V SA/Wa 1787/16

Starszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 26 września 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S. C. na postanowienie Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia (...) kwietnia 2016 r. Nr (...) w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. S. C. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazała, iż gospodarstwo domowe prowadzi z mężem i synem, nie posiada nieruchomości ani zasobów pieniężnych, natomiast jest współwłaścicielem samochodu osobowego. W rubryce 10 wniosku oświadczyła, iż osiąga miesięczny dochód w wysokości 2.800 zł, w tym: z tytułu umowy o pracę w wysokości 2.500 zł oraz z tytułu działalności gospodarczej w wysokości 300 zł. Skarżąca przedstawiła swoje zobowiązania i stałe wydatki, do których zaliczyła: kredyt gotówkowy – 450 zł, ugodę z firmą windykacyjną – 1.300 zł, opłaty związane z mieszkaniem – 1.200 zł, koszty związane z toczącymi się postępowaniami egzekucyjnymi – 1.000 zł oraz koszty "związane z ciążą" – około 300 zł. W uzasadnianiu podniosła, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych z uwagi na to, że jej zobowiązania znacznie przewyższają osiągane dochody. Wskazała nadto, iż jest w ciąży, w związku z czym ponosi wydatki związane z badaniami lekarskimi. Z uwagi na to, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawczyni, zarządzeniem z dnia 23 sierpnia 2016 r. wezwano ją do dodatkowego oświadczenia poprzez udzielenie konkretnych informacji oraz złożenie określonych dokumentów. W odpowiedzi skarżąca nadesłała pismo, nadane w dniu 1 września 2016 r., w którym wyjaśniła, iż jej miesięczne dochody wraz z zasiłkiem rodzinnym na syna wynoszą około 2.600 zł. Skarżąca nie posiada żadnych nieruchomości i zamieszkuje w wynajmowanym mieszkaniu wraz z mężem i synem. Wskazała, iż ponosi miesięczne wydatki związane z mieszkaniem w wysokości 1.000 – 1.200 zł, wydatki na wyżywienie rodziny – około 1.000 zł, wydatki związane z wyprawką dla syna – około 500-600 zł, wydatki związane z leczeniem – 250-650 zł, a ponadto posiada zobowiązania finansowe wynikające z kredytów. Mąż skarżącej płaci alimenty na córkę z poprzedniego związku w wysokości 550 zł miesięcznie. Wnioskodawczyni wskazała nadto, iż "w niewielkim stopniu pomagają rodzice i teściowie". Do pisma załączyła kopie następujących dokumentów: zaświadczenia o bezrobotności męża z dnia 26.08.2016 r.; umowy o pracę z dnia 27.11.2015 r.; umowy o pracę z dnia 1.03.2016 r.; aneksu do umowy najmu z dnia 14.01.2010 r.; zeznania podatkowego PIT-36L za 2015 r.; ewidencji środków trwałych na dzień 24.08.2016 r.; podsumowania księgi przychodów i rozchodów za okres 1.01 – 31.07.2016 r., a także wyciąg z rachunku bankowego za okres 1.05 – 26.08.2016 r. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Oceniając złożone przez wnioskodawczynię oświadczenia dotyczące stanu majątkowego posiadania uznano, iż nie wykazała tego, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, iż złożone przez stronę oświadczenia – w szczególności w odpowiedzi na zarządzenie z dnia 18 sierpnia 2016 r. – nie można uznać za wiarygodne i rzetelne, co powoduje, że nie jest możliwe ustalenie rzeczywistych możliwości majątkowych wnioskodawczyni. W tym zakresie wskazać należy, iż we wniosku sporządzonym na formularzu PPF z dnia 12 sierpnia 2016 r. skarżąca oświadczyła, iż uzyskuje miesięczne dochody w łącznej wysokości 2.800 zł netto, w tym z tytułu umowy o pracę w wysokości 2.500 zł netto oraz z tytułu działalności gospodarczej w wysokości 300 zł netto. W piśmie złożonym w odpowiedzi na zarządzenie z dnia 18 sierpnia 2016 r. oświadczyła z kolei, iż jej miesięczne dochody wraz z zasiłkiem rodzinnym na syna wynoszą około 2.600 zł. Dokumentując powyższe oświadczenia przedłożyła kopie dwóch umów o pracę: zawartą w dnu 27 listopada 2015 r. na cały etat na stanowisku asystenta sprzedaży w salonie Molton Styl, z wynagrodzeniem zasadniczym w wysokości 2.100 zł brutto miesięcznie oraz zawartą w dnu 1 marca 2016 r. na 1/2 etatu na stanowisku pracownika biurowego w Sp. z o.o. Personal Choice & Training, z wynagrodzeniem w wysokości 1.500 zł brutto miesięcznie. Ponadto przedstawiła kopię podsumowania księgi przychodów i rozchodów działalności gospodarczej prowadzonej pod nazwą JULMAR Sylwia Chiba za okres 1.01 – 31.07.2016 r., zgodnie z którą jej dochód za 7 miesięcy wyniósł 324,38 zł. Z nadesłanego wyciągu z rachunku bankowego wynika, iż skarżąca otrzymuje przelewy tytułem wynagrodzenia od Sp. z o.o. Molton Style w miesięcznej wysokości 1.360,69 zł (w miesiącu lipcu 2016 r. w wysokości 1.312,33 zł). Analizując zatem powyższe oświadczenia i porównując je z przedłożonymi dokumentami nie sposób jest ustalić rzeczywistej wysokości miesięcznego dochodu wnioskodawczyni, bowiem udokumentowała ona jedynie wynagrodzenie otrzymywane z tytułu umowy o pracę, zawartej w dnu 27 listopada 2015 r. na cały etat na stanowisku asystenta sprzedaży w salonie Molton Styl. Brak jest natomiast dokumentów potwierdzających wypłacane skarżącej wynagrodzenie z tytułu drugiej umowy o pracę, jak również obrazujących obrót środkami finansowymi związanymi z prowadzoną działalnością gospodarczą. Zauważyć należy, iż z przedłożonych dokumentów wynika, że wnioskodawczyni osiąga przychody – w roku 2015 w wysokości 19.837,64 zł (zeznanie podatkowe PIT-36L), a w okresie pierwszych 7 miesięcy 2016 r. w wysokości 14.927,77 zł. Wnioskodawczyni nie przedstawiła żadnych raportów kasowych ani rachunków bankowych obrazujących obrót środkami pieniężnymi, nie udokumentowała ani osiąganych przychodów ani kosztów prowadzenia działalności gospodarczej. Ponadto skarżąca w żaden sposób nie dokumentuje oświadczonego "zasiłku rodzinnego na syna", nie wskazuje nawet jego miesięcznej wysokości, natomiast zalicza go do łącznej wysokości osiąganego dochodu ("około 2.600 zł"), co tym bardziej utrudnia ustalenie wysokości poszczególnych jego składników (dwie umowy o pracę, działalność gospodarcza, zasiłek rodzinny). Przypomnieć zatem należy, iż w orzecznictwie podnosi się, że skoro nie wiadomo jakimi środkami de facto dysponuje skarżący, niemożliwe staje się przyznanie mu prawa pomocy. Aby ocenić bowiem, czy dla wnioskodawcy koszty sądowe w określonej wysokości to dużo czy mało i czy jest on w stanie je ponieść potrzebna jest pełna wiedza na temat jego sytuacji zarobkowej (por. postanowienie NSA z dnia 15 października 2015 r., sygn. akt I GZ 674/15; orzeczenia sądów administracyjnych dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Niezależnie od stwierdzonych powyższej wątpliwości, nawet gdyby przyjąć, że miesięczny dochód skarżącej waha się w przedziale od 2.600 zł netto do 2.800 zł netto, to nie sposób przyjąć za wiarygodne by rodzina skarżącej ponosiła stałe miesięczne wydatki znacznie przewyższające oświadczone dochody. W tym zakresie zauważyć należy, iż wnioskodawczyni wskazała na wydatki związane z mieszkaniem w wysokości 1.000 – 1.200 zł, wydatki na wyżywienie rodziny – około 1.000 zł, wydatki związane z wyprawką dla syna – około 500-600 zł, wydatki związane z leczeniem – 250-650 zł. Już zsumowanie powyższych wydatków daje kwoty znacznie przewyższające oświadczone dochody, bowiem suma ta rozciąga się miedzy wartością 2.750 zł a 3.450 zł. Natomiast pamiętać należy, iż mąż skarżącej – który jest osobą bezrobotną i nie osiąga żadnych dochodów – ponosi miesięczny wydatek w wysokości 550 zł z tytułu alimentów na córkę, jak również na skarżącej ciążą stałe miesięczne zobowiązania z tytułu kredytu w wysokości 450 zł, z tytułu ugody z firmą windykacyjną w wysokości 1.200 zł, a także wskazane "koszty związane z postępowaniami egzekucyjnymi" w wysokości 1.000 zł. Reasumując powyższe, nie można uznać za wiarygodne, by skarżąca osiągając miesięczne dochody w wysokości 2.600 – 2.800 zł netto ponosiła stałe miesięczne wydatki w wysokości przekraczającej kwotę 5.000 zł. Zasady logiki nakazują bowiem przyjąć, że dokonywane w danym miesiącu wydatki muszą znaleźć pokrycie w dochodach osiąganych w zbliżonym przedziale czasowym. Wnioskodawczyni nie wyjaśnia natomiast, skąd czerpie środki pieniężne na pokrycie zauważonej różnicy, której nie można uznać za nieznaczną, skoro przekracza połowę oświadczonych dochodów. W tym zakresie wskazać również należy, iż nie można ustalić na czym polega oświadczona "niewielka" pomoc ze strony rodziców i teściów, czy jest to pomoc finansowa i jaka jest jej ewentualna miesięczna wysokość. W konsekwencji stwierdzić należało, iż skoro wnioskodawczyni nie przedstawiła w sposób pełny i niebudzący wątpliwości swojej sytuacji majątkowej, to już tylko z tych względów wniosek o przyznanie prawa pomocy nie mógł zostać uwzględniony. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, jak również nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Odmowę przyznania prawa pomocy uzasadnia także sytuacja, gdy strona podaje fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04). W jednym z ostatnich orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, że wybiórcze przedstawienie dokumentów pozbawia Sąd możliwości oceny rzeczywistych zdolności płatniczych skarżącego (por. postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2016 r. o sygn. akt II GZ 916/15). Należy również podkreślić, iż referendarz sądowy nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r. o sygn. akt II GZ 774/13). Niezależnie od powyższego zauważyć należało, iż oceniając to czy wnioskodawczyni spełnia ustawowe przesłanki do udzielenia jej prawa pomocy w zakresie częściowym, brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędna dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek czy kredytów. Przez wydatki "utrzymania koniecznego" należy bowiem rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takich jak żywność i mieszkanie (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08). Nie można również przyjąć jakoby zobowiązania wykraczające poza kategorię niezbędnych dla utrzymania, miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W postanowieniu z dnia 9 lutego 2005 r. o sygn. akt OZ 1363/04 Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Przywołać również trzeba stanowisko, jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 19 grudnia 2013 r. o sygn. akt I OZ 1202/13, zgodnie z którym, skoro skarżący jest w stanie wygospodarować środki na spłatę kredytu, to winien także wywiązać się z obowiązku poniesienia opłat sądowych. Sąd podkreślił przy tym, iż koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. W konsekwencji, kredyt zaciągnięty przez skarżącą nie może być traktowany priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, albowiem nie można przyjąć, że prywatne zobowiązania finansowe mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Końcowo dodać trzeba, iż oceniając niniejszy wniosek nie można pominąć tej okoliczności, że na skarżącej ciąży obowiązek opłacenia wpisu sądowego w wysokości 100 zł, w dwóch zainicjowanych przez nią sprawach sądowych. W orzecznictwie wskazuje się bowiem, iż wysokość ciążących na wnioskodawcy kosztów sądowych, nie może być obojętna dla oceny kondycji finansowej strony i związanej z tym możliwości ponoszenia kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z 25 listopada 2008 r. o sygn. akt II GZ 296/08). Skoro zatem wnioskodawczyni osiąga stałe miesięczne dochody z tytułu umów o pracę, a co więcej jest przedsiębiorcą i osiąga znaczne przychody z tytułu działalności gospodarczej, to winna z należytą starannością wykazać, że poniesienie wydatku w wysokości 200 zł, przekracza jej możliwości majątkowe i może narazić jej rodzinę na uszczerbek w koniecznym utrzymaniu. Nie można bowiem zapominać, iż w przypadku przedsiębiorców miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów i inwestycji w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego. Istotniejszy zatem jest fakt uzyskiwania przychodów i poziom, na jakim przychody te się kształtują (por. postanowienie NSA z dnia 25 lutego 2010 r. o sygn. akt I FZ 10/10). Reasumując podnieść należy, iż z uwagi na niewystarczające wykazanie sytuacji majątkowej przez wnioskodawczynię, nie można dokonać oceny, czy spełnia ona ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. W konsekwencji powoduje to, że wniosek nie może zostać uwzględniony. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.