C 1162/51

Skład orzekającyPrzewodniczący: p.o. Prezes W. Święcicki; Sędziowie: M. Lisiewski, dr B. Dobrzański (sprawozdawca), dr J. Marowski, dr J. Jodłowski, Z. Wiszniewski, S. Gross.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów pytanie prawne wynikłe w sprawie z powództwa małoletniej Haliny K. przeciwko Ludwikowi K. o podwyższenie alimentów:"Czy art. 19 § 1 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. o postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych oraz z zakresu kurateli ma zastosowanie w przypadku, gdy przedmiotem rozpoznania jest zmiana powziętego w trybie art. 437 k.p.c. orzeczenia o obowiązku rodziców ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka?".Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Art. 19 § 1 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. o postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych oraz z zakresu kurateli nie ma zastosowania w przypadku, gdy przedmiotem rozpoznania jest zmiana wydanego w sprawie o rozwód na podstawie art. 437 k.p.c. orzeczenia o obowiązku rodziców ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka".Uzasadnienie faktycznePod rządem prawa, które obowiązywało przed wejściem w życie kodeksu rodzinnego, zagadnienie w istocie identyczne z tym, jakie nasuwa przedstawione pytanie prawne, Sąd Najwyższy rozstrzygnął w uchwale składu 7 sędziów z dnia 30 kwietnia 1949 r. C. 55/49 (Z. O. Izby Cywilnej 1/49, poz. 5) wpisanej do księgi zasad prawnych, a wyjaśniającej, że "postanowienie, w którym sąd orzekając rozwód ustalił udział każdego z rodziców w ciężarach utrzymania i wychowania dziecka na podstawie art. 31 § 1 pkt 2) prawa małżeńskiego, nie może być zmienione w trybie przewidzianym w art. 32 tegoż prawa". Uzasadnienie tej uchwały opierało się na tym, że o obowiązku alimentacyjnym "orzeka sąd zawsze, a więc i poza przypadkami rozwodu, w postępowaniu procesowym, gdyż nie ma przepisu, który by orzecznictwo w sprawach alimentacyjnych między rodzicami i dziećmi przekazywał postępowaniu niespornemu, a w szczególności władzy opiekuńczej", że jest to "zgodne z jeszcze szerszą zasadą zunifikowanego prawa, że orzekanie o roszczeniach alimentacyjnych w stosunku między krewnymi zawsze, bez żadnego w tym względzie wyjątku, należy do drogi sporu", że nie "można domniemywać się intencji ustawodawcy, aby w jednym jedynym przypadku z art. 32 pr. małż. orzecznictwo o roszczeniach alimentacyjnych miało być przekazane władzy opiekuńczej", wobec czego należy dojść do wniosku, że do postanowień sądu, normujących "stosunek rozwiedzionych małżonków do ich dziecka", w rozumieniu art. 32 pr. małż. należy zaliczyć postanowienia wydane przez sąd przy orzeczeniu rozwodu w tym zakresie, jaki normalnie wchodzi w zasięg właściwości władzy opiekuńczej".Argumentacja powyższa zachowuje swą aktualność przy rozstrzyganiu przedstawionego pytania prawnego i to w jeszcze wyższym stopniu. W chwili bowiem wydawania uchwały z dnia 30 kwietnia 1949 r. obowiązywał jeszcze art. VIII przep. wpr. pr. małż. maj. w pierwotnym brzmieniu, wskutek czego na zasadzie tego przepisu i art. 7 pr. małż. maj. istniały jeszcze wówczas sprawy o alimenty na rzecz "rodziny" jako takiej, które rozstrzygane były w postępowaniu niespornym. Ten stan prawny uległ zmianie dopiero z dniem 1 lipca 1949 r. z mocy art. 5 ustawy z dnia 27 kwietnia 1949 r. o zmianie niektórych przepisów kodeksu postępowania cywilnego, prawa upadłościowego oraz przepisów wprowadzających prawo małżeńskie majątkowe (Dz. U. R. P. nr 32, poz. 240). Znowelizowanie w tym przepisie normy art. VIII przep. wpr. pr. małż. maj. uzasadnione było intencją ustawodawcy uchylenia dwutorowości i przekazania wszelkich spraw o alimenty do trybu postępowania procesowego.Tę samą drogę obrał też widocznie ustawodawca w kodeksie rodzinnym i w przepisach zharmonizowanych z tym kodeksem. Dochodzenie alimentów dla "zaspokojenia potrzeb rodziny" (art. 18 kod. rodz.) następuje w trybie postępowania procesowego. Ten tryb postępowania właściwy jest też dla wszystkich spraw alimentacyjnych między krewnymi, w szczególności też między rodzicami i dziećmi. Ta wyraźna tendencja ujednolicenia postępowania w sprawach o alimenty pozwala domniemywać, że ustawodawca nie zamierzał stworzyć w tym zakresie jedynego wyjątku dla przypadków dochodzenia alimentów przez dzieci po rozwodzie ich rodziców.Art. 437 k.p.c. w związku z art. 32 kod. rodz. obowiązuje sąd procesowy przy wydaniu wyroku orzekającego rozwód do orzeczenia z urzędu o alimentach dla dzieci. To stanowisko ustawy, zupełnie wyjątkowe w stosunku do ogólnie poza tym przyjętej zasady orzekania o roszczeniach alimentacyjnych tylko na żądanie osób uprawnionych, znajduje swą rację prawną niewątpliwie w tym, aby przy tej zasadniczej zmianie w życiu rodziny, jaką wywołuje rozwód, stosunki jej zostały, dla uniknięcia powikłań i niepewności, od razu unormowane z urzędu w zakresie praw i obowiązków rodziców wobec dzieci w ogóle, a więc i odnośnie zagadnienia alimentacji, i to przez sąd, który już z powodu rozstrzygania o kwestii rozwodu powinien skoncentrować i mieć na uwadze cały wchodzący w rachubę materiał, który by pozwolił na pełną orientację w sprawach rodziny. Nie można natomiast dopatrzeć się dostatecznej racji prawnej, dla której ustawodawca już po prawomocnym orzeczeniu rozwodu miałby przewidywać stałe orzekanie przez sąd z urzędu o alimentach dla dzieci. Do takiego zaś wyniku musiałoby prowadzić stosowanie art. 19 ustawy wymienionej w rozważanym pytaniu, skoro władza opiekuńcza z mocy art. 4 tej ustawy z reguły wszczyna postępowanie z urzędu i musiałaby je wszczynać, ilekroć zmiana rozstrzygnięcia stałaby się konieczna wskutek zmiany stosunków. Taka stała inicjatywa sądu w sprawach o alimenty dla pewnej kategorii dzieci, których rodzice wskutek rozwodu nie są już małżeństwem, nie dałaby się niczym usprawiedliwić, skoro ustawodawca nie widział potrzeby wprowadzenia tego rodzaju ochrony praw w stosunku do dzieci, których rodzice w ogóle związku małżeńskiego nie zawarli; jedną zaś z najbardziej charakterystycznych cech kodeksu rodzinnego i największych jego zdobyczy jest całkowicie równe traktowanie i dawanie jednakowej ochrony prawnej wszystkim bez wyjątku dzieciom, bez względu na to, czy ich rodzice są lub pozostawali poprzednio w związku małżeńskim, czy też związku takiego w ogóle nie zawarli. Tego rodzaju więc jakby uprzywilejowanie pewnej kategorii dzieci, do jakiego prowadziłaby twierdząca odpowiedź na przedstawione pytanie prawne, jest nie do przyjęcia w świetle tendencyj kodeksu rodzinnego, zwłaszcza że z innego punktu widzenia łączyłoby się to znów z dotkliwym upośledzeniem tychże dzieci.W szczególności, gdyby postanowienia z art. 19 ustawy o postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych oraz z zakresu kurateli obejmowały także orzeczenia o alimentach, to orzeczenia te z mocy art. 26 tej ustawy stawałyby się skuteczne dopiero z chwilą uprawomocnienia się tych postanowień. Tego rodzaju wynik nie dałby się niewątpliwie pogodzić z intencją ustawodawcy wyrażoną w równocześnie wprowadzonym art. 341 § 1 k.p.c., w myśl którego orzeczeniom zasadzającym alimenty sąd z urzędu musi nadać rygor natychmiastowej wykonalności. To daje podstawę do wniosku, że ustawodawca nie przewidywał w ogóle, aby sądy w postanowieniach z art. 19 cyt. ustawy orzekały także o alimentach.Za tym, że ustawodawca nie zamierzał przekazać postępowaniu niespornemu żadnych spraw alimentacyjnych, przemawia także treść art. 471 k.p.n. w brzmieniu art. 3 pkt 17) ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych. Z mocy tego przepisu "we wszystkich sprawach podlegających rozpoznaniu według przepisów o postępowaniu niespornym orzeka jeden sędzia bez udziału ławników" z wyjątkiem kilku rodzajów spraw szczególnie ważnych, wśród których w dwóch pierwszych punktach ustawa wymienia ważniejsze sprawy z zakresu stosunku rodziców do dzieci. Jeśli się uwzględni tę szczególną wagę, jaką ustawodawstwo Państwa Ludowego przykłada do należytego unormowania i rozstrzygania spraw alimentacyjnych, jak też oczywistą celowość udziału w tym rozstrzyganiu ławników, to nie można zgodzić się na taki wynik, iż ustawodawca przez art. 19 omawianej ustawy chciał przekazać do postępowania niespornego pewien rodzaj spraw alimentacyjnych i łącznie z tym, w przeciwieństwie do wszystkich innych rodzajów takichże spraw, uważał za odpowiednie rozstrzyganie tych spraw przez jednego sędziego bez udziału ławników.Art. 19 cyt. ustawy w odróżnieniu od art. 32 pr. małż. przewiduje właściwość władzy opiekuńczej do rozstrzygania "o prawach i obowiązkach rodziców rozwiedzionych względem osoby i majątku dziecka małoletniego" nie tylko w przypadkach, "jeżeli zmiana rozstrzygnięcia stała się konieczna wskutek zmiany stosunków", lecz także w takim przypadku, "jeżeli nie rozstrzygnięto o tym w orzeczeniu o rozwodzie". W praktyce będzie tu niewątpliwie szło o przypadek niesłychanie rzadki. Niemniej ta część art. 19 sama przez się mogłaby z punktu widzenia wykładni dogmatyczno-formalnej przemawiać za udzieleniem odpowiedzi twierdzącej na przedstawione pytanie prawne. Konfrontacja jednak ze znacznie bardziej ważkimi i zasadniczymi argumentami poprzednio przytoczonymi nakazuje odrzucenie tej ewentualności, co w konsekwencji prowadzi do stwierdzenia, że tryb postępowania niespornego przed władzą opiekuńczą z art. 19 cyt. ustawy wyłączony jest także w takim przypadku, gdy sąd orzekający rozwód nie orzekł wyjątkowo o alimentach, i że w takim przypadku dochodzenie alimentów przez dziecko od rodziców mogłoby nastąpić tylko w normalnym trybie postępowania procesowego na podstawie powództwa dziecka reprezentowanego przez jego przedstawiciela ustawowego.