II SA/Wa 1734/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Eugeniusz Wasilewski po rozpoznaniu w dniu 1 lutego 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. M. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 grudnia 2015 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia[...] września 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy udostępnienia dokumentów wskazanych we wniosku (dot. A. M., E. P., A. K., A. E., T. N., R. Z., T. S., J. M., J. H.) postanawia utrzymać w mocy postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 grudnia 2015 r. M. M., w następstwie wezwania do uiszczenia wpisu od skargi w rozpoznawanej sprawie, zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z nadesłanego urzędowego formularza wniosku wynika, że Skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną oraz dwójką małoletnich dzieci. Podniósł, że od 2009 r. pozostaje bez pracy, a żona wykonuje nisko płatne prace redakcyjne. Podał, że źródłem utrzymania rodziny jest wynagrodzenie żony z tytułu umowy o dzieło w wysokości 1.800 zł oraz czynsz z najmu jednego z mieszkań – 1.200 zł, łącznie 3.000 zł. Skarżący ujawnił, że posiada trzy nieruchomości w [...]: dwa mieszkania o powierzchni 105 m2 i 39 m2 oraz działkę budowlaną o wielkości 384 m2, natomiast nie posiada oszczędności. Wskazał, że ciążą na nim zobowiązania z tytułu kredytu mieszkaniowego nominowanego w euro (miesięczna rata wynosi ok. 1.500 zł), a także zaległe opłaty z tytułu czynszu za mieszkanie w wysokości kilku tysięcy złotych. Podał, że jedno z mieszkań obciążone jest kredytem, a drugie egzekucją komorniczą, natomiast działka jest przedmiotem postępowania przed sądem powszechnym i może stracić charakter działki budowlanej. Dodał, że żona jako prezes spółki z o.o. została obciążona długami tej spółki na kwotę 240.000 zł. Nadto wskazał, że czynsze za mieszkania wynoszą łącznie ok. 1500 zł, opłaty za media – ok. 100 zł, bilety komunikacyjne – ok. 200 zł. Postanowieniem z 15 grudnia 2015 r. referendarz sądowy odmówił przyznania Skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie. Od ww. postanowienia Skarżący wniósł sprzeciw. W uzasadnieniu wskazał, że nie ma możliwości zbycia żadnej z nieruchomości celem pozyskania środków na uiszczenie wpisu, ponieważ obydwa mieszkania mają zajętą hipotekę: jedno przez kredytodawcę, drugie przez komornika, a przy sprzedaży potrzebna jest również ich zgoda. Odnosząc się do wymienionej we wniosku działki, Skarżący wskazał, że jest ona przedmiotem toczącego się przed sądem rejonowym postępowania i gdy zapadnie wyrok zgodny z żądaniem pozwu, straci ona prawdopodobnie charakter budowlany. Skarżący zaznaczył, że obecnie przeciwko jego żonie toczą się postępowania egzekucyjne na kwotę 240.000 zł. Razem z żoną są zadłużeni na łączną kwotę 450.000 zł, z czego 240.000 zł jest wymagalne natychmiast. Podał, że przez nieuregulowanie zobowiązań cywilno- prawnych ma zaległości czynszowe. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zaznaczyć trzeba, że stan majątkowy oraz możliwości płatnicze Skarżącego i jego rodziny ustalono w oparciu o informacje nadesłane przez Skarżącego w urzędowym formularzu z 7 grudnia 2015 r., jak również na podstawie dokumentów złożonych do innej sprawy zawisłej przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie, zarejestrowanych przy sprawie II KO/Wa 68/15. Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – zwanej dalej P.p.s.a., m. in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takowego postanowienia sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (art. 260 § 1 P.p.s.a.). Wniesienie sprzeciwu od rzeczonego postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.) i rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). Wobec powyższego art. 260 § 2 P.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2 i § 6 P.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. W komentowanej sytuacji sąd administracyjny działa jako sąd drugiej instancji stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, czego żąda Skarżący, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Na wstępie należy podkreślić, że prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez jego strony. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Nadto strona wstępująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia jego kosztów, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. Skoro obowiązek wykazania przesłanek, o których mowa w art. 246 P.p.s.a., obciąża wnioskodawcę, winien on złożyć pełne, jasne, a przede wszystkim wiarygodne oświadczenie o swojej sytuacji rodzinnej i majątkowej. Oznacza to, że to na osobę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy został przerzucony ciężar przedstawienia swojej sytuacji materialnej w taki sposób, aby przekonać o zasadności złożonego wniosku. Instrumentem służącym wyjaśnieniu stanu majątkowego jest uzyskanie dodatkowego oświadczenia strony lub dokumentów źródłowych w trybie art. 255 P.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 28 stycznia 2009 r. sygn. akt II GZ 332/08 – System Informacji Prawniczej Lex nr 551914). Konsekwencją uchylenia się od tego obowiązku lub udzielenia niekompletnych informacji może być odmowa przyznania prawa pomocy (tak orzekł Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z dnia 30 lipca 2009 r. sygn. akt I FZ 180/09 – Lex nr 552208, z dnia 28 lipca 2009 r. sygn. akt I OZ 744/09 – Lex nr 552504, z dnia 23 marca 2012 sygn. akt I OZ 184/12 – Lex nr 1136769 oraz z dnia 28 marca 2012 r. sygn. akt I OZ 182/12 - Lex 1136768, orzeczenia dostępne również w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Dokonując analizy złożonego przez Skarżącego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz kserokopii dokumentów, znajdujących się przy sprawie II KO/Wa 68/15, Sąd doszedł do przekonania, że wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie. Jakkolwiek zadeklarowany przez stronę w formularzu dochód miesięczny w gospodarstwie domowym, wynoszący 3.000 zł, nie jest znaczny, to jednak Skarżący jest posiadaczem trzech nieruchomości: dwóch mieszkań oraz działki budowlanej. Z tytułu najmu mniejszego z mieszkań uzyskuje dochód w wysokości 1.200 zł miesięcznie, jednak - według oświadczenia Skarżącego - dochody te wydatkowane są na spłatę zaciągniętego kredytu hipotecznego. W ocenie Sądu, ujawniona przez Skarżącego okoliczność, dotycząca spłaty kredytu, nie może być uznana za zdarzenie przemawiające za uwzględnieniem jego wniosku. Naczelny Sąd Administracyjny w analogicznych sytuacjach prezentuje jednoznaczne stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne (m.in. raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006 r., sygn. akt I OZ 83/06, publ. jw.). Przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowoadministracyjnych na Skarb Państwa (por. Naczelny Sąd Administracyjny, m.in. w orzeczeniach z dnia 9 lutego 2006 r., sygn. akt I FZ 9/06, czy z dnia 14 czerwca 2005 r., sygn. akt II OZ 475/05, dostępne. jw.). Z tego względu należy uznać, że skoro Skarżący terminowo reguluje należności kredytowe, to ma również możliwość poniesienia w niniejszej sprawie kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowanie wynoszą 200 (dwieście) złotych (należny wpis sądowy od skargi). Nadto w utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Sądy administracyjne prezentują bowiem pogląd, że stan majątkowy to nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04, z dnia 11 maja 2012 r., sygn. akt II FZ 390/12; z dnia 10 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 144/11, wszystkie dostępne jw.). Powyższe uwagi implikują wniosek, że podmiot inicjujący postępowanie sądowe powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Zatem w analizowanej sytuacji w ramach planowania wydatków, prowadząc rozległą działalność skargową i przewidując realizację swoich praw przed sądem, Skarżący powinien uwzględnić także konieczność zapewnienia środków na ich prowadzenie. Skoro Skarżący środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że prawo pomocy należy mu przyznać (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego o sygn. akt: I FZ 464/04, I FZ 465/04, II FZ 211/05, dostępne jw.). Z akt sprawy oraz złożonych do sprawy II KO/Wa 68/15 dokumentów, nie wynika również, aby Skarżący był całkowicie, czy też częściowo niezdolny do pracy. Sąd zauważa, że Skarżący ma więc możliwość podjęcia zatrudnienia. Naczelny Sąd Administracyjny potwierdza w swoich orzeczeniach, że w sytuacji nieusprawiedliwionego niewykorzystywania możliwości zarobkowych, jak i niepodejmowania działalności zarobkowej, przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie jest wykluczone (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego o sygn. akt I FZ 464/04, I FZ 465/04, II FZ 211/05, dostępne jw.). Okoliczność, że Skarżący jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna i, jak podnosi, nie otrzymał jeszcze żadnej propozycji pracy, nie oznacza aktywnego jej poszukiwania. Należy również zauważyć, że żona Skarżącego nabyła i posiada prawa do 90 udziałów kapitału zakładowego spółki o wartości nominalnej 45.000 zł. Co prawda Skarżący oświadczył, że na podstawie aktu notarialnego z [...] grudnia 2007 r. on i jego żona ograniczyli obowiązującą ich wspólność ustawową w ten sposób, że dokonali częściowego podziału majątku wspólnego tak, że wszystkie prawa wynikające z udziałów kapitału zakładowego spółki aktualnie stanowią majątek osobisty żony Skarżącego, jednak w ocenie Sądu fakt częściowego podziału majątku wspólnego oraz podleganie egzekucji nie ma znaczenia dla niniejszej sprawy. Jeszcze raz należy podkreślić, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. W związku z tym zgodnie z art. 252 § 1 P.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne (niebudzące wątpliwości) dane o jej stanie majątkowym i dochodach. Tymczasem informacje ujawnione w treści urzędowego formularza nie dają samodzielnej i miarodajnej podstawy do uznania, że Skarżący, jako osoba uboga, wypełnia przesłanki art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., stąd należy odmówić uwzględnienia wniosku. Na marginesie wskazać można, że kwestia oceny sytuacji majątkowej Skarżącego w analogicznej sprawie, w której złożył on wniosek o przyznanie prawa pomocy, była już przedmiotem analizy Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w podobnych okolicznościach faktycznych oddalił zażalenie na odmowne postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (por. postanowienia NSA: z dnia 16 kwietnia 2015 r., sygn. akt I OZ 331/15, z dnia 14 lipca 2015 r. sygn. akt I OZ 662/15 - I OZ 671/15, z dnia 15 lipca 2015 r. I OZ 712/15 – I OZ 723/15 oraz I OZ 728/15 – I OZ 729/15 i I OZ 755/15 – I OZ 760/15, z dnia 16 lipca 2015 r. I OZ 672/15 – I OZ 681/15 dostępne jw.). Wobec powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji.