V SA/Wa 916/13

Referendarz sądowy Anna Michałowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S. w B. na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia ... stycznia 2013 r. Nr ... w przedmiocie określenia przypadającej do zwrotu kwoty dotacji postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym tj. zwolnienia od kosztów sądowych S w B. wystąpił na urzędowym formularzu PPPr z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o majątku i dochodach wskazano, iż wartość środków trwałych według bilansu za ostatni rok wynosi ... zł, natomiast wysokość straty za ostatni rok obrotowy wyniosła ... zł. Skarżący posiada trzy rachunki bankowe w PLN ze stanem konta ... zł oraz rachunek w EURO ze stanem konta ... EUR. W uzasadnieniu wniosku podniesiono, iż Skarżący boryka się z istotnymi problemami finansowymi. Działalność Skarżącego jako samorządowej jednostki kultury finansowana jest z budżetu miasta B. Skarżący w 2012 r. dysponował kwotą w wysokości ... zł pochodzącą w całości z dotacji przyznanej przez urząd miasta. Kwota ta miała zagwarantować płynne funkcjonowanie ... zarówno na płaszczyźnie scenicznej jak i administracyjnej. Niestety suma ta okazała się niewystarczająca, przez co Skarżący odnotował stratę w wysokości ... zł. W bieżącym roku kwota przyznanej dotacji jest zbliżona do kwoty przyznanej w roku ubiegłym, przy istnieniu wskazanej straty za rok ubiegły. Jednocześnie dotacja ta jest wypłacana w transzach kwartalnych. Obecnie zgromadzone na rachunkach bankowych środki pochodzą z bieżącej transzy i są to absolutnie minimalne kwoty zapewniające bieżące funkcjonowanie t. Skarżący nie posiada żadnych dodatkowych środków, które mogłyby zostać przeznaczone na pokrycie kosztów sądowych w szczególności mając na uwadze bardzo wysokie koszty wpisu stosunkowego w niniejszym postępowaniu. Ponadto Skarżący oświadczył, iż środki z dotacji podmiotowej przeznaczone na bieżącą działalność T. zagrożone są natychmiastowym zwrotem z tytułu dotacji "..." do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego (pismo z ... stycznia 2013 r. nr ...). W dodatkowym oświadczeniu złożonym na wezwanie Skarżący wskazał, iż z rozliczenia dotacji podmiotowej wynika, iż całość tej dotacji (wypłacanej w okresach miesięcznych) jest zużywana na bieżące funkcjonowanie. Kwota ta w I kw. 2013 r. (... zł) nie była wystarczająca nawet na bieżące funkcjonowanie – wydatkowano ją w całości. Ponadto wyjaśniono, iż znajdująca się na rachunku bankowym kwota ... zł pochodzi z dodatkowej pożyczki celowej udzielonej Skarżącemu przez Urząd Miasta B. w celu spłaty wymagalnych zobowiązań Skarżącego, które na dzień dzisiejszy wynoszą ... zł przewyższając znacznie kwotę udzielonej pożyczki, która nie może być przez Skarżącego wydatkowana na inne cele niż spłata zaległych zobowiązań wymagalnych. Ponadto Skarżący nadesłał zaświadczenie o stanie zatrudnienia, listę posiadanych rachunków bankowych wraz z saldami według daty ostatniego wyciągu, rozliczenie dotacji za 2012 r., rozliczenie dotacji podmiotowej za okres styczeń, luty i marzec 2013r., oświadczenie o nieprowadzeniu działalności gospodarczej, informację o przebiegu wykonania planu finansowego za 2012 r. oraz za I kw. 2013 r., potwierdzenie salda na rachunkach na dzień 31.12.2013 r., zestawienie obrotów i sald na rachunkach w okresie od 1 stycznia do 31 marca 2013 r. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zgodnie z zasadą obowiązującą w postępowaniu przed sądem administracyjnym – wyrażoną w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (T.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), dalej p.p.s.a. – strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.). Chodzi zatem o zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. (por. Hanna Knysiak - Molczyk, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze, LexisNexis, Warszawa 2005, s.628). Stosownie do treści art. 245 § 3 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie przez wnioskującą stronę udowodnione, bowiem użyte w przepisie określenie "gdy wykaże" oznacza, że to na wnoszącej o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tego prawa w określonym w ustawie zakresie. Jednocześnie wskazać należy, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie przyznania prawa pomocy osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym ma charakter uznaniowy (zob. H. Knysiak-Molczyk, (w:) T. Woś, M. Romańska, H. Knysiak-Molczyk, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2008, s. 752). Oznacza to w szczególności, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 19 marca 2012 r., II FZ 199/12; z dnia 26 stycznia 2011 r., II GZ 371/10 oraz z dnia 28 lutego 2008 r., I FZ 59/08). Rozstrzygnięcie sądu nie może jednak nosić cech dowolności. Powinno ono opierać się o starannie dokonaną ocenę sytuacji majątkowej strony w kontekście przesłanek przyznania prawa pomocy. Ocena ta sprowadza się do porównania kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania, z jej aktualną kondycją finansową (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2011 r., II FZ 732/11). W dalszej kolejności wymaga ona zaś ustalenia, czy środki, którymi dysponuje strona są na tyle niewystarczające, że uniemożliwiają poniesienie pełnych kosztów postępowania (zob. J. Harczuk, Zwroty szacunkowe jako przesłanka przyznania prawa pomocy, "Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego" 2007, nr 5-6, s. 74). Przy analizie kondycji finansowej strony trzeba zaś brać pod uwagę zarówno wartość środków finansowych zgromadzonych przez nią na rachunkach bankowych i w gotówce, jak również – środków trwałych (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 marca 2011 r., I OZ 144/11). Przy czym, co należy podkreślić, dysponowanie przez stronę majątkiem (w tym środkami trwałymi), którego wartość wielokrotnie przewyższa wysokość wpisu wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 października 2011 r., II FZ 655/11; z dnia 15 marca 2012 r., II GZ 89/12). Jednocześnie należy podkreślić, że sam fakt, iż podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy wykazuje w swojej działalności straty nie stanowi wystarczającej przesłanki jej udzielenia (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r., II FZ 933/12), a biorąc pod uwagę, że jest ona jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami nie oznacza natomiast braku środków finansowych (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 grudnia 2011 r., I FZ 492/11). Analiza oświadczeń zawartych w urzędowym formularzu PPPr, dodatkowym oświadczeniu i nadesłanych dokumentów prowadzi do uznania, iż Skarżący na prawo pomocy nie zasługuje, bowiem nie wykazał braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Na wstępie zaznaczyć należy, iż S. w B. jest samorządową jednostką kultury i jego działalność oparta jest na zasadach gospodarki finansowej instytucji kultury określonych w ustawie z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (T.j. Dz.U. z 2012 r. , poz. 406). T. jest jedną z form organizacyjnych działalności kulturalnej, a działalność ta nie stanowi działalności gospodarczej w rozumieniu odrębnych przepisów. Jeśli jednak T. nie prowadzi działalności gospodarczej to powinien tak korzystnie obracać swoim majątkiem, aby przynosił dochody na realizację założonych celów. Instytucja kultury gospodaruje bowiem samodzielnie przydzieloną i nabytą częścią mienia oraz prowadzi samodzielną gospodarkę w ramach posiadanych środków, kierując się zasadami efektywności ich wykorzystania. W myśl art. 28 ust. 1 ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej instytucja kultury pokrywa koszty bieżącej działalności i zobowiązania z uzyskiwanych przychodów. Przychodami instytucji kultury są przychody z prowadzonej działalności, w tym ze sprzedaży składników majątku ruchomego, przychody z najmu i dzierżawy składników majątkowych, dotacje podmiotowe i celowe z budżetu państwa lub jednostki samorządu terytorialnego, środki otrzymane od osób fizycznych i prawnych oraz z innych źródeł. Otrzymywane dotacje od organizatora mogą być podmiotowe na dofinansowanie działalności bieżącej instytucji kultury oraz celowe na finansowanie lub dofinansowanie kosztów realizacji inwestycji bądź realizację wskazanych zadań i programów. Dotacja celowa zatem ma dokładnie sprecyzowany cel, natomiast dotacja podmiotowa służy dofinansowaniu bieżącej działalności w zakresie określonym w ustawie, czyli ograniczona jest wyłącznie zakresem działania dofinansowanego podmiotu. W ramach działalności bieżącej mieszczą się również czynności związane z zachowaniem praw majątkowych podmiotu, czy też ich dochodzeniem, zatem będą to również czynności związane z ustalaniem tych praw na drodze sądowej, w tym w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Powyższe potwierdzają nadesłane dokumenty w postaci rozliczeń dotacji podmiotowych za 2012 r. i I kw. 2013 r. Wynika z nich, iż środki przeznaczane są m.in. na wydatki związane z wynagradzaniem pracowników - Skarżący zatrudnia 15 osób, opłacaniem należności wobec ZUS i podatków, zakupem materiałów i wyposażenia, zakupem energii i gazu, zakupem usług pozostałych, w tym m.in. opłat pocztowych, usług informatycznych, prowizji bankowych oraz doradztwa prawnego. Środki z dotacji podmiotowej mogą zatem, jak już wyżej wspomniano, służyć realizacji praw przed sądami. Dla przykładu należy wskazać, iż Skarżący od stycznia do kwietnia 2013 r. poniósł koszty doradztwa prawnego w wysokości ... zł (v. rozliczenie dotacji do kwietnia 2013 r.). Ponadto zasadą jest, iż Strona winna równoważnie traktować swoje powinności finansowe. Strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami (v. postanowienie s. apel. z 9 lipca 1992 r., sygn. I ACz 393/92 publ. Wokanda 93 2/32). Zauważyć należy, iż zgodnie z oświadczeniem Skarżący posiada na rachunkach bankowych środki w wysokości ... zł, w tym na rachunku oszczędnościowym ... zł oraz na rachunku walutowym ... EUR, natomiast należny w sprawie wpis sądowy od skargi wynosi zgodnie z §1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193) – ... zł. Wskazać również należy, iż Skarżącemu w 2012 r. wypłacono dotację podmiotową w wysokości ... zł, a od początku 2013 r. dotację podmiotową w wysokości ... zł. Z informacji o wykonaniu planu finansowego za 2012 r. wynika, iż Skarżący uzyskał również oprócz dotacji przychody własne w wysokości ... zł, natomiast w 2013 r. przychody te wyniosły w I kw. ... zł. Skarżący uzyskuje zatem przychody nie tylko z dotacji, ale również z odpłatnej działalności kulturalnej (prowadzenie zajęć, wpływy ze sprzedaży karnetów, biletów). Wskazać zatem należy, iż kwota ciążących obecnie na Skarżącym kosztów sądowych wynosi ... zł i nie sposób jest przyjąć, biorąc pod uwagę wykazany stan majątkowy, by przeznaczenie omawianej kwoty na koszty sądowe przekraczało jego możliwości finansowe. Powyższe stanowisko znajduje oparcie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W postanowieniu z 25 listopada 2008 r. o sygn. akt II GZ 296/08 podkreślono, iż wysokość wpisu należnego w rozpatrywanej sprawie nie może być obojętna dla oceny kondycji finansowej strony i związanej z tym możliwości ponoszenia kosztów sądowych (orzeczenie dostępne na stronie internetowej www.orzecznictwo.nsa.gov.pl). Dokonanej wyżej oceny w żaden sposób nie może zmienić to, że Skarżący jest zobowiązany z innych tytułów, jak na przykład z tytułu obowiązku zapłaty zobowiązań wobec dostawców, zapłaty wynagrodzeń, należności wobec ZUS i urzędu skarbowego oraz innych kosztów funkcjonowania. Na koniec warto przypomnieć, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, wydanym wprawdzie w sprawie osoby fizycznej, lecz znajdującym tym bardziej zastosowanie w sprawie innych podmiotów, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. Z wyłożonych wyżej względów, na podstawie art. 258 § 1, § 2 pkt 7 p.p.s.a, należało orzec jak w sentencji postanowienia.