III SA/Wa 1746/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Olechniewicz, po rozpoznaniu w dniu 8 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu W. sp. z o.o. z siedzibą w W. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 września 2018 r., sygn. akt III SA/Wa 1746/18 odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi W. sp. z o.o. z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. z dnia [...] maja 2018 r. Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za wrzesień i październik 2014r. postanawia utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy V. sp. z o.o. z siedzibą w W. ("Skarżąca", "Spółka") złożyła, w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wyjaśniła, że z uwagi na osiągniętą stratę, i zaprzestanie działalności nie jest w stanie uiścić wymaganych kosztów sądowych, o zwolnienie od których zwróciła się. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego dotyczące m.in., przedłożenie dokumentacji dotyczącej działalności prowadzonej, szczegółowo wymienionej w wezwaniu, Skarżąca poinformowała o tym, że nie osiągnęła żadnych przychodów w latach 2017-2018. Wszystkie rachunki bankowe zostały rozwiązane. Z uwagi na brak środków deklaracje VAT nie były składane za ostatni rok, wspólnik nie jest w stanie ponosić kosztów dalszego finansowania sporów sądowych, ponieważ z posiadanych środków pokrył już inne wydatki na poczet kosztów postępowania i rozdysponował wszystkie wolne środki. Spółka załączyła kopie zeznań podatkowych, zestawienie decyzji podatkowych, potwierdzenie uiszczenie wpisu w innych sprawach, kopie wypowiedzeń umowy rachunków bankowych. Postanowieniem z dnia 10 września 2018 r. starszy referendarz sądowy odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Pismem z 17 września 2018 r. Skarżąca złożyła sprzeciw od ww. postanowienia referendarza sądowego. W uzasadnieniu podniosła, iż spór pomiędzy Spółką a organem podatkowym, dotyczy w zasadniczej części prawa zwrotu podatku od towarów i usług na rachunek bankowy Spółki. W ocenie Spółki przeprowadzenie w tej sytuacji postępowania upadłościowego lub likwidacyjnego przez Spółkę, doprowadziłoby do braku możliwość uzyskania przedmiotowego zwrotu VAT. Skoro Spółka wykazała zupełną utratę płynności finansowej (patrz Ad. argument 2), spełniony został warunek, niezbędny do przyznania jej prawa pomocy, i to niezależnie od faktu, czy wszczęto postępowanie upadłościowe lub likwidacyjne. Z przedłożonych dokumentów w oczywisty sposób wynika, że Spółka nie prowadzi faktycznej działalności. Skarżąca podkreśliła, że ze wszystkich przekazanych dokumentów jednoznacznie wynika, iż Spółka nie ma żadnych środków, z których mogłaby opłacić opłatę sądową. Jedynym "aktywem", którym dysponuje w tej chwili Spółka są kwoty VAT, które Spółka odzyska w przypadku wygrania toczących się sporów z organami podatkowymi w tym zakresie. W ocenie Spółki, jej niezdolność do finansowania kosztów sądowych wynika z bezpodstawnych działań organów podatkowych. Nie można odwracać sytuacji i argumentować, że Spółka, występując o prawo pomocy, chce prowadzić spór sądowy kosztem Skarbu Państwa. Zdaniem Skarżącej, skoro nie uzyskuje od 2015 r. dochodów, zaś jej majątek został zabezpieczony przez organy skarbowe, a rachunki bankowe zostały rozwiązane, to oczywistym jest, że Spółka nie posiada żadnych środków pieniężnych umożliwiających pokrycie opłaty sądowej oraz żadnych aktywów, których spieniężenie pozwoliłoby na uzyskanie takich środków. Stan taki utrzymuje się od 2015 roku. Skarżąca podkreśliła, iż referendarz pominął istotny związek pomiędzy wysokimi przychodami Spółki a jej wysokimi kosztami. Podniosła, iż dokonane przez organy podatkowe zajęcie rachunków bankowych Spółki celem zabezpieczenia zobowiązań podatkowych wyłączyły możliwość poniesienia kosztów sądowych z zaoszczędzonych na ten cel środków. Skarżąca wyjaśniła, iż w niektórych sprawach przed sądami administracyjnymi opłacono wpisy od środków zaskarżenia ( w tym jednej skargi kasacyjnej) złożonych przez Spółkę. W tych niewielu (porównując do liczby spraw ogółem) przypadkach, w których udało się uiścić wpisy od środków zaskarżenia Spółka korzystała ze środków uzyskanych bezpośrednio od jej wspólnika – K.R. Wspólnik w miarę swych możliwości finansowych od czasu do czasu wspiera ją pożyczkami w jej sporach podatkowych przed sądami administracyjnymi. Jednak nie zawsze jest w stanie wyłożyć dodatkowy kapitał na działanie Spółki. Spółka zaś nie dysponuje żadnymi środkami prawnymi, aby zmusić wspólnika do ciągłego dofinansowania jej działalności. Skarżąca powołała się na konstytucyjne prawo do sądu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), zwanej dalej: "p.p.s.a." rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Stosownie zaś do treści art. 260 § 2 p.p.s.a. w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, że strona wnosząca do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki obowiązana jest do uiszczenia kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 p.p.s.a. – strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Określenie "gdy wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Zatem rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez wnioskodawcę. W jednym z orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił również, iż od strony – w szczególności, jeśli jest osobą prawną – można oczekiwać, że będzie dysponować swoim majątkiem w taki sposób, aby uzyskać z niego sumy potrzebne na pokrycie kosztów sądowych, w szczególności, jeśli w porównaniu z jego wartością są one niewielkie (zob. postanowienie NSA z dnia 18 grudnia 2012 r. o sygn. akt II GZ 478/12). W pierwszej kolejności przypomnieć należy, iż kwestia zastosowania wyjątkowej instytucji, jaką jest prawo pomocy, w odniesieniu do osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych była już wielokrotnie wyjaśniana w orzecznictwie sądów administracyjnych. W postanowieniu z dnia 14 grudnia 2011 r. o sygn. akt I GZ 201/11, Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Jednocześnie, trzeba podkreślić, że przyznanie prawa pomocy osobie prawnej nie ma charakteru obowiązkowego, nawet w przypadku spełnienia przez nią przesłanek ustawowych (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 11 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Ol 21/10; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego wymagalnym kosztem skarżącej jest wpis sądowy od skargi w wysokości 53.075 zł. Dokonując analizy wniosku skarżącej, dokumentów dołączonych do wniosku oraz argumentacji zawartej we wniesionym sprzeciwie Sąd uznał, że referendarz sądowy zasadnie ustalił, że skarżąca nie wykazała niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania i w konsekwencji odmówił przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd zauważa, że wbrew poglądowi skarżącej, prowadzenie postępowania egzekucyjnego nie jest wystarczającą okolicznością dla uznania, iż strona spełnia przesłanki do przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, co znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Sądów Administracyjnych. Zauważyć należy też, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z prowadzonej działalności, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez osoby prowadzące działalność gospodarczą (por. postanowienie NSA z 17 października 2011r., sygn. akt II FZ 542/11, LEX 987763). Podkreślić także należy, że wszczęcie postępowania upadłościowego ani otwarcie postępowania likwidacyjnego, nie jest równoznaczne z utratą bytu prawnego przez Skarżącą. W obu przypadkach, aż do zakończenia procesu likwidacji majątku, spółka zachowuje osobowość prawną i zdolność tak sądową, jak i procesową, tzn. zachowuje status podmiotu uprawnionego do postępowania przed organami administracji państwowej, jak i w postępowaniu sądowym. Strona zatem nadal jest uprawniona aby dochodzić zwrotu należności publicznoprawnych we właściwym postępowaniu. Zdaniem Sądu chybione jest stanowisko Skarżącej, że nie ma możliwości pozyskania środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych. Osoba prawna wnosząc o przyznanie prawa pomocy obowiązana jest wykazać nie tylko, iż nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, aby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi, Warszawa 2010 r., str. 568, postanowienie NSA z dnia 13 czerwca 2014r., sygn. akt I FZ 171/14, publ.: cbois). Sąd zauważa, iż spółka z ograniczoną odpowiedzialnością może zdobyć środki na dokonanie opłat sądowych w drodze np. dopłat od wspólników. Jest to o tyle uzasadnione, że to wspólnicy czerpią zyski z działalności spółki, zatem mogą ponosić ciężar dopłat związanych z jej działalnością. Nie ma podstaw, by ciężar ten przerzucać na społeczeństwo, a taka sytuacja miałaby miejsce w przypadku zwolnienia Spółki z ponoszenia kosztów - wówczas niezbędne środki wyłożyłby Skarb Państwa, czyli ogół obywateli (por. postanowienie NSA z 22 stycznia 2014 r., sygn. akt. II FZ 1185/13). W doktrynie podnosi się, iż dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. t. 1 do art. 177 w A. Kidyba, w Komentarz aktualizowany do art. 177 Kodeksu spółek handlowych, publ. LEX/el. 2013). Dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki. Należy podkreślić, że spółka prawa handlowego, która twierdzi, że nie dysponuje bieżącymi środkami na koszty sądowe, powinna udowodnić, że nie jest w stanie uzyskać ich od wspólników, zanim o pomoc zwróci się do Skarbu Państwa. Brak podjęcia działań w tym zakresie uniemożliwia uwzględnienie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych (postanowienie SN z 23 stycznia 2015r., sygn. akt I ACz 1067/14). Warto w tym miejscu wskazać, iż w postanowieniu z dnia 1 sierpnia 2013 r. o sygn. akt I FZ 327/13 NSA stwierdził m.in., iż nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych. Stanowisko to jest o tyle uzasadnione, że to wspólnicy czerpią zyski z działalności spółki, zatem mogą ponosić ciężar dopłat związanych z jej działalnością. Nie ma podstaw, by ciężar ten przerzucać na społeczeństwo, a taka sytuacja miałaby miejsce w przypadku zwolnienia Spółki z ponoszenia kosztów - wówczas niezbędne środki wyłożyłby Skarb Państwa, czyli ogół obywateli (por. postanowienie NSA z 22 stycznia 2014 r., sygn. akt. II FZ 1185/13). Rola wspólnika nie może sprowadzać się tylko do czerpania profitów z działalności spółki. Spółka winna zwrócić się o pomoc do swoich udziałowców, z woli których funkcjonuje w obrocie prawnym. W szczególności należy wziąć pod uwagę, że podstawą działalności spółki z o.o. jest wyodrębniony majątek, kapitał jej wspólników, zaś celem m.in. pomnażanie zysku oraz ograniczenie ryzyka prowadzenia działalności gospodarczej do środków wniesionych przez wspólników do spółki. W ocenie Sądu nie można dać pierwszeństwa zasadzie prawa do sądu Spółki, której wspólnicy korzystający z jej zysków nie udowodnili, iż nie są w stanie pokryć w formie dopłat jej zobowiązań wynikających z udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Instytucja prawa pomocy nie może być wykorzystywana do wzbogacania osób prywatnych. Brak skutecznych działań wspólników Spółki lub też ich bierność w kwestii dokonania przez nich wpłat do spółki na poczet wpisu sądowego należy uznać za przesłankę do odmowy udzielenia spółce prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Na gruncie niniejszej sprawy Sąd zauważa, iż dokumenty i oświadczenia nadesłane przez stanu majątkowego jej wspólników nie są wystarczające do stwierdzenia, iż uiszczenie przez nich za Skarżącą wpisu od skargi (w drodze pożyczki lub dopłaty) przekracza ich możliwości finansowe. Spółka przedstawiła kopie deklaracji PIT jednego z dwóch wspólników Spółki za lata 2015, 2016 i 2017 – L.P., posiadającego 51 ze 100 udziałów Spółki (przychód odpowiednio 35.265,88 zł, 25.025 zł, 10.000 zł). Zdaniem Sądu, pomimo nadesłanych dokumentów Skarżąca nie wykazała, że zdobycie funduszy w drodze dopłat od wspólników, chociażby w części, nie jest możliwe. Spółka nie wyjaśniła jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa i majątkowa jej wspólników. Spółka nie przedłożyła dokumentów obrazujących w sposób pełny ich sytuację majątkową (w postaci wyciągów z rachunków bankowych za ostatnie 6 miesięcy, informacji i ich udokumentowaniu o posiadanych oszczędności, papierów wartościowych, informacji i ich udokumentowaniu o stanie posiadania ruchomości i nieruchomości, wskazania wszystkich źródeł utrzymania, udokumentowania statusu osoby bezrobotnej, oświadczeń w przedmiocie korzystania z jakichkolwiek form pomocy społecznej, podania form i wysokości tej pomocy wraz z odpisem orzeczeń przyznających te świadczenia, informacji o stanie majątkowym osób z którymi prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, w tym zeznań podatkowych tych osób za ostatni rok kalendarzowy, wyciągów z rachunków bankowych tych osób). Spółka nie przedłożyła kopii deklaracji PIT drugiego wspólnika – K.R. posiadającego 49 ze 100 udziałów Spółki. W świetle powyższego wątpliwości Sądu budzi również oświadczenie, iż wspólnik nie zawsze jest w stanie wyłożyć dodatkowy kapitał na działanie Spółki. Należy podkreślić, że uchylanie się strony od obowiązków związanych z wykazywaniem sytuacji majątkowej, nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 i z 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). W orzecznictwie akcentuje się skutki niedopełnienia, choćby w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia, co uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r. I OZ 744/09, Lex 552404). Rozpatrując niniejszy wniosek, Sąd miał na uwadze, że udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu Państwa i powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto opłaty sądowe, do których zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997r. Dlatego też może być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danego podmiotu na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r., FZ 478/04, dostępne w CBOSA). W odniesieniu do zarzutu Skarżącej, iż odmowa przyznania jej prawa pomocy stanowi naruszenie prawa do sądu, Sąd zauważa, iż konstytucyjne prawo dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu. Art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1997 r. Nr 78. poz.483 z późń. zm.) stanowi, iż każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie. Dlatego tylko w sytuacjach wyjątkowych dopuszczalne jest przerzucanie ciężaru ponoszenia opłat sądowych na budżet państwa. Podsumowując, w rozpoznawanej sprawie Skarżąca nie wykazała, że podjęła niezbędne kroki w celu zdobycia funduszów na pokrycie wydatków związanych z postępowaniem. Wyjaśnić w tym miejscu należy, iż każdy podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien wkalkulować w ryzyko związane ze swoją działalnością konieczność ponoszenia kosztów sądowych i zabezpieczyć środki na ten cel. Jak wskazywał NSA w postanowieniu z dnia 21 marca 2006 r., sygn. akt II FZ 196/06, obowiązkiem podmiotu, nawet prowadzącego działalność gospodarczą nieobarczoną nadzwyczajnym ryzykiem wystąpienia sporu sądowego związanego z tą działalnością, jest gromadzenie odpowiednich środków finansowych na koszty sądowe. Normalnym bowiem następstwem wykonywania działalności gospodarczej jest prowadzenie spraw sądowych, zatem koszty sądowe powinny być traktowane jako koszt bieżącego funkcjonowania firmy i spełnione przed innymi świadczeniami. Zauważyć należy, że rozpoznając wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy uwzględniono wysokość strat za lata 2015-2016. Przypomnieć jednak należy, że jak wynika z orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego (m.in. postanowienie NSA z dnia 1 sierpnia 2013 r., sygn. akt I FZ 327/13), w obrocie gospodarczym strata powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie świadczy o braku środków finansowych. Powyższe nie stanowi więc wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy. Tym samym, ocena referendarza sądowego o niespełnieniu przez skarżącą przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie była prawidłowa. Powyższe stanowisko ma o tyle istotne znaczenie, że ustawodawca, w odniesieniu do oceny wniosków składanych przez osoby prawne lub jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, wprowadził większe rygory niż w przypadku osób fizycznych. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 w zw. z art. 260 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.