II SA/Wa 2000/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Dąbrowska, Sędziowie WSA Sławomir Antoniuk (spraw.), Adam Lipiński, Protokolant starszy sekretarz sądowy Aneta Duszyńska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 stycznia 2014 r. sprawy ze skargi A.R. reprezentowanej przez pełnomocnika ustawowego M.R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2013 roku nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako Prezes ZUS) decyzją z dnia [...] września 2013 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...] odmawiającą przyznania małoletniej A. R. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS podniósł, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił wszystkie przesłanki wymienione w tym przepisie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. W niniejszej sprawie renta rodzinna w drodze wyjątku nie może być przyznana, ponieważ nie został spełniony warunek braku niezbędnych środków utrzymania. Posiadane środki utrzymania, to pobierane M. R. – przedstawicielkę ustawową małoletniej wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia za miesiąc lipiec 2013 r. w kwocie 1.763,20 zł (brutto) oraz renta rodzinna matki wymienionej w kwocie 1.585,97 zł (brutto). Wykazany dochód przypadający na jednego członka 3 osobowej rodziny, w wysokości 1.116,39 zł miesięcznie, przekracza kwotę najniższego świadczenia emerytalnego, co nie pozwala na uznanie, iż małoletnie dziecko pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS podkreślił, iż pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2013 r. wynosi 831,15 zł. Powyższy pogląd znalazł odzwierciedlenie w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyrok WSA z dnia 14 listopada 2005 r. sygn. akt II SA/Wa 1553/05; wyrok WSA z dnia 19 maja 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 365/06). Nadto organ wskazał, iż przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji (por. wyrok NSA z dnia 15 kwietnia 2002 r. sygn. akt II SA 4189/01). Jakkolwiek wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych, jednakże trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Odnosząc się do zarzutów wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes podniósł, że nie neguje faktu, iż sytuacja materialna w jakiej znajduje się małoletnie dziecko może być trudna. Nie mniej jednak świadczenie z przepisu art. 83 ww. ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Z uwagi na powyższe, po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ustawy, organ stwierdził, iż nie może przyznać renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego dziecka. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] września 2013 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez A. R. – reprezentowaną przez przedstawiciela ustawowego M. R. - do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W uzasadnieniu skargi strona skarżąca podniosła, iż Prezes ZUS całkowicie bezpodstawnie i w sposób niezgodny z zebranym w sprawie materiałem dowodowym przyjął, że małoletnia A. R. posiada niezbędne środki utrzymania. Kwota najniższego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym nie może być jedynym kryterium będącym podstawą do ustalenia, czy dziecko ma zapewnione niezbędne środki utrzymania i na tej tylko podstawie odmówić jej przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Dokonując analizy w tym przedmiocie Prezes ZUS winien się odnieść do tej konkretnej sprawy i przeanalizować wszystkie jej aspekty. W związku z czym powinien zbadać kompleksowo sytuację i m. in. przez pryzmat wydatków koniecznych do poniesienia przez wnioskodawcę, odnieść się do posiadanych przez niego niezbędnych środków utrzymania. Dokonując przedmiotowej analizy należy również wziąć pod uwagę przyczyny, dla których małoletnia nie może liczyć na otrzymanie renty w trybie ustawowym. Skarżąca wskazała, iż Naczelny Sąd Administracyjny nie traktuje minimalnej emerytury jako bezwzględnego wskaźnika, od którego zależy przyznanie bądź odmowa przyznania świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok z dnia 30 maja 2008 r. sygn. akt I 137/08; wyrok z dnia 16 marca 2010 r. sygn. akt I OSK 1721/09, wyrok z dnia 20 kwietnia 2010 r. sygn. akt I OSK 150/10). W ostatnim z powołanych wyroków stwierdzono, iż "Nie może bowiem ujść z pola widzenia, że ustawodawca w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych posłużył się celowo klauzulą generalną, a nie kryterium kwotowym. Miało to na celu umożliwienie organom stosującym prawo indywidualizację decyzji w każdym rozpatrywanym przypadku". Z tego względu powoływanie się w decyzji przez Prezesa ZUS, iż pojecie "niezbędnych środków utrzymania" należy oceniać na tle wysokości najniższej emerytury oraz, że ten pogląd znalazł ugruntowanie w orzecznictwie sądów administracyjnym, świadczy tylko o tym, iż Prezes ZUS nie bada każdego przypadku indywidualnie lecz sztampowo, tam gdzie dochód przekracza kwotę najniższej emerytury, odmawia przyznania renty w drodze wyjątku, czego jednak robić nie powinien. W sprawie całkowicie pominięto fakt, iż zmarły w wieku 44 lat ojciec dziecka udowodnił ponad 22 lata pracy (nie licząc pracy za granicą bez dowodów ubezpieczenia). Nie można przejść wobec tego faktu obojętnie. Zmarły ojciec A. R. praktycznie przez całe życie był ubezpieczony. Nadto Prezes ZUS bezpodstawnie doliczył do dochodu M. R. i jej córki dochód schorowanej matki, która większość renty wydaje na lekarzy i leki. Na tę sygnalizację we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawczyni nie otrzymała odpowiedzi. Organ nie wziął także pod uwagę przyszłości dziecka oraz niepewności zatrudnienia jaj matki. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Dokonując kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, stwierdzić należy, że nie narusza ona prawa w stopniu, który dawałby Sądowi podstawę do jej wyeliminowania z obrotu prawnego. Podstawę materialnoprawną tej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 Nr 153, poz. 1227 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty - nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przepisu tego wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. Analizując zgromadzony w niniejszej sprawie materiał dowodowy, należy podzielić stanowisko organu w przedmiocie braku w niniejszej sprawie wszystkich przesłanek, które w rozumieniu wyżej wskazanego przepisu umożliwiałyby przyznanie świadczenia. Po stronie skarżącej nie zachodzi bowiem przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, co eliminuje ją z kręgu osób mogących ubiegać się o świadczenie w drodze wyjątku. Jak słusznie wskazał organ, przesłanka niezbędnych środków utrzymania nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach z FUS. Kryterium niezbędnych środków utrzymania to wynik odniesienia sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie do wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, renty socjalnej lub kryterium dochodowego przewidzianego w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 64, poz. 593 ze zm.). W dotychczasowym orzecznictwie Naczelny Sąd Administracyjny przy ocenie tej przesłanki zalecał dokonanie porównania sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach, jako minimalne, a ponadto z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 września 2006 r. sygn. I OSK 112/06 - publ. LEX nr 321169; z dnia 7 sierpnia 2000 r. sygn. II SA 815/00 - publ. LEX nr 55028). W niniejszej sprawie decydujące znaczenie ma okoliczność, iż skarżąca dysponuje niezbędnymi środkami utrzymania. Strona skarżąca nie kwestionuje, iż dochód jej 3 osobowej rodziny wynosił łącznie 3.349,17 zł brutto, co w przeliczeniu na jedną osobę w rodzinie stanowi kwotę 1.116,39 zł brutto. Wprawdzie Prezes ZUS nie poczynił ustaleń pozwalających odpowiedzieć na pytanie, czy skarżąca i jej matka pomimo zamieszkiwania z babcią prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, co postulowano we wniosku o ponowne rozparzenie prawy. Jednak brak tych ustaleń nie ma wpływu na prawidłowość podjętej w sprawie decyzji. Bezsprzecznie bowiem matka małoletniej z tytułu wynagrodzenia za o pracę uzyskuje dochód w wysokości 1.763,20 zł brutto, co w rozbiciu na 2 osoby daje kwotę 881,60 zł brutto, przekraczającą kwotę najniższej emerytury, która w dacie orzekania wynosiła 831,15 zł. Powyżej zaprezentowany pogląd posiada silne umocowanie w dotychczasowym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sądy administracyjne nie traktują minimalnej emerytury jako bezwzględnego wskaźnika, od którego zależy przyznanie bądź odmowa przyznania świadczenia w drodze wyjątku (przykładowo wyrok z dnia 30 maja 2008 r. sygn. akt I OSK 137/08; wyrok z dnia 16 marca 2010 r. sygn. akt I OSK 1721/09). Ma to na celu umożliwienie organom stosującym prawo indywidualizację decyzji w każdym rozpatrywanym przypadku. Przyjmuje się również, iż wyznacznikiem takim może być także renta socjalna przyznawana na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz. U. Nr 135, poz. 1268 ze zm.). Przedmiotowa renta również uznawana jest za świadczenie umożliwiające zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby, choć stanowi 84% kwoty najniższej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy – patrz wyrok NSA z dnia 15 listopada 2012 r. sygn. akt I OSK 2248/12). Ustalając niezbędne minimum dochodowe bierze się pod uwagę zwiększone wydatki osoby niezdolnej do samodzielnej egzystencji, która z tego tytułu otrzymuje świadczenie pielęgnacyjne. Podkreśla się także, iż "... oceniając czy w danej sprawie zachodzą przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń nie można też abstrahować od tego, że świadczenie określone w tym przepisie organ może przyznać tylko "w drodze wyjątku", a więc w sytuacjach zupełnie szczególnych. Chodzi przede wszystkim o przypadki, gdy dana osoba znajduje się w sytuacji faktycznej i prawnej, która uniemożliwia jej zdobycie ani ubieganie się o podstawowe środki utrzymania" – patrz wyrok NSA z dnia 20 kwietnia 2010 r. sygn. akt I OSK 150/10. Skoro zatem w sytuacji skarżącej przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania nie zachodzi, to w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jest to okoliczność eliminująca skarżącą z grona osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku, a tym samym przesądzająca treść rozstrzygnięcia. W analizowanym przypadku nie sposób nie dostrzec dużego stażu pracy (22 lata pracy) jakim legitymował się ojciec dziecka zmarły wieku 44 lat. Jednak ta okoliczność, choć ze zrozumiałych względów podnoszona przez stronę, w żaden sposób nie wpływa na ocenę jednej z czterech samodzielnych przesłanek podlegających badaniu w sprawie o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji