II SA/Wa 325/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska, Sędzia WSA Joanna Kube, Asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 września 2024 r. sprawy ze skargi J.S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2023 r. nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. J.S. (dalej, jako: skarżąca) wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2023 r. utrzymującą w mocy decyzję tego organu z dnia [...] czerwca 2023 r. o odmowie przyznania skarżącej świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ przytoczył treść art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251, dalej, jako: ustawa) i wskazał, że warunki określone ww. przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Dalej organ podał, że z akt sprawy wynika, że dochód dwuosobowej rodziny skarżącej stanowi wynagrodzenie syna w wysokości 4300 zł brutto. Dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie wynosi 2150 zł. Dochód ten nie pozwala stwierdzić, że skarżąca pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Organ podkreślił, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2023 r. wynosi 1588,44 zł brutto. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 marca 2020 r., sygnatura: II SA/Wa 2397/19, dostępny w Legalis nr 2391063). Jakkolwiek wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych, jednakże trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Z tym rozstrzygnięciem skarżąca nie zgodziła się i wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie skarżącej renty w drodze wyjątku, ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie: 1. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. poprzez niedostateczne wyjaśnienie stany faktycznego sprawy, zaniechanie wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia materiału dowodowego; 2. art. 83 ust. 1 ustawy poprzez błędną jego wykładnię, polegającą na przyjęciu, iż wystarczającym jest jedynie porównanie dochodu brutto rodziny uprawnionego z tytułu wynagrodzenia z kwotą brutto najniższej emerytury jako jedynego kryterium ustalenia niezbędnych środków utrzymania bez zbadania rzeczywistej wysokości środków będących w dyspozycji skarżącej i braku odniesienia do jej indywidualnej sytuacji rodzinnej i zdrowotnej. W uzasadnieniu skargi podniesiono m. in., że syn skarżącej miesza z nią od końca 2022 r. wykazany w sprawie dochód jest dochodem syna, a nie skarżącej. Syn prowadzi własne gospodarstwo domowe, dokłada się jedynie częściowo do rachunków za media. Otrzymywane przez niego wynagrodzenie zaspokaja jego potrzeby. Skarżąca nie otrzymuje wsparcia finansowego od żadnych instytucji. Finansowo pomaga jej jedynie były mąż, z którym od 2005 r. jest rozwiedziona. Skarżąca podała, że syn wspomina o chęci wyjazdu do pracy do [...]. Skarżąca podniosła dalej, że nie posiada żadnego majątku, ze sprzedaży którego mogłaby ewentualnie przeznaczyć środki na bieżące utrzymanie się. Gdyby nie były mąż zostałaby całkowicie sama. Regularnie bierze leki zalecone przez psychiatrę, które są pełnopłatne, i których koszt to około 100,00 złotych miesięcznie. Środki przekazywane przez syna w kwocie około 1.000,00 złotych są przeznaczane w części na pokrycie mediów (woda, prąd, gaz). Skarżąca wskazała, że jest w wyjątkowej (szczególnej) sytuacji. Nie jest w stanie samodzielnie się utrzymać, a ze względu na swoją chorobę nie ma możliwości podjęcia pracy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: • po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; • po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; • po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W ocenie Sądu, rację ma organ wskazując, że skarżąca nie spełnia wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Przede wszystkim w rozpoznawanej sprawie Prezes ZUS ustalił, że dochód dwuosobowej rodziny skarżącej stanowi wynagrodzenie syna w wysokości 4300 zł brutto. Dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie wynosi 2150 zł. Rację ma organ podając, że wykazany dochód przypadający na jednego członka rodziny, nie wskazuje, aby skarżąca pozostawała bez niezbędnych środków utrzymania. Kryterium niezbędnych środków utrzymania to wynik odniesienia sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie do wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, renty socjalnej lub kryterium dochodowego przewidzianego w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r., poz. 901). W orzecznictwie sądowym dotyczącym omawianej problematyki przyjmuje się jednolicie, że przesłankę braku posiadania niezbędnych środków utrzymania należy oceniać porównując sytuację materialną ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne – minimalna emerytura, renta z tytułu niezdolności do pracy i renta rodzinna (por. wyroki NSA: z dnia 16 kwietnia 2014 r. sygn. akt I OSK 121/14; z dnia 15 listopada 2012 r. sygn. akt I OSK 2248/12; z dnia 19 maja 2011 r. sygn. akt I OSK 292/11). Stanowi to bowiem obiektywny miernik omawianego kryterium. Wysokość minimalnej emerytury w dacie wydania zaskarżonej decyzji to 1588,44 zł brutto (1445 zł netto). Przyjmuje się, że najniższe świadczenie przyznane w trybie zwykłym, umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Przy czym, chodzi tu o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu. Ponadto odniesienie się do kwoty najniższego świadczenia wydaje się stanowić obiektywny, jednakowy dla wszystkich wnioskodawców, miernik spełnienia przesłanki ustawowej, a takiego obiektywizmu przy ocenie kryterium niezbędnych środków utrzymania nie zapewnia np. kryterium wydatków. Prawidłowa jest ocena organu, iż skarżąca nie spełnia przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. To z kolei przesądza niemożliwość zastosowania wobec skarżącego dyspozycji art. 83 ustawy, i przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Już ta okoliczność powoduje, że zaskarżoną decyzję należało uznać za zgodną z prawem wobec konieczności kumulatywnego spełniania wskazanych wyżej przesłanek. Nie można przy tym podzielić stanowiska skarżącej, że jej syn prowadzi odrębne, jednoosobowe gospodarstwo domowe. Przede wszystkim sama skarżąca w swoim oświadczeniu z dnia 30 listopada 2023 r. o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej podała, że jej syn M.S. jest osobą, z którą wspólnie zamieszkuje i gospodaruje (str. 3 Druk ZUS ERP-15). Z kolei inne dzieci (J.S. i A.S.) skarżąca wpisała w części dotyczącej członków rodziny, które nie prowadzą ze skarżącą wspólnego gospodarstwa domowego (str. 4 Druk ZUS ERP-15). Poza tym syn skarżącej partycypuje we wspólnych wydatkach (opłaty za media) i wspólnie ze skarżącą zamieszkuje w tym sam mieszkaniu, korzystając z jego infrastruktury w całości, co potwierdza jedynie prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego z matką. Prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego oznacza wykonywane wspólnie czynności życia domowego, polegających m. in. na korzystaniu z pomieszczeń domowych i znajdującego się w nich sprzętu, wspólnego utrzymywania czystości, robienia zakupów, przyrządzania i spożywania posiłków, gospodarowania pieniędzmi. Z akt sprawy nie wynika, aby skarżąca była osobą samotnie i samodzielnie gospodarującą. Sąd podkreśla, że rozumie trudną sytuację zdrowotną i materialną skarżącej. Jednakże należy podkreślić, że świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi – wbrew twierdzeniom strony - świadczenia socjalnego, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet, gdy są one uzasadnione (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 2148/14, wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 września 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1209/20, z dnia 6 października 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 89/20, z dnia 1 grudnia 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1788/20, z dnia 18 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 1878/20, z dnia 19 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Wa 1235/20). Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez stronę o świadczenia z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. Pojęcie świadczenia "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku. Z tych wszystkich względów Sąd uznał, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Sąd nie dopatrzył się żadnego naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 powołanej ustawy.