4 CO 5/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Kałamajski. Sędziowie: B. Łubkowski, M. Piekarski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Edwarda B. przeciwko Spółdzielni Pracy Lekarsko-Specjalistycznej w P. o unieważnienie uchwały walnego zgromadzenia i o zapłatę, po rozpoznaniu zażalenia pozwanej Spółdzielni na postanowienie Sądu Powiatowego dla m. P. z dnia 15 grudnia 1958 r. oraz na skutek przedstawienia przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego, postanowił 1) przejąć sprawę do rozpoznania, 2) zmienić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego.Uzasadnienie faktycznePowód żąda "unieważnienia" uchwały walnego zgromadzenia pozwanej spółdzielni o wykluczeniu go z niej i zasądzenia na jego rzecz od pozwanej Spółdzielni wynagrodzenia za pracę nie spełnioną w okresie od dnia 23 kwietnia do grudnia 1958 r. w sumie 27.374,89 zł z 8% odsetkami zwłoki. Powód zaznaczył też, że dochodzi przywrócenia do pracy i "zapłaty wynagrodzenia za pracę za cały czas niedopuszczenia go do świadczenia pracy".W wykonaniu wezwania o podanie wartości roszczenia "o unieważnienie" uchwały o wykluczeniu powoda określił on tę wartość na 900 zł, zaznaczając, że taka jest wysokość jego udziału członkowskiego. Zdaniem powoda "wartość udziału członkowskiego wyraża wartość majątkową członkostwa, którego został pozbawiony".Pozwana Spółdzielnia zgłosiła zarzut niewłaściwości Sądu Powiatowego ze względu na przepis art. 11 k.p.c. Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 15.XII.1958 r. oddalił wniosek pozwanej o przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu uznawszy, że łączna wartość przedmiotu sporu (27.374,89 zł + 900 zł) wynosi 28.274,89 zł, a żądanie "unieważnienia" uchwały o wykluczeniu powoda nie stanowi roszczenia niemajątkowego, gdyż powód ma interes prawny w uchyleniu uchwały, aby czerpać korzyści materialne z tytułu zatrudnienia w spółdzielni.Pozwana Spółdzielnia wnosi w zażaleniu o uchylenie powyższego postanowienia i o przekazanie sprawy do rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu, jako właściwemu ze względu na to, że roszczenie o uznanie uchwały walnego zgromadzenia spółdzielni w przedmiocie wykluczenia członka jest sprawą o prawa niemajątkowe (art. 11 pkt 1 k.p.c.).Sąd Wojewódzki przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne:"Czy roszczenie powoda o unieważnienie uchwały Walnego Zgromadzenia pozwanej Spółdzielni pracy w przedmiocie wykluczenia powoda z tejże Spółdzielni ma charakter sprawy o prawa majątkowe i należy do właściwości Sądu Powiatowego, czy jest ono częściowo lub w całości roszczeniem niemajątkowym w rozumieniu art. 11 pkt 1 k.p.c. i podlega rozpoznaniu w I instancji przez Sąd Wojewódzki?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przejąwszy sprawę, zważył, co następuje:W orzeczeniu z dnia 20.VII.1955 r. II CR 2072/54 (OSN z 1956 r. poz. 22) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że sprawy o unieważnienie uchwał walnego zgromadzenia spółdzielni (art. 52 ustawy o spółdzielniach - Dz. U. z 1950 r. Nr 25, poz. 232) nie mają charakteru jednolitego i nie mogą być zaliczone generalnie do sporów o prawa majątkowe czy do sporów o prawa niemajątkowe. O charakterze takiej sprawy decyduje w każdym poszczególnym wypadku przedmiot zaskarżonej uchwały. Jeżeli uchwała dotyczy praw majątkowych, sprawa toczy się o prawa majątkowe, gdy jednak uchwała dotyczy praw niemajątkowych, sprawa toczy się o prawa niemajątkowe. (...).W związku z przytoczonym wywodem Sąd Najwyższy wyjaśnił, że uchwała w przedmiocie wykluczenia członka dotyka wprawdzie jego praw majątkowych, lecz byłoby niezgodne z istotą członkostwa w spółdzielni uważać je jedynie za prawo o charakterze majątkowym.Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela wyżej przytoczony pogląd dodając, że członkostwo w spółdzielni poza sferą majątkową obejmuje także obowiązki i prawa o charakterze organizacyjno-zrzeszeniowym, mające cechy niemajątkowe i dotyczące dobra osobistego członków. Sąd Najwyższy wielokrotnie już stwierdzał (por. np. orzeczenie z dnia 20.Xl.1955 r. CR 1011/55, PiP z 1957 r. nr 11, s. 710), że sprawy o wykluczenie członka ze spółdzielni poza podłożem majątkowym dotyczą z reguły ochrony dobrego imienia członka spółdzielni i realizacji przez członków przysługującego im prawa krytyki działalności organów spółdzielni. Działalność ta - zgodnie ze statutowymi zadaniami spółdzielni - często sięga poza prowadzenie działalności gospodarczej i dotyczy spraw niemajątkowych. Zastosowanie powyższych rozważań do niniejszej sprawy uzasadnia uznanie jej - w zakresie dotyczącym zaskarżenia uchwały walnego zgromadzenia członków pozwanej spółdzielni w przedmiocie wykluczenia z niej powoda - za spór o prawa niemajątkowe, zwłaszcza że uchwała o wykluczeniu powoda została oparta na zarzutach godzących w cześć powoda. Spór ten dotyczy wprawdzie także roszczeń majątkowych, których powód jednocześnie dochodzi ze spółdzielczego stosunku pracy. W istocie swej jednak stosunek ten wynika z członkostwa spółdzielni pracy, które obejmuje też obowiązki i prawa natury organizacyjnej o charakterze niemajątkowym. Powód zaś żądając przede wszystkim unieważnienia uchwały o wykluczeniu go wyraźnie twierdzi, że zwalczane przez niego - jako pozbawione uzasadnienia - podstawy wykluczenia naruszają jego cześć. Powództwo zatem w tym zakresie dotyczy ochrony dobra osobistego. Ochronę prawną takiego dobra przewiduje art. 11 p.o.p.c., dotyczący praw osobistych niemajątkowych. Ich ochrona w ustroju socjalistycznym odgrywa doniosłą rolę nie tylko z punktu widzenia interesów majątkowych, chronionych co do dóbr osobistych w prawie kapitalistycznym, lecz również jako wyraz głęboko pojętego humanizmu i uznania godności człowieka, biorącego aktywny udział w budownictwie socjalistycznym (por. A. Wolter: Prawo cywilne. Część ogólna. Warszawa 1955. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 153 i n.).Z przyczyn wyżej wskazanych uznać należy, że sprawa o unieważnienie uchwały walnego zgromadzenia członków spółdzielni o wykluczeniu z niej członka (art. 52 ustawy o spółdzielniach - Dz. U. z 1950 r. Nr 25, poz. 232) ma charakter sprawy o prawa niemajątkowe, choć niewyłącznie. Rozpoznanie takiej sprawy należy do właściwości sądu wojewódzkiego także wówczas, gdy łącznie poszukiwane jest roszczenie majątkowe (art. 11 pkt 1 k.p.c.).Ponieważ żądanie unieważnienia uchwały walnego zgromadzenia o wykluczeniu powoda ma charakter sprawy o roszczenie niemajątkowe przewodniczący określa tymczasowo wpis należny od tej części przedmiotu sporu w myśl art. 28 ust. 2 przepisów o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 1950 r. Nr 58, poz. 528; zmiana: Dz. U. z 1953 r. Nr 14, poz. 56). Przy określeniu wpisu nie jest decydujące oznaczenie przez powoda w sprawie niniejszej wartości przedmiotu tej części sporu w wysokości udziału 900 zł, gdyż członkostwo w spółdzielni - jak wyżej wyjaśniono - obejmuje również prawa niemajątkowe, których powód nie uwzględnił. Mylnie powód utożsamia "wartość" członkostwa z wartością swego wkładu pieniężnego wniesionego do Spółdzielni. Już samo zestawienie sum żądanych przez powoda od pozwanej Spółdzielni z tytułu wynikającego z członkostwa spółdzielczego stosunku pracy wykazuje niesłuszność szacunku powoda. Przecież żąda on za pracę nie spełnioną w Spółdzielni nie 900 zł, lecz przeszło 27.000 zł, zapowiadając rozszerzenie swego roszczenia "za cały czas niedopuszczenia go do świadczenia pracy". Wreszcie pozbawienie członkostwa - wbrew wywodowi powoda - nie pozbawia go jego udziału, gdyż z mocy art. 27 ust. 1 ustawy o spółdzielniach udział byłego członka wypłaca się na podstawie zatwierdzonego bilansu tego roku, z którego końcem członek przestał należeć do spółdzielni.W końcu stwierdzić należy, że błędne określenie przez powoda wartości przedmiotu sporu objętego żądaniem unieważnienia uchwały walnego zgromadzenia spółdzielni w przedmiocie wykluczenia z niej powoda nie wiąże sądu w świetle art. 18 k.p.c. Przepis ten dotyczy bowiem sprawdzenia przez sąd wartości przedmiotu sporu oznaczonego przez powoda, przy czym po doręczeniu pozwu sprawdzenie nastąpić może jedynie na zarzut pozwanego zgłoszony przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy. Pozwany takiego zarzutu w wymienionym czasie nie zgłosił. Nie stoi to jednak na przeszkodzie do oznaczenia przez przewodniczącego odpowiedniego wpisu stosunkowego od omawianej części żądania powoda, gdyż art. 18 k.p.c. w rozważanym zakresie nie ma zastosowania. Dotyczy on bowiem sprawdzenia wartości przedmiotu sporu, którą powód zgodnie z art. 12 § 2 k.p.c. obowiązany jest oznaczyć w pozwie kwotą pieniężną w sprawach majątkowych, jeżeli oznaczona przez powoda kwota budzi wątpliwości sądu. Natomiast żądanie unieważnienia uchwały walnego zgromadzenia spółdzielni w przedmiocie wykluczenia powoda stanowi sprawę niemajątkową, wobec czego powód nie jest obowiązany oznaczyć w pozwie kwotę pieniężną wartości tej części przedmiotu sporu, zwłaszcza że - z przyczyn wyżej wskazanych - wartość przedmiotu tego sporu nie może być oznaczona kwotą pieniężną. Wskazanie zatem przez powoda takiej kwoty uznać należy za bezprzedmiotowe.Z przyczyn wyżej wskazanych Sąd Najwyższy - przejąwszy sprawę do rozpoznania - zmienił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu jako sądowi rzeczowo właściwemu (art. 11 pkt 1, 228, 388, 391 § 1 i 394 § 3 k.p.c.), pozostawiając mu - w zależności od końcowego wyniku procesu - rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego (art. 109 k.p.c.).