III SA/Wa 3677/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie: Przewodnicząca Sędzia WSA Elżbieta Olechniewicz po rozpoznaniu w dniu 26 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. sp. z o.o. z siedzibą w W. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 września 2018 r. sygn. akt III SA/Wa 3677/17 odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. sp. z o.o. z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. z dnia [...] sierpnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne okresy rozliczeniowe 2008 r. postanawia: - utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie - A. sp. z o.o. z siedzibą w W. (dalej jako "Skarżąca"), wniosła skargę na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. z dnia [...] sierpnia 2017 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne okresy rozliczeniowe 2008 r. Skarżąca w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 3.857 zł, złożyła na urzędowym formularzu PPPr wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W jego treści wskazała, iż nie jest w stanie uiścić opłaty z tytułu wpisu sądowego z uwagi na trwałą niemożność uzyskania środków finansowych. Zwróciła uwagę, że jej stan majątkowy i kondycja finansowa były i są takie same, zarówno w momencie składania wniosku jak i od chwili, gdy musiała się już liczyć z możliwością powstania obowiązku uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 3.857 zł. Zaznaczyła, że jest właścicielem nieruchomości położonej w K. (0,1494 ha) o wartości 63.294 zł, obciążonej pięcioma hipotekami przymusowymi o łącznej wysokości 37.102.398,78 zł. Stan środków w kasie oszacowała na kwotę 0 zł. Wskazała, że efektywne aktywa Spółki nie wystarczają na pokrycie kosztów sądowych. W oświadczeniu o majątku i dochodach wykazała, że posiada kapitał zakładowy w wysokości [...] zł, środki trwałe o wartości 63.294 zł, poniesioną stratę wyliczyła w wysokości 12.067.419,54 zł. Skarżąca w odpowiedzi na wezwanie starszego referendarza sądowego o przedłożenie dodatkowych dokumentów i oświadczeń przedłożyła bilans i rachunek zysków i strat z uwzględnieniem bufora za 2016 r. i 2017 r., zestawienie należności i zobowiązań publicznoprawnych wobec osób trzecich, deklaracje VAT-7K za czwarty kwartał 2017 r. i pierwszy kwartał 2018 r., zeznanie CIT-8 za 2016 i 2017 r., wypowiedzenie umowy rachunku bankowego przez Bank [...], jednolity plik kontrolny za ostatnie trzy miesiące. Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia 24 września 2018 r. odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Uzasadniając rozstrzygnięcie stwierdził, iż Skarżąca nie wykazała, iż spełnia przesłanki uzasadniające uwzględnienia jej żądania, o których mowa w art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302; dalej "P.p.s.a."). Skarżąca w sprzeciwie z 17 października 2018 r., wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości, powtórzyła argumentację zawartą we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wskazała, że jej efektywne aktywa nie wystarczają na pokrycie kosztów sądowych. Podkreśliła, że wierzytelności z rachunków bankowych [...] S.A. oraz [...] są zajęte przez ZUS, US oraz komorników co praktycznie uniemożliwia prowadzenie działalności gospodarczej. Zwróciła uwagę na prowadzone wobec niej postępowania egzekucyjne i zabezpieczające. Ponadto Skarżąca wskazała, iż nie posiada udziałów w innych podmiotach, a nieruchomość, której jest właścicielem obciążona jest 5 hipotekami w łącznej wysokości 37.102.398,78 zł. Podniosła, iż nie posiada rachunków bankowych ani krajowych, ani też zagranicznych. Umowy rachunków bankowych krajowych zostały wypowiedziane przez banki. Mając powyższe na uwadze za w pełni uzasadniony uznała złożony wniosek o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności wskazać należy, że stosownie do art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243-262 P.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Z kolei art. 245 § 1 P.p.s.a. stanowi, że stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Stosownie do art. 245 § 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje w myśl art. 245 § 3 P.p.s.a zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W dalszej kolejności wskazania wymaga, że zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie częściowym, następuje, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinna się ona sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na udział w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Należy podkreślić, że możliwość przyznania prawa pomocy dotyczy sytuacji, gdy wnioskodawca nie jest w stanie obiektywnie ponieść kosztów postępowania, a nie takich sytuacji, w których brak możliwości uiszczenia kosztów sądowych jest subiektywnym przekonaniem strony o braku możliwości uiszczenia takich kosztów (zob. postanowienie NSA z dnia 29 października 2010 r., sygn. akt I FZ 323/10). Przypomnienia wymaga, że kwestia zastosowania wyjątkowej instytucji, jaką jest prawo pomocy, w odniesieniu do osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych była już wielokrotnie wyjaśniana w orzecznictwie sądów administracyjnych. W postanowieniu z dnia 14 grudnia 2011 r. o sygn. akt I GZ 201/11, Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Jednocześnie, trzeba podkreślić, że przyznanie prawa pomocy osobie prawnej nie ma charakteru obowiązkowego nawet w przypadku spełnienia przez nią przesłanek ustawowych (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 11 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Ol 21/10; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zgodnie z przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193) wpis od skargi w niniejszej sprawie wynosi 3.857 zł. Nie ulega wątpliwości, iż każdy, kto wnosi do Sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki, obowiązany jest do uiszczenia stosownych kosztów sądowych, a także powinien być przygotowany na poniesienie wydatków związanych z prowadzeniem procesu sądowego. Sąd może zwolnić od kosztów sądowych tylko w sytuacji, gdy wnioskodawca wykaże, że nie ma realnych możliwości finansowych ich poniesienia. Zatem to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Podkreślić należy, iż dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. Prawo pomocy może być przyznane, jeżeli zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. W ocenie Sądu zaskarżone przez Skarżącą sprzeciwem postanowienie starszego referendarza sądowego odpowiada prawu oraz zostało wydane w poprawnie ustalonym stanie faktycznym. Referendarz sądowy słusznie bowiem zauważył, że Spółka nie spełnia warunków do przyznania jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Podkreślenia jednocześnie wymaga, iż także na etapie sprzeciwu Skarżąca nie przedstawiła argumentacji (ani nie załączyła wspierających tą argumentację dokumentów), która mogłaby skutecznie podważyć ocenę jej wniosku o przyznanie prawa pomocy, dokonaną w zaskarżonym postanowieniu. Zwrócić należy uwagę, że w sprzeciwie zawarta jest jedynie polemika z ustaleniami poczynionymi przez referendarza sądowego. Polemika ta sprowadzała się de facto do twierdzenia, że sytuacja finansowa Skarżącej uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wbrew stanowisku zawartemu w sprzeciwie rzeczywista sytuacja finansowa Spółki umożliwia jej uiszczenie wymaganego w sprawie wpisu. Wskazać należy, że przedłożone przez Skarżącą dokumenty, jak również jej oświadczenia, które były przedmiotem analizy referendarza sądowego - na dzień złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy – dały jasny obraz sytuacji majątkowej, w jakiej znajduje się Spółka. Nie ulega wątpliwości, na co zwrócił uwagę referendarz sądowy Skarżąca pozostaje w obrocie gospodarczym. Z nadesłanego zeznania CIT-8 wynika, że w 2017 r. Skarżąca uzyskała przychód w wysokości 151.700,47 zł., a w 2016 r. przychód w kwocie 1.010.776,30 zł. Z przedstawionego bilansu wynika również, że Skarżąca posiada środki pieniężne w kasie i na rachunkach w kwocie 12.206,93 zł. Z przedstawionych deklaracji VAT-7 wynika, że Skarżąca prowadzi działalność dokonując dostawy towarów i świadczenia usług; w IV kwartale 2017 r. na kwotę 374.463 zł oraz nabycia towarów w IV kwartale 2017 r. na kwotę 304.609 zł. Z kolei w I kwartale 2008 r. dokonała dostawy towarów oraz świadczyła usługi w wysokości 28.619 zł, nabyła towary w wysokości 18.081 zł. Ponadto z oświadczenia zawartego w urzędowym formularzu PPPr wynika, że kapitał zakładowy Spółki wynosi 17.375.171,68 zł, a wartość środków trwałych wyniosła 63.294 zł. W ocenie Sądu, starszy referendarz sądowy w sposób rzetelny dokonał ustaleń potrzebnych do rozpoznania wniosku Skarżącej. Zasadnie też uznał, że powyższe wielkości w porównaniu z wysokością wymaganych na tym etapie postępowania kosztów sądowych, nie pozwalają stwierdzić, że Skarżąca wykazała przesłankę z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Nie ulega wątpliwości, że fakt poniesienia straty nie może być powodem przyznania prawa pomocy. Dla oceny zdolności płatniczych osoby prowadzącej działalność gospodarczą istotny jest osiągany przychód, nie zaś dochód. Kategoria przychodu wskazuje bowiem na to, z jakim efektem prowadzona jest działalność gospodarcza. Jak podkreśla się w orzecznictwie, fakt odnotowania straty nie przesądza jeszcze faktu, że podmiot utracił płynność finansową, a co za tym idzie, powstanie straty nie warunkuje automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Trzeba pamiętać, że strata z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania przychodu nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania i nie stanowi sytuacji tożsamej z brakiem środków finansowych (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2014 r., II GZ 172/14, CBOSA). Stąd w przypadku przedsiębiorców, miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego (por. postanowienie NSA z dnia 27 listopada 2014 r., II FZ 1843/14, CBOSA). Skarżąca natomiast w 2016 r. uzyskała przychód w kwocie 1.010.776,30 zł., a w 2017 r. przychód w kwocie 151.700,47 zł. Sąd za chybiony uznaje argument Skarżącej, iż zaistniała trwała niemożność pozyskania środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych. Osoba prawna wnosząc o przyznanie prawa pomocy obowiązana jest wykazać nie tylko, iż nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, aby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi, Warszawa 2010 r., str. 568, postanowienie NSA z dnia 13 czerwca 2014r., sygn. akt I FZ 171/14, publ.: cbois). Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, ubiegająca się o prawo pomocy, może pokryć koszty postępowania przez żądanie dopłat od wspólników (por. postanowienie NSA z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 796/11). W powyższym orzeczeniu Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę na możliwość pozyskania przez spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością środków finansowych w szczególny sposób, jakim jest zobowiązanie wspólników do dopłat. Zgodnie z art. 177 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1030 ze zm.) umowa spółki może zobowiązywać wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Jak podkreśla się w doktrynie, dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. Kidyba A., Kodeks spółek handlowych. Komentarz. Tom I. Komentarz do art. 1-3000 K.s.h., wyd. VII). Z uwagi na fakt, że dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że może być ona wykorzystana także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez spółkę. Powyższe stanowisko zostało zaaprobowane przez orzecznictwo sądowoadministracyjne (por. postanowienie NSA z dnia 11 kwietnia 2012 r., sygn. akt II GZ 123/12, z dnia 14 kwietnia 2015 r., sygn. akt II FZ 228/05, z dnia 10 marca 2015 r. sygn. akt II FZ 84/15, postanowienie WSA w Poznaniu z dnia 4 marca 2015 r. sygn. akt I SA/Po 1072/14, postanowienie WSA w Rzeszowie z dnia 16 grudnia 2014 r. sygn. akt II SA/Rz 1062/14). Sąd mając powyższe na względzie za zasadne uznał stanowisko starszego referendarza sądowego, który nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku o przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych z powodu niewykazania przesłanek określonych w art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Powyższego zapatrywania nie zmieniają w ocenie Sądu okoliczności podane w złożonym sprzeciwie, gdyż nie zawierają argumentacji, która mogłaby skutecznie podważyć ocenę zawartą w zaskarżonym postanowieniu. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 260 § 1 i 2 P.p.s.a., utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.