II SA/Wa 2944/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, Sędzia WSA Karolina Kisielewicz (spr.), Sędzia WSA Tomasz Szmydt, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 8 listopada 2021 r. sprawy ze skargi K. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję K. P. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] czerwca 2021 r. (nr [...]) o odmowie przyznania skarżącemu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ przytoczył art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 291 ze zm.) i wyjaśnił, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane, jeżeli zostaną spełnione wszystkie warunki określone w tym przepisie. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podał, że wnioskodawca w latach 1990-1994, 2015-2020 nie pozostawał w zatrudnieniu lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne, emerytalne oraz rentowe i na przestrzeni 50 lat życia, do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy ([...] maja 2020 r.) udokumentował łącznie 21 lat, 8 miesięcy i 7 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, że K. P. nie wykazał szczególnych okoliczności uniemożliwiających mu pozostawanie w zatrudnieniu. Skarżący został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy dopiero od [...] maja 2020 r., co oznacza, że przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dodał, że wnioskodawca nie wykazał również innych szczególnych przeszkód, które uniemożliwiały mu wypracowanie prawa do świadczenia w trybie zwykłym. K. P. w skardze z 10 lipca 2021 r. na opisaną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] czerwca 2021 r. stwierdził, że wbrew zapatrywaniu organu spełnia wszystkie przesłanki do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Skarżący podniósł, że jego choroba i związana z tym niezdolność do pracy "datuje się znacznie wcześniej" niż [...] maja 2020 r., kiedy złożył wniosek o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym. Skarżący jako dowód przedstawił orzeczenie Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] marca 2019 r. o zaliczeniu go do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności (w którym stwierdzono, że daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić). K. P. podniósł, że udokumentował 21 lat, 8 miesięcy i 7 dni okresów składkowych i nieskładkowych, natomiast w okresie pięciu lat przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat, udokumentował 4 lata i 10 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Wskazał ponadto, że jego sytuacja materialna jest bardzo trudna, gdyż wraz z niepełnosprawną żoną utrzymują się z jej renty socjalnej oraz zasiłku pielęgnacyjnego. Posiadane środki nie wystarczają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, w tym zakupu niezbędnych lekarstw. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Organ podał, że jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS o stwierdzeniu niezdolności do pracy (art. 14 ust. 1 i ust. 3 ustawy emerytalnej) i stwierdził, że skarżący nie wykazał innych niż stan zdrowia szczególnych okoliczności uniemożliwiających mu przezwyciężenie przeszkód w pozostawaniu w zatrudnieniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga jest uzasadniona. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest dopuszczalne wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 5 listopada 2007 r., sygn. II SA/Wa 1056/07). Przede wszystkim należy podkreślić, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzje administracyjne w tego rodzaju sprawach jest związany rygorami procedury administracyjnej. Obowiązany jest przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.). Organ winien wyjaśnić w sposób zrozumiały i czytelny przedstawić motywy, jakimi się kierował podejmując takie, a nie inne rozstrzygnięcie. W przypadku tego rodzaju decyzji uzasadnienie spełnia szczególną rolę, pozwalając na dokonanie oceny, czy decyzji nie wydano z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W ocenie Sądu, w rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie wywiązał się z tych obowiązków w sposób należyty. Należy przypomnieć, że w kontrolowanej decyzji organ stwierdził, że w przerwach w zatrudnieniu, w tym m.in. od 2015 do [...] maja 2020 r. tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy, nie była orzeczona wobec strony całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Tymczasem, jak wynika z załączonego przez skarżącego do skargi orzeczenia z [...] marca 2019 r., Miejski Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] zaliczył go do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności wskazując, że nie da się ustalić od kiedy ona istnieje. W orzeczeniu tym wskazano nadto, że skarżący wymaga zatrudnienia w warunkach pracy chronionej, konieczności zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie oraz że wymaga korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji. Z przepisu art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynika, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w postępowaniu o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS w odniesieniu do daty powstania całkowitej niezdolności do pracy (nie może dokonywać własnych ustaleń dotyczących okresu bądź daty powstania stanu całkowitej niezdolności do pracy). W świetle powyższego organ nie mógł przyjąć innej daty powstania niezdolności do pracy, niż podana w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS. Niemniej jednak, nie zwalniało to organu od rozważenia czy istotnie przed [...] maja 2020 r. to nie stan zdrowia (umiarkowana niepełnosprawność) był przeszkodą w wypracowaniu świadczenia w trybie zwykłym. Stwierdzona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy K. P. od [...] maja 2020 r. nie wyklucza przyjęcia przez organ, że choroba skarżącego rozwijała się wcześniej i to właśnie stan zdrowia znacznie utrudniał wnioskodawcy wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym. Wziąć należy w szczególności pod uwagę, że w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z [...] lutego 2021 r. o uznaniu skarżącego za całkowicie niezdolnego do pracy (do [...] lutego 2022 r.) nie wykluczono istnienia jakiejkolwiek niezdolności do pracy we wcześniejszym okresie ("brak jest danych na istnienie jakiejkolwiek niezdolności do pracy we wcześniejszym okresie"), oraz że skarżący w marcu 2019 r. wymagał, z uwagi na stan zdrowia, zatrudnienia na stanowisku w warunkach pracy chronionej. Rozważyć w tych okolicznościach należało, czy podnoszone przez stronę we wniosku z 6 kwietnia 2021 r. trudności w poszukiwaniu pracy i uzyskaniu zatrudnienia mogły wynikać z istotnych ograniczeń zdrowotnych. Organ powinien zwrócić się do strony o dokładne informacje w tym zakresie, pozwalające ocenić starania skarżącego, z uwzględnieniem ograniczeń zdrowotnych. Zgodnie bowiem z przyjętym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym poglądem, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przyjmuje się obiektywne i niezależne od woli konkretnej osoby zdarzenia bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Pamiętać należy, że nie zawsze wyłącznie całkowita niezdolność do pracy stanowi szczególną okoliczność na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (por. np. wyroki NSA z 30 stycznia 2009 r., sygn. akt I OSK 733/08, z 5 maja 2011 r., sygn. akt I OSK167/11 wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 14 maja 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 293/09, z 30 marca 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 2426/11, z 21 lipca 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 2290/19). Szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją w pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową (por. wyrok NSA z dnia 5 maja 2011 r. sygn. akt I OSK 167/11, wyrok WSA w Warszawie z dnia 15 maja 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 2176/13, wyrok NSA z dnia 20 stycznia 2016 r. sygn. akt I OSK 2399/15). Organ w zaskarżonej decyzji nie odniósł się do stwierdzenia strony skarżącej zawartego we wniosku o wydanie decyzji, że nie wypracował wymaganego stażu ubezpieczeniowego ze względu na wysokie bezrobocie oraz konieczność opieki nad żoną, która jest osobą niepełnosprawną. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że samo bezrobocie nie stanowi usprawiedliwienia dla braku okresu składkowego u ubezpieczonego. Za usprawiedliwione - w świetle przesłanki "szczególnych okoliczności" - należy natomiast uznać bezrobocie występujące w powiązaniu z innymi zdarzeniami, np. koniecznością sprawowania opieki nad obłożnie chorym czy niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 lipca 2016 r. sygn. akt I OSK 872/16 i z 23 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1208/20, wszystkie powołane orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych dostępnej pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd podkreśla, że każdy ubiegający się o świadczenie z ZUS, również o rentę w drodze wyjątku, ma prawo oczekiwać od organu dokładnego i rzetelnego zbadania jego sprawy i dokonania ustaleń niezbędnych do jej wyjaśnienia, co z kolei winno znaleźć miejsce w uzasadnieniu decyzji. W niniejszej sprawie organ nie ustalił dostatecznie wszystkich jej istotnych okoliczności i w ten sposób naruszył art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na jej wynik. Ponownie rozpatrując sprawę organ uwzględni przedstawione wyżej wskazania i ocenę prawną. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2019 poz. 2325 ze zm.) orzekł jak w sentencji wyroku.