V SA/Wa 208/16

Starszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 11 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. G. na postanowienie Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad z dnia [...] r. nr [....] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia i rozłożenia na raty należności z tytułu kary pieniężnej postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. K. G. zawarł w skardze z dnia 8 stycznia 2016 r. wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Na wezwanie nadesłał wniosek wypełniony na urzędowym formularzu PPF z dnia [...] r., w którym zawarł żądanie zwolnienia od kosztów sądowych. Zarządzeniem z dnia [...] r. wezwano skarżącego do złożenia dodatkowego oświadczenia poprzez udzielenie odpowiedzi na zadane pytania oraz złożenie określonych dokumentów. Postanowieniem z dnia 14 kwietnia 2016 r. starszy referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W dniu [...] r. skarżący uiścił wpis sądowy od skargi w wysokości 100 zł. Wyrokiem z dnia 8 grudnia 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę. Postanowieniem z dnia 1 lutego 2016 r. odmówiono sporządzenia uzasadnienia do wyroku, a następnie postanowieniem z dnia 6 kwietnia 2017 r. odrzucono skargę kasacyjną. Skarżący wystąpił z zażaleniem na postanowienie z dnia 6 kwietnia 2017 r. wnosząc jednocześnie o zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku sporządzonym na formularzu PPF z dnia [...] r. wnioskodawca wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi z żoną i dwójką synów, posiada dom o pow. 160 m2, samochód ciężarowy, dwa samochody osobowe oraz koparko-ładowarkę, natomiast nie posiada oszczędności pieniężnych. W rubryce nr 10 wniosku oświadczył, iż nie osiąga dochodów, zaś jego żona z tytułu umowy o pracę osiąga miesięczny dochód w wysokości 2.000 zł. Skarżący przedstawił swoje zobowiązania stałe i wydatki, do których zaliczył: kredyt hipoteczny – 120.000 CHF, opłaty za media – 800 zł oraz ubezpieczenie – 200 zł. W uzasadnieniu podniósł, iż prowadzona przez niego działalność gospodarcza została zwieszona wobec czego nie osiąga dochodów i nie posiada możliwości finansowych do ponoszenia kosztów postępowania. Zarządzeniem z dnia [...] r. wezwano skarżącego do złożenia dodatkowego oświadczenia poprzez udzielenie odpowiedzi na zadane pytania oraz złożenie określonych dokumentów. Pismem z dnia [...] r. pełnomocnik skarżącego poinformował, iż skarżący prowadził działalność gospodarczą w zakresie robót ziemnych, transportu i przewozu towarów, która została wykreślona z rejestru REGON w dniu [...] r. Obecnie wnioskodawca nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna i wykonuje prace dorywcze "uzyskując 500-1.000 zł miesięcznie". Skarżący i jego żona posiadają rachunki bankowe. Pełnomocnik przedstawił również miesięczne wydatki wnioskodawcy i jego rodziny, na które składają się: wyżywienie – 1.000 zł, odzież – 400 zł, opłaty za energię elektryczną i wodę – 250 zł, koszty dojazdów – 200 zł, kredyt hipoteczny – 630 CHF. Ponadto skarżący ponosi roczne wydatki na ogrzewanie w wysokości 2.000 zł. Do pisma załączono: wyciąg z CEIDG, informację PIT-11 żony wnioskodawcy z 2016 r., aneks umowy o pracę żony wnioskodawcy, a także wyciągi z rachunków bankowych skarżącego i jego żony. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: W pierwszej kolejności wskazać należy, iż wniosek o prawo pomocy – sporządzony na urzędowym formularzu PPF z dnia [...] r. – jest kolejnym takim wnioskiem skarżącego w niniejszej sprawie. Pierwszym wnioskiem, sporządzonym na urzędowym formularzu PPF z dnia [...] r. (vide: k. 23-24 akt), skarżący wystąpił o zwolnienie od kosztów sądowych. W kolejnym wniosku, zawartym w zażaleniu oraz sporządzonym na urzędowym formularzu PPF z dnia [...] r. (k. 90-91 akt), który jest zarazem przedmiotem rozpoznawania w ramach niniejszego postępowania, skarżący również wystąpił o zwolnienie od kosztów sądowych. Zgodnie z art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a."), prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Mając zatem na uwadze zakres przedmiotowy obu wskazanych wniosków o prawo pomocy, jak również brzmienie powołanego art. 245 § 3 p.p.s.a., stwierdzić należy, iż są one tożsame, bowiem w obu przypadkach skarżący żąda przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Rozpoznając zatem przedmiotowy wniosek, należy mieć na uwadze prawomocne już postanowienie starszego referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 kwietnia 2016 r. , zapadłe uprzednio w niniejszej sprawie, którym odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym, złożenie kolejnego wniosku o prawo pomocy w sprawie, w której uprzednio rozpoznawano już wniosek o tożsamym przedmiotowo zakresie i wydano prawomocne orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy, powoduje konieczność dokonania jego oceny w trybie art. 165 p.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 8 maja 2007 r. o sygn. akt II FSK 649/06, LEX nr 927112; z dnia 3 lutego 2009 r. o sygn. akt I OZ 53/09, LEX nr 544984; z dnia 28 lipca 2009 r. o sygn. akt I FZ 252/09, LEX nr 552218 i z dnia 7 lutego 2011 r. o sygn. akt II FSK 2274/10, LEX nr 742349). Dokonując oceny wniosku o prawo pomocy w trybie art. 165 p.p.s.a. należy mieć na uwadze wypracowane już stanowisko judykatury, zgodnie z którym, sąd administracyjny jest związany prawomocną oceną sytuacji majątkowej wnioskodawcy zawartą w obowiązującym orzeczeniu, przez co kolejny wniosek odnoszący się do kwestii merytorycznej już wcześniej rozstrzygniętej musi być traktowany od strony formalnej jako wniosek o zmianę, w trybie art. 165 p.p.s.a., prawomocnego postanowienia sądu niekończącego postępowania w sprawie. Sądy administracyjne jednolicie przyjmują, że zawarta w przywołanym przepisie przesłanka zmiany postanowienia sądu, którym rozstrzygnięto kwestię prawa pomocy, polegająca na "zmianie okoliczności sprawy" odnoszona być musi do zmiany występującej zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie (por. postanowienie NSA z dnia 15 kwietnia 2008 r. o sygn. akt II FZ 106/08; postanowienie NSA z dnia 12 czerwca 2007 r. o sygn. akt I GZ 44/07; postanowienie NSA z dnia 7 listopada 2007 r. o sygn. akt I GZ 220/07). Okoliczności, o których mowa w art. 165 p.p.s.a., muszą jednakże mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia, a więc dotyczyć okoliczności relewantnych dla kwestii, która stała się podstawą orzeczenia sądu mającego podlegać zmianie (por. postanowienie NSA z dnia 21 maja 2009 r. o sygn. akt I FZ 117/09; postanowienie NSA z dnia 15 kwietnia 2009 r. o sygn. akt I OZ 330/09). Podstawą do zastosowania art. 165 p.p.s.a. jest zgłoszenie przez stronę wniosku o zmianę wcześniejszego postanowienia albo złożenie ponownego wniosku tożsamego przedmiotowo z wnioskiem już wcześniej przez sąd rozpatrzonym (por. postanowienie NSA z dnia 20 listopada 2008 r. o sygn. akt I FZ 431/08). Rozpoznając wniosek zgodnie z powyższymi regułami, stwierdzić należy brak podstaw do zmiany oceny sytuacji majątkowej skarżącego, dokonanej w prawomocnym postanowieniu referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 14 kwietnia 2016 r. Analizując podstawy pierwotnej odmowy udzielenia stronie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, wskazać należy, iż skarżący nie udzielił odpowiedzi na wezwanie do złożenia dodatkowego oświadczenia, wobec czego referendarz sądowy uznał, iż nastąpił brak możliwości porównania wysokości obciążeń finansowych, z jakimi winien się liczyć w postępowaniu sądowym, z jego rzeczywistymi możliwościami płatniczymi. Wobec tego, iż w kolejnym wniosku sporządzonym na formularzu PPF skarżący również nie złożył oświadczeń, które pozwalałyby na ocenę jego sytuacji majątkowej, został wezwany do złożenia dodatkowego oświadczenia. W ocenie referendarza sądowego rozpoznającego niniejszy wniosek, ocena oświadczeń złożonych zarówno na formularzu PPF z dnia [...] r., jak i w piśmie pełnomocnika z dnia [...] r., prowadzi do wniosku, iż brak jest podstaw faktycznych do przyjęcia stanowiska, że spełnione zostały warunki do przełamania mocy wiążącej postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 kwietnia 2016 r. Przed wyłożeniem motywów podjętego rozstrzygnięcia przypomnieć należy, iż prawo pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę kosztów sądowych (art. 199 p.p.s.a.) i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Przypomnieć również trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. W niniejszej sprawie należny jest wpis sądowy od zażalenia w wysokości 100 zł. W tym kontekście uznano, iż złożony wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem wnioskodawca nie wykazał, iż ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wystąpiły w stosunku do jego osoby. Zasadniczy wpływ na przyjęcie takiego stanowiska wywarła ta okoliczność, iż żona skarżącego zgromadziła na rachunku bankowym na dzień 30 czerwca 2017 r. środki pieniężne w wysokości 5.568,45 zł, a zatem w wysokości znacznie przekraczającej ciążący na wnioskodawcy wpis sądowy w wysokości 100 zł. Mając zatem na uwadze oświadczone wydatki, które można zaliczyć do kategorii wydatków niezbędnych dla utrzymania, których miesięczna wysokość wynosi około 2.000 zł, przyjąć należało, że przeznaczenie kwoty 100 zł nie spowoduje uszczerbku dla koniecznego utrzymania rodziny skarżącego. Przypomnieć w tym miejscu trzeba, iż opłaty sądowe winny być traktowane na równi z pozostałymi wydatkami, które nie są niezbędne dla egzystencji (por. postanowienie NSA z dnia 14 września 2006 r. o sygn. akt II OZ 830/06; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Podnieść również należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w sytuacji, gdy wnioskująca strona nie posiada majątku, który mogłaby przeznaczyć na udział w kosztach sądowych, a nie w przypadku, gdy środki takie wprawdzie posiada ale przeznacza je na spłatę innych zobowiązań. Na odmowę przyznania prawa pomocy wpływ miały również inne, wyłuszczone niżej okoliczności. Przede wszystkim nie można przyjąć by wnioskodawca znajdował się w stanie ubóstwa, skoro posiada majątek o znacznej wartości, na który składa się dom (o wartości 400.000 zł), trzy samochody i sprzęt do prowadzenia działalności gospodarczej, jego żona posiada stałe źródło dochodów z tytułu umowy o pracę (przelew wynagrodzenia za miesiąc maj 2017 r. w wysokości 3.268,45 zł), zaś on sam osiąga dochody z prac dorywczych. Zgodnie z ugruntowanym już orzecznictwem, obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności strony, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę (por. postanowienie NSA z dnia 7 kwietnia 2006 r. o sygn. akt I OZ 452/06). W postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 podkreślono, iż strona, która dysponuje wolnym od obciążeń majątkiem oraz stałym comiesięcznym dochodem, powinna pokryć wydatki związane ze swym udziałem w postępowaniu sądowym bez pomocy państwa. Niezależnie od tego zauważyć należało, iż skarżący był przedsiębiorcą, zaś wykreślenie go z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej nastąpiło dopiero z dniem [...] r., zatem już po zainicjowaniu postępowania sądowego w niniejszej sprawie (skarga złożona w dniu 11 stycznia 2016 r.). Skoro zatem sprawa ma ścisły związek z prowadzoną działalnością gospodarczą skarżącego (kara pieniężna za przewóz w ramach wykonywanej działalności gospodarczej), to skarżący winien zabezpieczyć środki na ewentualne spory sądowe z przychodów jakie osiągał jako przedsiębiorca. Podnieść przy tym należy, iż nie można było ustalić poziomu osiąganych przez skarżącego przychodów z działalności gospodarczej, bowiem – mimo wezwania – nie przedłożył ona żądanych dokumentów z okresu od stycznia 2016 do maja 2017 r. Odnosząc się z kolei do wskazanych przez wnioskodawcę miesięcznych wydatków, związanych z kredytem (spłata rat kredytowych w wysokości 630 [...] miesięcznie), przypomnieć należy, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędna dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek, czy też kosztów działalności gospodarczej. Przez wydatki "utrzymania koniecznego" należy bowiem rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takich jak żywność i mieszkanie (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08). Nie można również przyjąć jakoby zobowiązania wykraczające poza kategorię niezbędnych dla utrzymania, miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W postanowieniu z dnia 9 lutego 2005 r. o sygn. akt OZ 1363/04 Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Przywołać również trzeba stanowisko, jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 19 grudnia 2013 r. o sygn. akt I OZ 1202/13, zgodnie z którym, skoro skarżący jest w stanie wygospodarować środki na spłatę kredytu, to winien także wywiązać się z obowiązku poniesienia opłat sądowych. Sąd podkreślił przy tym, iż koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Na koniec warto dodać, iż skarżący oświadczył, iż wprawdzie nie prowadzi już działalności gospodarczej i nie osiąga z tego tytułu dochodów, jednakże nie zarejestrował się jako osoba bezrobotna, natomiast wykonuje obecnie prace dorywcze. Niezależnie od tego, iż oświadczone dochody z tytułu prac dorywczych nie zostały w żaden sposób udokumentowane przez wnioskodawcę, wskazać trzeba, iż w orzecznictwie podnosi się, że jeśli skarżący posiada możliwości zarobkowe, to próbę przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w swojej indywidualnej sprawie sądowej na współobywateli – ze środków których pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia – należy oceniać negatywnie (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08). Z tych względów uznano, że skarżący nie wykazał tego, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co z kolei powoduje, że na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 w zw. z art. 165 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.