II SA/Wa 771/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kania, Sędziowie WSA Ewa Marcinkowska, Iwona Maciejuk (spr.), Protokolant starszy specjalista Małgorzata Plichta, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 stycznia 2018 r. sprawy ze skargi D. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2017 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] marca 2017 r. nr [...] o odmowie przyznania D. S. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2016r., poz. 887) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ podał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w wyżej cytowanym art. 83 ustawy, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS stwierdził, że po ponownym rozpatrzeniu sprawy nadal nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Nie wykazał bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miał wpływu. Organ ustalił, że wnioskodawca w wieku 30 lat stał się całkowicie niezdolny do pracy. Zarówno na przestrzeni 31 lat życia, jak i w 10-leciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o przyznanie świadczenia na zasadach ogólnych - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodnił tylko 11 miesięcy, 12 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów nieskładkowych. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości (por. wyrok NSA z 14.05.2001 r., sygn. akt II SA 249/01 i wyrok WSA z 26.06.2007 r. sygn. akt II SA/Wa 814/07). Organ wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (por. wyrok WSA z 06.11.2007r., sygn. akt II SA/Wa 1056/07). Organ podał, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...].01.2017 r. wnioskodawca został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy od [...].09.2015 r. do [...].01.2018 r. Od [...].04.2003 r. do [...].01.2007 r. , od [...].04.2007 r. do [...].11.2011 r. i od [...].01.2012 r. do [...].07.2014 r. wystąpiły przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ocenie organu, niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym. Wobec wnioskodawcy w wyżej wymienionych okresach nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiałyby kontynuowanie zatrudnienia, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Podnoszona we wniosku z dnia [...].04.2017 r. okoliczność podejmowania pracy bez ubezpieczenia nie stanowi zdaniem organu okoliczności usprawiedliwiającej brak uzyskania uprawnień do świadczenia. Organ wskazał, że świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, iż osoba, która podejmuje takie zatrudnienie świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego (por. wyrok NSA z 5.04.2002 r., sygn. akt II SA 3741/01, NSA z 12.03.2015 r. sygn. akt I OSK 3104/14). Organ podkreślił jednocześnie, że trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie na podstawie przepisu art. 83 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2017 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi D. S. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący wskazał, że nie zgadza się z decyzją i wniósł o jej zmianę. Podał, że w jego ocenie spełnia przesłanki ustawowe: był osobą ubezpieczoną i nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania renty ze względu na okoliczności niezależne od niego. Podniósł, że podejmowanie pracy bez zarejestrowania tego faktu wynikało z braku możliwości znalezienia zatrudnienia formalnego oraz przymusu ekonomicznego. Podał, że nie mógł wymóc na pracodawcy zatrudnienia na podstawie umowy o pracę. Wskazał na stan zdrowia. Podał, że znajduje się w stanie niedostatku i pozostaje na utrzymaniu matki (emerytura w wysokości ok. 600 zł miesięcznie), zaś średni miesięczny koszt leczenia skarżącego to ponad 200 zł. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, powołując się na dotychczasowe ustalenia. Podał, że 30-letni w chwili powstania całkowitej niezdolności do pracy skarżący wykazał łącznie 11 miesięcy i 12 dni ubezpieczenia, z czego 8 miesięcy i 16 dni to okresy składkowe (okresy nieskładkowe w łącznym wymiarze niemal 1 roku zostały uwzględnione w wymiarze 1/3 udowodnionych okresów składkowych). Pierwsze zatrudnienie skarżący podjął dopiero po 3 latach od osiągnięcia pełnoletności, w lutym 2007 r., następnie pracował z przerwami, obejmującymi okresy od marca 2007 r. do listopada 2011 r., od stycznia 2012 r. do sierpnia 2014 r., od sierpnia do października 2014 r. od listopada 2014 r. do lutego 2015 r., od lutego do września 2015 r. Niezdolność do pracy powstała wprawdzie w okresie ubezpieczenia, jednak przebieg ubezpieczenia skarżącego nie wskazuje na zaistnienie okolicznością szczególnych. Organ wskazał, że nie kwestionuje ani obecnej niezdolności do pracy skarżącego, ani jego trudnej sytuacji materialnej. Jednak sama w sobie niezdolność do pracy, nawet w powiązaniu z najbardziej w pojęciu zainteresowanego szczególną i wyjątkową jego obecną sytuacją życiową, nie jest wystarczającą podstawą do przyznania świadczenia. Prezes ZUS podniósł, że wbrew przekonaniu skarżącego fakt, że jest obecnie całkowicie niezdolny do pracy i pozbawiony prawa do świadczeń w trybie zwykłym nie daje mu automatycznie prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga nie podlegała uwzględnieniu. W ocenie Sądu, postępowanie przeprowadzone zostało przez organ zgodnie z wymogami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm.), zwanej dalej k.p.a., a ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest – w stanie faktycznym tej sprawy – prawidłowe. Zaskarżona decyzja nie narusza zatem prawa. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 887 ze zm.). Powołany przepis pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Nadto, podkreślenia wymaga, że decyzja wydawana w trybie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie. W sprawie niniejszej sytuacja taka jednak nie zachodzi, albowiem organ stwierdził, iż nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły nabycie uprawnień w trybie zwykłym. Ocena organu w tym zakresie jest zdaniem Sądu prawidłowa i została należycie uzasadniona, a tym samym ocena materiału dowodowego nie była dowolna. Za szczególne okoliczności w sprawach z zakresu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się jakieś konkretne zdarzenie lub trwały stan, które mogą powodować niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty, czyli wykluczać aktywność zawodową osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Sama trudna sytuacja materialna nie może stanowić wyłącznej przyczyny uzasadniającej przyznanie świadczenia. Świadczenie, o którym mowa w ww. przepisie nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców (v. wyrok WSA w Warszawie z dnia 15.05.2014 r. sygn. akt II SA/Wa 2176/13, orzeczenia.nsa.gov.pl). W sprawie jest bezsporne, że skarżący od dnia [...] września 2015 r. jest osobą całkowicie niezdolną do pracy, co zostało stwierdzone w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] stycznia 2017 r. Lekarz orzecznik wskazał w tym orzeczeniu, że D. S. jest całkowicie niezdolny do pracy do [...].01.2018 r. Nie jest też kwestionowane w sprawie, że w dacie wskazanej przez lekarza orzecznika, jako data powstania całkowitej niezdolności do pracy, skarżący pozostawał w ubezpieczeniu. Spełniony zatem został warunek niemożności podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy oraz warunek dotyczący ubezpieczenia. Z akt sprawy nie wynika jednakże, aby w okresie poprzedzającym dzień [...] września 2015 r. wobec skarżącego orzeczona była choćby częściowa niezdolność do pracy, która mogłaby być ewentualnie rozważana przez organ jako niezależna od strony przeszkoda w wypracowaniu świadczenia w trybie zwykłym. Z akt sprawy wynika, że skarżący przed dniem [...] września 2015 r. nie był osobą niezdolną do pracy. Od orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] stycznia 2017 r. skarżący nie wniósł sprzeciwu. Nie ma zatem podstaw, aby ustalenie organu w tym zakresie kwestionować. Okoliczność zaś podejmowania zatrudnienia bez opłacania składek, na którą to okoliczność, jako zdarzenie szczególne powołał się skarżący, prawidłowo nie została zakwalifikowana przez Prezesa ZUS jako okoliczność szczególna w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zgodnie z powszechnie przyjętym poglądem, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania tego przepisu przyjmuje się wyłącznie obiektywne i niezależne od woli konkretnej osoby zdarzenia bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Za taką okoliczność orzecznictwo nie traktuje świadomego zatrudniania się, wykonywania prac dorywczych bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek (v. wyrok NSA z dnia 4.10.2016 r. sygn. akt I OSK 410/16, v. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16.06.2000 r., sygn. akt II SA 306/00, wyrok NSA z dnia 5.04.2002 r., sygn. akt II SA 3741/01, wyrok NSA z dnia 3.09.2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, wyrok NSA z dnia 7.08.2013 r., wyrok NSA z dnia 3.09.2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, wyrok NSA z dnia 24.07.2001 sygn. akt 444/01, wyrok NSA z dnia 7.08.2013 r., sygn. akt I OSK 517/13 (orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie można też za nieuprawnione uznać stwierdzenie Prezesa ZUS, że przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Z akt sprawy wynika, że skarżący na przestrzeni 31 lat życia udowodnił 11 miesięcy i 12 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości (v. wyrok NSA z 14.05.2001 r. sygn. akt II SA 249/01 i wyrok WSA w Warszawie z 26.06.2007 r. sygn. akt II SA/Wa 814/07). Dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku pracownika (v. wyrok NSA z dnia 20.12.2005 r. sygn. akt I OSK 764/05). Prezes ZUS nie kwestionował w toku postępowania ani tego, że obecnie skarżący nie ma ze względu na stan zdrowia możliwości podjęcia zatrudnienia, ani trudnej sytuacji materialnej strony. Jednakże, gdy mowa o szczególnych okolicznościach na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie chodzi o szczególną sytuację wnioskodawcy, w jakiej znalazł się on obecnie, gdy w istocie nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia i wypracowania świadczenia w trybie zwykłym. Trafnie też Prezes ZUS wskazał w decyzji, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy (v. wyrok NSA dnia 5.11.2014 sygn. akt I OSK 2148/14, orzeczenia.nsa.gov.pl). Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy istnieją podstawy do przyjęcia, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Okoliczności takie, jak prawidłowo stwierdził Prezes ZUS, nie zaszły w niniejszej sprawie. Uzasadnienie decyzji spełnia wymogi art. 107 § 3 k.p.a. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), orzekł jak w wyroku.