/11, wyrok WSA w Warszawie z 29 maja 2007 r., II SA/Wa 596/07). Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), orzekł jak w sentencji.