V SA/Wa 1336/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący - Sędzia WSA Andrzej Kania po rozpoznaniu w dniu 20 grudnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi L. L. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia ... czerwca 2013 r. nr ... w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym p o s t a n a w i a: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie Wyrokiem z 18 sierpnia 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie – rozpoznając ponownie sprawę przekazaną wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 28 stycznia 2016 r. sygn. akt I GSK 969/14 – oddalił skargę L.L. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym. Pełnomocnik skarżącego, ustanowiony z wyboru, sporządził skargę kasacyjną od ww. wyroku, wnosząc jednocześnie o przyznanie skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie go w całości od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. We wniosku sporządzonym na urzędowym formularzu PPF w dniu [...] października 2016 r. skarżący zażądał zwolnienia od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach podał, że gospodarstwo domowe prowadzi samodzielnie, posiada mieszkanie o pow. 62 m2 (zajęte w postępowaniu egzekucyjnym), natomiast nie posiada innych nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce 10 wniosku wskazał, iż osiąga miesięczny dochód w wysokości 1.000 zł z tytułu "najem mieszkania (zajętego)". W uzasadnieniu wniosku pokreślił, że nie mieszka wspólnie z żoną, z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej. Skarżący jest obecnie osobą bezrobotną, jego rachunki bankowe zostały zamknięte, zaś składniki majątku, w tym posiadana nieruchomość (mieszkanie), zostały zajęte przez organy egzekucyjne. Aktualnie mieszka w lokalu, do którego nie posiada tytułu prawnego, zaś właściciel tego mieszkania żąda, aby je opuścił. Ponadto skarżący wskazał, że ma dwóch synów, którzy mieszkają z żoną, zaś on stara się uczestniczyć w ich wychowaniu m.in. poprzez "łożenie na ich utrzymanie", na co nie pozwala mu jednak obecny stan jego dochodów. W związku z tym, że złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, zarządzeniem z 20 października 2016 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W odpowiedzi na wezwanie skarżący (w piśmie z [...] października 2016 r.) wyjaśnił, że czynsz w wysokości 1.000 zł, jaki pobiera z tytułu wynajmowania mieszkania, jest jedynym źródłem jego dochodu, przy czym od listopada nie będzie już go otrzymywał, ponieważ najemca zakończył umowę z końcem października. Skarżący jest osobą bezrobotną, jednakże nie zrejestrował się jeszcze w urzędzie pracy, nie korzysta i nigdy nie korzystał z pomocy społecznej. Mieszka sam; nie otrzymuje środków finansowych od żony, nie ma wiedzy na temat jej dochodów i majątku. Miesięczne wydatki skarżącego związane z mieszkaniem, wyżywieniem i ubraniem wynoszą 600-700 zł, zaś pozostałą kwotę skarżący przeznacza na dojazdy do miejsca zamieszkania synów oraz na ich utrzymanie. Rachunki bankowe skarżącego zostały zamknięte, jednak skarżący nie może przedstawić zaświadczenia bankowego w tym przedmiocie, ponieważ jest ono odpłatne, a on nie ma środków na jego opłacenie. Dodał, iż pełnomocnik reprezentuje go nieodpłatnie. Do pisma załączył kopie następujących dokumentów: zeznania podatkowego za 2014 r. oraz rozstrzygnięć organów podatkowych wydanych w toku prowadzonych wobec skarżącego postępowań podatkowych. Postanowieniem z 16 listopada 2016 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu orzeczenia podkreślił, że z uwagi na niewystarczające wykazanie sytuacji majątkowej przez skarżącego nie można było dokonać oceny, czy spełnia on ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. Od powyższego postanowienia starszego referendarza sądowego skarżący złożył sprzeciw. W uzasadnieniu sprzeciwu podniósł, że referendarz sądowy pominął fakt, iż część dokumentów, których od niego żądano, nie istnieje. Podkreślił, że zgodnie z przepisami dokumenty nie są jedynym sposobem wykazania jego sytuacji finansowej. Podstawowym środkiem dowodzącym sytuacji finansowej winny być oświadczenia składane przez skarżącego. Dokumenty są tylko jednym ze środków dowodowych, ale nie wyczerpują katalogu dowodów. Przedstawione przez skarżącego dokumenty i oświadczenia pozwalają ocenić sytuację majątkową i zestawić ją z wysokością wpisu od skargi. Skarżący zaakcentował, że jego sytuacja materialna jest od wielu lat całkowicie odrębna i niezależna od sytuacji majątkowej żony. Przedmiotowa sprawa dotyczy wyłącznie skarżącego i jego majątku osobistego, a nie majątku żony, a w związku z tym żona nie ma podstaw, by uczestniczyć w tej sprawie, nawet w zakresie dotyczącym jedynie uiszczenia za niego wpisu od skargi. Referendarz sądowy pominął też okoliczność, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych wiąże się z zapewnieniem dostępu do Sądu, a tym samym z zapewnieniem wymiaru sprawiedliwości. W ocenie skarżącego, nadmierna wysokość kosztów sądowych w niniejszej sprawie oraz w innych jego sprawach toczących się przed Sądem, powinna być potraktowana jako ograniczenie prawa do Sądu. Ustanowione "bariery finansowe" muszą uwzględniać równowagę (rozsądny związek proporcjonalności) między interesem państwa w pobieraniu opłat sądowych a interesem strony w obronie praw w postępowaniu sądowym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; dalej p.p.s.a.) - w brzmieniu obowiązującym przed 15 sierpnia 2015 r. - wniesienie sprzeciwu na postanowienie referendarza sądowego skutkuje tym, iż traci ono moc, a wniosek strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy podlega ponownemu rozpoznaniu. Mając na uwadze powyższe, Sąd przeanalizował wniosek skarżącego złożony na urzędowym formularzu PPF wraz z dodatkowymi oświadczeniami oraz argumentami podniesionymi w sprzeciwie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe, bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, referendarz sądowy – na podstawie art. 255 p.p.s.a. – jest uprawniony do wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wskazywane przez nią okoliczności. Taka sytuacja miała miejsce w rozpoznawanej sprawie. Zdaniem Sądu, skarżący nie wykazał spełnienia przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Jego oświadczenia, zarówno zawarte w urzędowym formularzu PPF, jak i w dodatkowym oświadczeniu z [...] października 2016 r., nie mogą być uznane za wyczerpujące i rzetelne, co skutkuje brakiem możliwości ustalenia rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego. Analiza zgromadzonego materiału budzi wątpliwości z tego powodu, że na niektóre pytania skarżący w ogóle nie udzielił odpowiedzi, bądź udzielił odpowiedzi niepełnych, a ponadto nie przedstawił dokumentów źródłowych, o które się do niego zwracano, a które mogłyby pozwolić na weryfikację składanych oświadczeń. W tym kontekście zaakcentować należy, iż nie można ustalić wysokości miesięcznego dochodu skarżącego ani kwoty, jaką dysponuje w rzeczywistości w skali miesiąca na wydatki związane z niezbędnym utrzymaniem. Skarżący oświadczył, że jedynym jego dochodem jest kwota 1.000 zł, jaką otrzymuje z tytułu wynajmowania należącego do niego mieszkania. Dlatego zarządzeniem z dnia 20 października 2016 r. wezwano go złożenia dokumentu potwierdzającego deklarowany dochód z tytułu najmu mieszkania, na przykład w postaci umowy najmu mieszkania ze wskazaniem miesięcznej wysokości czynszu najmu. Skarżący nie wykonał wezwania w tym zakresie, wobec czego nie można było zweryfikować prawdziwości oświadczeń dotyczących źródła i wysokości jego miesięcznego dochodu. Ponadto w piśmie z dnia [...] października 2016 r. wskazał, iż dotychczasowy najemca "zakończył umowę z końcem października", lecz także nie udokumentował tego w żaden sposób. Skoro – zgodnie z twierdzeniami skarżącego – to czynsz najmu stanowił przez dłuższy okres źródło jego utrzymania, to przedstawienie dokumentu potwierdzającego zawarcie umowy najmu staje się najistotniejszym elementem służącym do ustalenia rzeczywistych możliwości majątkowych skarżącego. Nie sposób przy tym uznać, by usprawiedliwieniem dla omawianego braku była okoliczność zakończenia umowy najmu, bowiem samo rozwiązanie umowy nie skutkuje uznaniem jej za niebyłą, czy nieważnością sporządzonych w związku z nią dokumentów. Uchylając się – bez obiektywnych przeciwności – od wykonania zarządzenia referendarza sądowego w tym przedmiocie, skarżący uniemożliwił weryfikację oświadczeń składanych w toku niniejszego postępowania. Sąd podkreśla, że samo wskazanie wysokości miesięcznego czynszu najmu mieszkania nie może być uznane za równoznaczne z określeniem miesięcznej wysokości posiadanych zasobów pieniężnych. Sądowi z urzędu wiadome jest, że skarżący już w 2014 r. zainicjował w tutejszym Sądzie liczne postępowania sądowe, występując w części z nich z wnioskami o przyznanie prawa pomocy. Posiłkując się zatem analizą wcześniejszych oświadczeń skarżącego, zawartą w postanowieniach odmawiających mu zwolnienia od kosztów sądowych, dostrzec można, iż przez cały ten okres skarżący przedstawiał się jako osoba bezrobotna, której źródłem dochodów był czynsz najmu mieszkania (zajętego w postępowaniu egzekucyjnym), którego wysokość zmieniała się w kolejnych oświadczeniach, wynosząc od 200-300 zł do 1.000 zł (jak w niniejszej sprawie). Ponadto we wcześniejszych postępowaniach skarżący wskazywał pomoc ze strony żony w wysokości 50-100 zł miesięcznie (por. postanowienia: WSA w Warszawie z dnia 11 sierpnia 2015 r. o sygn. akt V SA/Wa 1130/15 i NSA z dnia 7 października 2015 r. o sygn. akt I GZ 653/15; WSA w Warszawie z dnia 27 sierpnia 2015 r. o sygn. akt V SA/Wa 1862/15 i NSA z dnia 16 listopada 2015 r. o sygn. akt I GZ 726/15; WSA w Warszawie z dnia 13 października 2015 r. o sygn. akt V SA/Wa 2712/15 i NSA z dnia 9 grudnia 2015 r. o sygn. akt I GZ 868/15; WSA w Warszawie z dnia 18 stycznia 2016 r. sygn. akt V SA/Wa 1727/15 i NSA z dnia 5 kwietnia 2016 r. o sygn. akt I GZ 169/16; WSA w Warszawie z dnia 23 października 2015 r. o sygn. akt V SA/Wa 1568/15 i NSA z dnia 12 sierpnia 2016 r. o sygn. akt I GZ 463/16; orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej bazie orzeczeń pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl). Zdaniem Sądu, z doświadczenia życiowego wiadomo, że dla zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (na które składają się nie tylko wydatki na wyżywienie, ubranie i środki higieny, ale również inne opłaty związane choćby z mieszkaniem czy leczeniem) wymagane jest posiadanie środków finansowych o wartości przekraczającej oświadczone przez skarżącego dochody. Podana przez skarżącego wartość około 600-700 zł na miesięczne wydatki związane z jedzeniem, środkami higieny i ubraniem nie została w żaden sposób udokumentowana. Nie bez znaczenia jest przy tym fakt, że skarżący nigdy nie korzystał z pomocy społecznej, mimo wskazywanej sytuacji materialnej. Powyższe okoliczności czynią oświadczenia skarżącego w tym zakresie niewiarygodnymi. Według Sądu zastanawiające jest, że mimo tak trudnej – w ocenie samego skarżącego – sytuacji materialnej, nie korzystał on z pomocy społecznej i nie zarejestrował się jako osoba bezrobotna. Doświadczenie życiowe podpowiada, iż w sytuacji braku dochodów wystarczających dla egzystencji, obywatel występuje o pomoc społeczną, a w każdym razie poszukuje pracy, rejestrując się w tym celu w odpowiednim organie jako osoba bezrobotna. Skarżący takich kroków nie podjął, a co więcej nie wyjaśnił powodów tego, co zasadnym czyni wniosek, że posiada możliwości finansowe, by pozwolić sobie na pozostawanie bez pracy, od co najmniej półtora roku. Gdyby natomiast przyjąć, iż z uwagi na swoje zadłużenie i prowadzone wobec niego postępowania egzekucyjne, skarżący nie podejmuje zatrudnienia mimo zdolności do pracy, a jednocześnie z uwagi na powyższe zakłada zasadność pomocy ze strony państwa przy postępowaniach sądowych, to postawa taka nie zasługuje na aprobatę w świetle konstytucyjnej zasady równości wobec prawa, jak również w świetle regulacji dotyczących prawa pomocy. Nie można także pominąć kwestii dostrzeżonej przez Naczelny Sąd Administracyjny (dalej NSA) w postanowieniach oddalających zażalenia skarżącego w ramach wcześniejszych postępowań zainicjowanych wnioskami o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu do postanowienia z 7 października 2015 r. o sygn. akt I GZ 653/15 Sąd drugiej instancji wskazał, iż prowadzone wobec skarżącego od 2012 r. postępowania kontrolne oraz podatkowe wykazały, że w tym okresie skarżący dysponował znacznym majątkiem, ponieważ zgodnie z ustaleniami organów podatkowych od maja 2012 r. do listopada 2012 r. skarżący wyzbył się majątku o wartości około 6.250.000 zł. Z kolei w postanowieniu NSA z 12 sierpnia 2016 r. o sygn. akt I GZ 463/16 zauważono, iż wbrew twierdzeniom zawartym w zażaleniu, jako wykazanie wystąpienia przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogły zostać uznane wyłącznie oświadczenia skarżącego o jego trudnej sytuacji finansowej i niektóre dokumenty, skoro w kontekście okoliczności wynikających z akt sprawy (jak choćby faktu wypracowania przez skarżącego w 2014 r. przychodu z pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości ponad 4 mln zł) oświadczenia te budziły wątpliwości, zaś wyjaśnienie tych wątpliwości – poprzez przedłożenie stosownych dokumentów – leżało w interesie skarżącego. Powyższe ustalenia nie mogły zatem pozostać bez wpływu na ocenę oświadczeń skarżącego składanych w ramach niniejszego postępowania, zważywszy na to, że wcześniejsze odmowy zwolnienia go od kosztów sądowych następowały z uwagi na to, że skarżący nie wyjaśnił w sposób pełny i niebudzący wątpliwości swojej sytuacja majątkowej. Podkreślić zatem należy, iż strona, której wyłożone zostały już zasady postępowania w przedmiocie prawa pomocy, a co więcej, która jest w sprawie reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, winna z należytą starannością przedstawić swoją aktualną sytuację majątkową. Poważne wątpliwości budzi też kwestia zamknięcia rachunków bankowych oraz twierdzenie skarżącego o niemożliwości przedstawienia zaświadczenia bankowego w tym zakresie. Skarżący nie podał, ile rachunków bankowych posiadał i w jakiej dacie zostały one zamknięte. Zaznaczył, że rachunki zostały przez niego zamknięte po tym, jak zostały zajęte przez organ egzekucyjny, co przemawia za przyjęciem, że okoliczność ta winna być potwierdzona dokumentem bankowym, wystawionym w dacie zamknięcia rachunku i wydanym właścicielowi rachunku bez dodatkowych opłat. Zgodnie z art. 728 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 380 ze zm.), bank jest obowiązany przesyłać posiadaczowi co najmniej raz w miesiącu bezpłatnie wyciąg z rachunku z informacją o zmianach stanu rachunku i ustaleniem salda, chyba że posiadacz wyraził pisemnie zgodę na inny sposób informowania o zmianach stanu rachunku i ustaleniu salda. Zatem to, że skarżący nie posiada ani wyciągów z rachunku bankowego ani innych dokumentów bankowych, którymi winien dysponować przy założeniu należytej staranności w dbaniu o własne sprawy, stanowi okoliczność negatywnie wpływającą na rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy. NSA wielokrotnie odnosił się do twierdzeń skarżącego dotyczących rachunków bankowych. W postanowieniu z 12 stycznia 2016 r. o sygn. akt I GZ 884/15 nie podzielił argumentacji skarżącego, że skoro zostały zamknięte posiadane przez skarżącego rachunki bankowe, to dla oceny jego sytuacji materialnej nie ma znaczenia przedstawienie dokumentu potwierdzającego ten fakt oraz historii rachunku. Nie budzi bowiem wątpliwości NSA, iż odmowa przedstawienia ww. dokumentów uniemożliwiła dokonanie przez Sąd pierwszej instancji rzeczywistej oceny sytuacji majątkowej skarżącego. Usprawiedliwieniem dla odmowy przedstawienia tych dokumentów nie może być podnoszona przez skarżącego okoliczność, że z uzyskaniem tych dokumentów wiążą się koszty. Należy bowiem podkreślić, że to strona domagająca się przyznania prawa pomocy powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia NSA: z 16 listopada 2015 r. o sygn. akt I GZ 726/15; z 9 grudnia 2015 r. o sygn. akt I GZ 868/15). Przedstawione wyżej wątpliwości uniemożliwiły ocenę, czy skarżący spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, jak również nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie. W postanowieniu z 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10, NSA stwierdził, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Reasumując, z uwagi na niewystarczające wykazanie sytuacji majątkowej przez skarżącego, nie można dokonać oceny, czy spełnia on ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. W konsekwencji wniosek skarżącego nie może zostać uwzględniony. Argumentacja zaprezentowana w sprzeciwie stanowi polemikę z zasadami postępowania obowiązującymi przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy i nie wnosi do sprawy nowych okoliczności. Sąd zwraca uwagę, że skarżący zainicjował liczne postępowania sądowe i administracyjne. W postanowieniu z 12 marca 2013 r. o sygn. akt II OZ 159/13 NSA uznał, iż wszczynając liczne postępowania sądowe czy administracyjne strona powinna liczyć się z faktem, że wiążą się one z koniecznością ponoszenia określonych kosztów i zabezpieczyć środki na ten cel. Przyjęcie odmiennej interpretacji oznaczałoby przerzucenie na Skarb Państwa kosztów ponoszonych przez skarżącego w związku z uczestnictwem we wszczętych z jego inicjatywy postępowaniach sądowych i administracyjnych. Podzielając powyższe stanowisko, dodać trzeba, iż przyznanie prawa pomocy nie jest uzależnione od ilości toczących się spraw przed Sądem, lecz wyłącznie od sytuacji finansowej wnioskującej strony, która winna być wykazana zgodnie z obwiązującymi przepisami (por. postanowienia NSA z dnia 28 maja 2013 r. o sygn. akt II OZ 395/13; z dnia 3 października 2012 r. o sygn. akt II GZ 341/12; z dnia 12 lipca 2012 r. o sygn. akt II GZ 235/12 ). Z wyłożonych względów, na podstawie art. 260 w związku z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.