II SA/Wa 1848/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj, Sędzia WSA Danuta Kania (spr.), Asesor WSA Mateusz Rogala, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 15 kwietnia 2025 r. sprawy ze skargi K.T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Przedmiotem skargi jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ") z dnia [...] września 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania K. T. (dalej: "Skarżący") renty rodzinnej w drodze wyjątku. Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z dnia [...] czerwca 2024 r. przedstawicielka ustawowa (wówczas małoletniego) K. T. – I. T., zwróciła się do Prezesa ZUS o przyznanie dla niego renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wniosku powołała się na trudną sytuację finansową i problemy zdrowotne Skarżącego, który jest alergikiem. Wskazała, że po śmierci ojca Skarżącego nie otrzymuje alimentów, w związku z czym nie posiada wystarczających środków na lekarstwa, przybory szkolne oraz kursy praktyczne. Podała również, że jest zatrudniona na ¾ etatu i otrzymuje dochód w wysokości [...] zł netto miesięcznie. Cierpi na liczne schorzenia, których leczenie wymaga zakupu lekarstw. Podkreśliła, że uzyskiwane wynagrodzenie nie pozwala na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Prezes ZUS decyzją z dnia [...] września 2024 r. nr [...], na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1251), dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS", odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu powołał treść ww. przepisu. Wskazał, że przyznanie renty jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Organ podkreślił, że warunki określone w ww. przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Powołując się na dokumentację znajdującą się w aktach rentowych organ stwierdził, że udokumentowano 16 lat, 8 miesięcy i 4 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 46 lat. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko 2 lata, 1 miesiąc i 12 dni tych okresów. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 2012-2014, 2015-2018, 2019-2020, 2022-2024 ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Uwzględniając powyższe organ stwierdził, iż w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Końcowo organ wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, jednakże wykazany dochód przypadający na jednego członka rodziny nie daje podstaw do przyjęcia, że Skarżący pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. W skardze na powyższą decyzję Prezesa ZUS K. T., reprezentowany przez przedstawiciela ustawowego, zarzucił naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a w konsekwencji odmowę przyznania świadczenia w postaci renty rodzinnej w drodze wyjątku oraz nieuwzględnienie wszystkich okoliczności dla ustalenia stanu prawnego i faktycznego sprawy, co w efekcie doprowadziło do krzywdy małoletniego, który nie posiada środków na utrzymanie, a ponadto jego matka, ze względu na stan zdrowia, nie jest w stanie zapewnić wszystkich niezbędnych świadczeń. W motywach skargi podniesiono, że sytuacja Skarżącego, na dzień wniesienia skargi, pozostaje wyjątkowo trudna. Wskazano, że Skarżący pozostaje osobą niepełnoletnią, ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie podjąć zatrudnienia czy działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Nie posiada również niezbędnych środków utrzymania. Zaznaczono, że zmarły ojciec nie płacił alimentów, przez co Skarżący jest dodatkowo pokrzywdzony. Podkreślono, że Skarżący spełnia wszystkie kryteria przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, zatem wydanie zaskarżonej decyzji jest krzywdzące i skutkuje utratą zaufania do organów państwowych. Wskazano również, że matka Skarżącego cierpi na schorzenia [...] (przeprowadzono kilka zabiegów, kolejne są planowane) oraz [...], co ogranicza jej możliwości zarobkowe. Na potwierdzenie tych okoliczności przedłożono dokumentację medyczną. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko jak w zaskarżonej decyzji. Podniósł, że organ dokonał prawidłowej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz dostatecznie wyjaśnił stan faktyczny sprawy. Materiał dowodowy został zebrany w sposób wyczerpujący. Organ wskazał również, że jego zadaniem, zwłaszcza w sprawach rozstrzyganych w ramach uznania administracyjnego, nie jest samodzielne poszukiwanie materiału dowodowego. To strona wnioskująca powinna przekazać dowody dotyczące ewentualnych okoliczności, których wykazanie leży w jej interesie, pod rygorem negatywnych dla niej skutków procesowych. W piśmie procesowym z dnia 9 grudnia 2024 r. przedstawicielka ustawowa Skarżącego podtrzymała dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wskazała, że Prezes ZUS całkowicie pominął istotę problemu. Skupił się wyłącznie na kwestiach stażu pracy zmarłego ojca małoletniego i niesłusznie zarzucił, że nie zostały przedłożone dowody istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Tymczasem w toku postępowania wyraźnie wskazano argumenty przemawiające za przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Przedstawiono sytuację rodzinną, majątkową i zdrowotną małoletniego. Wskazano, że posiada on bardzo trudną sytuację finansową, podkreślając, że ze względu na wiek nie jest w stanie samodzielnie się utrzymać. Organ natomiast nie rozpatrzył wnikliwie sytuacji małoletniego pozbawiając go należnego mu, po zmarłym ojcu, świadczenia. Za pismem z dnia 19 marca 2025 r., wobec osiągnięcia pełnoletności, wezwano Skarżącego do uzupełnienia braku formalnego skargi poprzez jej podpisanie lub nadesłanie skargi własnoręcznie podpisanej, który to brak formalny został uzupełniony w zakreślonym terminie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym zgodnie z art. 119 pkt 2 oraz art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.". Przepisy te stanowią, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie 14 dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267 ze zm.), dalej: "p.u.s.a." oraz art. 3 § 1 p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta polega na ocenie zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. W myśl art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, który to przepis w niniejszej sprawie nie ma zastosowania. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (§ 2). Rozpatrując skargę wedle powyższych kryteriów Sąd stwierdził, że nie zasługuje ona na uwzględnienie. Sąd uwzględnił przy tym stan faktyczny i prawny sprawy aktualny na datę wydania zaskarżonej decyzji zgodnie z art. 133 p.p.s.a., który to przepis stanowi, że Sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich wymienionych w tym przepisie przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa (art. 84 ww. ustawy), a jego przyznanie przez Prezesa ZUS następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego, którego granice wyznaczają przesłanki wymienione w ww. przepisie. Ocena, czy w danej sprawie przesłanki te zostały spełnione należy do organu, który musi ustalić istotne okoliczności faktyczne oraz poddać je należytej analizie czyniąc zadość regułom postępowania dowodowego określonym w Kodeksie postępowania administracyjnego (art. 124 ww. ustawy). Sądowa kontrola decyzji uznaniowej, jakkolwiek ma ograniczony zakres, to jednak wymaga zbadania, czy zaskarżona decyzja nie nosi cech dowolności, tj. czy organ administracji wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia sprawy oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu istotnych dla sprawy okoliczności. Kontrolując decyzję uznaniową sąd nie jest natomiast uprawniony do dokonywania oceny tego, w jaki sposób organ administracji - wypełniając treści kryteriów słusznościowych czy celowościowych - realizuje określoną politykę stosowania prawa administracyjnego. W konsekwencji, w sprawach uznania administracyjnego sąd bada, czy decyzja organu nie jest arbitralna (dowolna) lub podjęta przy użyciu niedozwolonych kryteriów. Wniosek z dnia [...] czerwca 2024 r. dotyczy przyznania K. T. (małoletniemu w dacie wydania zaskarżonej decyzji) renty rodzinnej po zmarłym ojcu K. T.. Prawidłowo zatem organ wskazał, iż w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegało spełnienie warunków do uzyskania renty przez osobę zmarłą, a następnie przez członka rodziny osoby zmarłej. Trafnie również stwierdził, że brak wymaganego okresu ubezpieczenia zmarłego ojca dziecka, warunkujący uzyskanie świadczenia na zasadach ogólnych, nie był spowodowany zaistnieniem szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania ww. przepisu uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, niepubl.; wyrok NSA z dnia 18 czerwca 2021 r. sygn. akt III OSK 3883/21; CBOSA). Co istotne, zaistnienie tego rodzaju zdarzenia bądź stanu winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy (por. wyrok NSA z dnia 12 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 37/20; CBOSA). Z akt sprawy wynika, że na przestrzeni 46 lat życia zmarłego ojca Skarżącego udokumentowano 16 lat, 8 miesięcy i 4 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Natomiast w dziesięcioleciu przypadającym przed datą zgonu zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano zaledwie 2 lata, 1 miesiąc i 26 dni tych okresów. Z akt sprawy nie wynika, aby w odnotowanych przez organ przerwach w ubezpieczeniu, tj. 2012 - 2014, 2015 - 2018, 2019 - 2020, 2022 - 2024 wobec zmarłego ojca Skarżącego była orzeczona całkowita, czy choćby częściowa, niezdolność do pracy. Zaznaczyć w tym miejscu należy, że w postępowaniu wszczynanym na wniosek strony, to zasadniczo na wnioskodawcy spoczywa ciężar wskazania konkretnych faktów i zdarzeń, z których wywodzi ona określone skutki prawne. Przedstawicielka ustawowa Skarżącego w toku postępowania administracyjnego nie przedstawiła żadnych okoliczności i dowodów, z których wynikałoby, że ww. przerwy w zatrudnieniu, a w konsekwencji niewypracowanie przez zmarłego ojca wymaganego stażu ubezpieczeniowego, nastąpiło na skutek szczególnych okoliczności, niezależnych od jego woli - mających charakter obiektywny. Przedstawiciela ustawowa wprost wskazała: "nie posiadam informacji o zmarłym, brak kontaktu (...)" ("Informacja o okresach składkowych i nieskładkowych" - k. 12 akt admin.). W świetle powyższego trafne jest stanowisko Prezesa ZUS, iż w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka "szczególnych okoliczności" z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, z powodu których zmarły ojciec Skarżącego nie nabył uprawnień do świadczenia rentowego na ogólnych zasadach. Raz jeszcze należy podkreślić, że "okoliczności szczególne" to okoliczności od osoby ubezpieczonej niezależne, niezawinione i niemożliwe do przezwyciężenia, wykluczające jego aktywność zawodową. Takie okoliczności nie zostały w niniejszej sprawie wykazane, natomiast akcentowane przez przedstawicielkę ustawową trudności zdrowotne i finansowe jej samej oraz małoletniego (w dacie wydania zaskarżonej decyzji) syna nie należą do zakresu przedmiotowego tego pojęcia. Wydając rozstrzygnięcie organ trafnie wskazał również, że w dacie wydania zaskarżonej decyzji nie została spełniona przesłanka nieposiadania przez Skarżącego niezbędnych środków utrzymania. Przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie zawierają definicji "niezbędnych środków utrzymania". Sposób rozumienia tego pojęcia został wypracowany przez judykaturę. Aktualnie przyjmuje się, że przez "niezbędne" środki utrzymania należy rozumieć kwotę brutto najniższego świadczenia emerytalnego przyznawanego w trybie zwykłym. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku "niezbędnych", a nie "niewystarczających" środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być zatem dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji. W konsekwencji, dla oceny przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy porównywać sytuację materialną strony ubiegającej się o świadczenie w drodze wyjątku (dochody brutto) z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne - minimalnej emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy i renty rodzinnej (brutto); (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 19 maja 2011 r., sygn. akt I OSK 292/11; z dnia 16 kwietnia 2014 r. sygn., akt I OSK 121/14; z dnia 23 lutego 2021 r., sygn. akt III OSK 3029/21; z dnia 18 lipca 2023 r., sygn. akt III OSK 1252/22; CBOSA). W orzecznictwie podkreśla się również, że ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Subiektywnie trudna sytuacja rodzinna i majątkowa osoby zainteresowanej w dacie złożenia wniosku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie może sama w sobie uzasadniać przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Osoba taka może natomiast ubiegać się w ramach szeroko rozumianej pomocy społecznej o przyznanie innego rodzaju świadczeń (por. wyrok NSA z dnia 8 listopada 2017 r., sygn. akt I OSK 1510/17; CBOSA). Zgodnie z ustaleniami organu gospodarstwo domowe małoletniego składa się z dwóch osób (Oświadczenie o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej - k. 8 akt admin.), zaś dochód przypadający na jednego członka rodziny wynosił [...] złotych brutto (k. 24 verte akt admin.) a więc był wyższy od kwoty najniższej emerytury (renty z tytułu niezdolności do pracy i renty rodzinnej), która w dacie wydania zaskarżonej decyzji wynosiła 1780,96 złotych brutto (Komunikat Prezesa ZUS z dnia 14 lutego 2024 r. w sprawie kwoty najniższej emerytury i renty, dodatku pielęgnacyjnego (...); (M.P. z 2024 r., poz. 133 ze zm.). W świetle powyższego stwierdzić należy, że Prezes ZUS miał podstawy do wydania decyzji o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Nie zostały bowiem spełnione przesłanki warunkujące przyznanie tego świadczenia. Zaskarżona decyzja nie narusza art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ani przepisów procesowych, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Organ ustalił wszystkie istotne okoliczności sprawy, rozważył i prawidłowo ocenił zgromadzony materiał dowodowy, zaś podjęte rozstrzygnięcie należycie uzasadnił, czyniąc zadość wymogom z art. 107 § 3 k.p.a. Skarga nie podlegała zatem uwzględnieniu. Na ocenę zaskarżonej decyzji nie mogła mieć wpływu dokumentacja medyczna złożona na etapie postępowania sądowego, a dotycząca sytuacji zdrowotnej K. T. oraz jego matki (k. 7 - 20 oraz akt sądowych), w tym orzeczenie o niepełnosprawności (k. 61 akt sądowych). Dokumenty te oraz wynikające z nich okoliczności nie dotyczą osoby zmarłego ojca Skarżącego, a tylko takie, w świetle art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, mogły być przedmiotem oceny organu w toku postępowania o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku. Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.